ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΡΙΣΙΑΔΗΣ - Μακρύ σχόλιο περί αρχειακής φωτογραφίας και αφανών συμμοριτών

Η φω­το­γρα­φία εί­ναι πα­γιω­μέ­νος τό­πος, χώ­ρος και χρό­νος. Απα­θα­να­τί­ζει το στιγ­μιαίο και, ε­κτός α­πό μελ­λο­ντι­κή μνή­μη, το με­τα­μορ­φώ­νει κα­μία φο­ρά σε φω­το­γρα­φι­κή ή κοι­νω­νι­κή α­ξία εμ­βλη­μα­τι­κή. Πα­ρα­δείγ­μα­τα υ­πάρ­χουν πολ­λά, με πιο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά το πορ­τρέ­το του Γκε­βά­ρα α­πό τον κου­βα­νό φω­το­γρά­φο Αλμπέρ­ντο Κόρ­ντα ή ε­κεί­νη, την ε­ξί­σου διά­ση­μη φω­το­γρα­φία του Ρό­μπερτ Κά­πα, με τον δη­μο­κρα­τι­κό πο­λι­το­φύ­λα­κα που δέ­χε­ται κα­τά­στη­θα τη θα­να­τη­φό­ρα βο­λή έ­ξω α­πό την Κόρ­ντο­βα και η ο­ποία α­πο­τέ­λε­σε έ­να α­πό τα εί­δω­λα του α­ντι­φα­σι­στι­κού α­γώ­να.

Εξ αυ­τού συ­νά­γε­ται ό­τι κά­θε φω­το­γρα­φι­κή α­πει­κό­νι­ση φέ­ρει δι­πλή νο­η­μα­το­δο­τι­κή και α­ξια­κή διά­στα­ση. Η μία εί­ναι η γε­νε­σιουρ­γός αι­τία, ο λό­γος, δη­λα­δή, που προέ­κυ­ψε και η άλ­λη το κι­νούν αί­τιο που ω­θεί στη δια­τή­ρη­σή της. Με το τε­λευ­ταίο, δη­λα­δή τη δια­τή­ρη­ση, το ε­κά­στο­τε “πα­ρό­ν” α­πο­κα­θι­στά ο­πτι­κή ε­πα­φή και συν­δια­λέ­γε­ται με το “πα­ρελ­θό­ν”. Σε πε­ρί­πτω­ση που τα πολ­λά ντα­ρα­βέ­ρια με το πα­ρελ­θόν θεω­ρού­νται α­νε­πι­θύ­μη­τα και η φω­το­γρα­φία πα­ρα­με­λεί­ται ή κα­τα­στρέ­φε­ται, τό­τε οι ο­πτι­κοί δε­σμοί α­πο­κό­πτο­νται και κα­νέ­να άλ­λο αρ­χεια­κό μέ­σο, ό­πως π.χ. το γρα­πτό τεκ­μή­ριο, δεν μπο­ρεί να τους υ­πο­κα­τα­στή­σει. Με λί­γα λό­για, η α­πώ­λεια δεν α­ντι­σταθ­μί­ζε­ται.
Ως προς το πό­σο, αλ­λά και το πώς δια­φυ­λάσ­σει έ­νας λαός τα πά­σης φύ­σεως αρ­χεία του, α­νά­με­σά τους και τα φω­το­γρα­φι­κά, λέ­γε­ται ό­τι α­ντα­να­κλά σε με­γά­λο βαθ­μό και τον πο­λι­τι­σμό του. Μοιά­ζει σαν χρο­ντρο­κομ­μέ­νος α­φο­ρι­σμός, ε­μπε­ριέ­χει, ό­μως, και μια δό­ση α­λή­θειας. Εάν, δη­λα­δή, υ­πο­θέ­σου­με ό­τι δεν υ­πάρ­χει μέ­ρι­μνα δια­φύ­λα­ξης και α­πό α­δια­φο­ρία κα­τα­λή­γουν στη χω­μα­τε­ρή ή, στο ό­νο­μα κά­ποιων ε­φή­με­ρων σκο­πι­μο­τή­των, ό­πως κα­κή ώ­ρα με τους φα­κέ­λους το 1989, πα­ρα­δί­δο­νται η­θε­λη­μέ­να στην κα­τα­στρο­φή, τό­τε δεν α­πέ­χει πο­λύ σε νοο­τρο­πία α­πό ε­κεί­νη των Τα­λι­μπάν, που έ­κα­ναν σκό­νη τα γι­γά­ντια γλυ­πτά του Βού­δα πριν α­πό με­ρι­κά χρό­νια. Συ­νε­πώς, η δια­φύ­λα­ξη των φω­το­γρα­φι­κών τεκ­μη­ρίων υ­περ­βαί­νει την ε­κά­στο­τε ροή των πο­λι­τι­κών ή κοι­νω­νι­κών συν­θη­κών και προσ­λαμ­βά­νει δια­χρο­νι­κό χα­ρα­κτή­ρα.
Ας το κά­νου­με ό­μως πιο α­πτό, κα­τα­φεύ­γο­ντας σε πα­ρά­δειγ­μα. Υπο­θέ­του­με, λοι­πόν, ό­τι ο φω­το­γρά­φος Δη­μή­τρης Χα­ρι­σιά­δης, α­ντί α­στός, ό­πως ο­νο­μα­τί­ζα­με άλ­λο­τε τους τα­ξι­κά α­ντί­πα­λους, ή­ταν α­ρι­στε­ρών φρο­νη­μά­των φω­το­γρά­φος και ό­τι έ­να μέ­ρος α­πό τις 120.000 αρ­νη­τι­κά του αρ­χείου του πε­ριερ­χό­ταν, ύ­στε­ρα α­πό “κα­τ’ οί­κον έ­ρευ­να”, στα χέ­ρια στης Ασφά­λειας. Κρι­νό­ταν, στη συ­νέ­χεια, α­π’ τους “πε­παι­δευ­μέ­νους” α­σφα­λί­τες ως “ε­πι­κίν­δυ­νης κομ­μου­νι­στι­κής προ­πα­γάν­δας” και α­ντί να αρ­θεί η κα­τά­σχε­ση, εν­σω­μα­τω­νό­ταν και πα­ρέ­με­νε κα­τα­κρα­τη­μέ­νο στο φά­κε­λό του. Το πού θα κα­τέ­λη­γε αρ­γό­τε­ρα, με τη “σο­φή” υ­πουρ­γι­κή α­πό­φα­ση του 1989, εί­ναι αυ­το­νό­η­το. Θα του ε­ξα­σφά­λι­ζε μία και κα­λή την ευ­θα­να­σία ή, στην κα­λύ­τε­ρη πε­ρί­πτω­ση, μια θέ­ση σε ε­μπο­ρι­κό πά­γκο του Μο­να­στη­ρα­κίου.
Ευ­τυ­χώς πρό­κει­ται μό­νο για α­πλή υ­πό­θε­ση. Το αρ­χείο δια­σώ­ζε­ται και πα­ρα­μέ­νει α­κέ­ραιο, ό­χι μό­νο λό­γω α­στι­κής κα­τα­γω­γής του φω­το­γρά­φου. Προ­ε­κτεί­νο­ντας, ό­μως, την πλα­σμα­τι­κή υ­πό­θε­ση σε πραγ­μα­τι­κά ο­νό­μα­τα αρ­χείων, ό­χι μό­νο φω­το­γρα­φι­κών, τα ο­ποία λό­γω α­μέ­λειας ή και ά­γνοιας ε­ξα­νε­μί­στη­καν, τό­τε το θέ­μα αρ­χί­ζει να γί­νε­ται ε­πώ­δυ­νο. Κα­λύ­τε­ρα, ό­μως, να το κλεί­σου­με ε­δώ, για­τί θα μας πά­ει μα­κριά. Εκεί­νο, πά­ντως, που προέ­χει εί­ναι η διά­σω­ση των φω­το­γρα­φι­κών τεκ­μη­ρίων και πο­λύ λι­γό­τε­ρο ο τρό­πος που η κά­θε ε­πο­χή ει­σχω­ρεί στο σχο­λια­σμό τους.
Με το τε­λευ­ταίο, δη­λα­δή το σχο­λια­σμό, μπή­κα­με κιό­λας σε έ­να άλ­λο ε­πί­μα­χο πε­δίο. Ποιο; Αστός ή μη α­στός ο Χα­ρι­σιά­δης, πα­ρα­μέ­νει μάλ­λον α­διά­φο­ρο, για­τί ε­μπί­πτει πε­ρισ­σό­τε­ρο στον τρό­πο “α­νά­γνω­σης” των φω­το­γρα­φιών του και πο­λύ λι­γό­τε­ρο στις φω­το­γρα­φι­κές του προ­θέ­σεις. Πό­σο δια­φο­ρε­τι­κά, ας πού­με για πα­ρά­δειγ­μα ο Σπύ­ρος Με­λετ­ζής, θα κα­δρά­ρι­ζε τους αιχ­μά­λω­τους α­ντάρ­τες του Καρ­πε­νη­σίου με­τά την α­να­κα­τά­λη­ψη της πό­λης α­πό τον Κυ­βερ­νη­τι­κό Στρα­τό; Δί­νο­ντας έμ­φα­ση με κο­ντι­νό­τε­ρη λή­ψη στα πρό­σω­πα; Πο­λύ πι­θα­νόν, αλ­λά μό­νο εάν το α­νώ­μα­λο της πε­ρί­στα­σης του ά­φη­νε πε­ρι­θώ­ρια να πλη­σιά­σει τους “συμ­μο­ρί­τες”. Όμως και πά­λι, με το α­νό­μοιο στον τρό­πο λή­ψης, μή­πως θα έ­παιρ­νε πιο ευ­νοϊκή τρο­πή η τύ­χη που τους πε­ρί­με­νε στο Στρα­το­δι­κείο της Λα­μίας; Ού­τως ή άλ­λως, η πο­ρεία τους με­τά την αιχ­μα­λω­σία ή­ταν προ­δια­γε­γραμ­μέ­νη. Κα­τ’ ε­πι­τα­γήν των κυ­βερ­νη­τι­κών και του έ­κρυθ­μου της κα­τά­στα­σης, στους πε­ρισ­σό­τε­ρους θα α­παγ­γελ­λό­ταν θα­να­τι­κή κα­τα­δί­κη και με­τά, προς ε­κτέ­λε­ση της ποι­νής, θα ο­δη­γού­ντο ά­γρια χα­ρά­μα­τα στην Ξη­ριώ­τισ­σα.
Εί­τε, λοι­πόν, λή­ψη του Με­λετ­ζή εί­τε του Χα­ρι­σιά­δη, μέ­νει ως κέρ­δος, εάν βε­βαίως το θεω­ρή­σου­με κέρ­δος, η φω­το­γρα­φι­κή τους α­πει­κό­νι­ση. Αυ­τήν, άλ­λος την κά­νει ει­κό­νι­σμα, ό­πως του Γκε­βά­ρα, κι άλ­λος την πε­τά­ει να μην τη βλέ­πει. Το ου­σιώ­δες, πά­ντως, εί­ναι ό­τι υ­πάρ­χει, έ­στω και αν α­θέ­α­τος πί­σω της κρύ­βε­ται έ­νας α­στός φω­το­ρε­πόρ­τερ. Εξάλ­λου, δεν πρέ­πει να ξε­χνά­με ό­τι αυ­τό υ­πά­γε­ται στους ε­ξω­φω­το­γρα­φι­κούς πα­ρά­γο­ντες. Ό,τι, δη­λα­δή, έ­χει να μας “πει”, μας το “λέει” η ί­δια η φω­το­γρα­φία και ό­χι το ποιος την τρά­βη­ξε. Το για­τί ο φω­το­γρά­φος υ­πο­σκε­λί­ζε­ται και περ­νά­ει σε δευ­τε­ρεύου­σα θέ­ση εί­ναι πο­λύ α­πλό. Ο χρό­νος που με­σο­λά­βη­σε κα­θι­στά σή­με­ρα α­δρα­νείς τις αρ­χι­κές φω­το­γρα­φι­κές προ­θέ­σεις του. Άλλη, δη­λα­δή, ση­μα­σία προ­σέ­λα­βε η εν λό­γω φω­το­γρα­φία μέ­σα σε κεί­νους τους μι­σε­ρούς και­ρούς και ε­ντε­λώς άλ­λη α­πο­κτά σή­με­ρα. Όχι, βε­βαίως, πως προ­δί­δει ή έ­χει α­πο­βάλ­λει την ε­πο­χή της ή, α­κό­μη, ό­τι α­πο­στρέ­φε­ται τους πρώ­τους με­ρο­λη­πτι­κούς της δε­σμούς. Αντι­θέ­τως, πα­ρα­μέ­νει α­πό­λυ­τα πι­στή, αλ­λά ε­κεί­νοι οι αρ­χι­κοί λό­γοι ύ­παρ­ξης, μέ­σα α­πό τους ο­ποίους προέ­κυ­ψε, έ­χουν πλέ­ον ε­κλεί­ψει και α­πο­τε­λούν 60χρο­νο πα­ρελ­θόν. Ή, για να το πού­με δια­φο­ρε­τι­κά, οι πλη­γές του Εμφυ­λίου, του­λά­χι­στον φαι­νο­με­νι­κά έ­χουν κλεί­σει. Έτσι σκύ­βο­ντας σή­με­ρα πά­νω της, πα­σχί­ζου­με να συλ­λά­βου­με, ό­χι μό­νο ο­πτι­κά, έ­να α­πει­ρο­στό α­πό το γε­νι­κό ά­θροι­σμα του εμ­φυ­λιο­πο­λε­μι­κού φαι­νο­μέ­νου. Με άλ­λα λό­για, γι­νό­μα­στε α­πο­δέ­κτες και κα­τα­νο­εί­ται, στο βαθ­μό που μπο­ρεί να κα­τα­νο­εί­ται, το φω­το­γρα­φι­κό της πε­ριε­χό­με­νο. Αυ­τή α­κρι­βώς εί­ναι και η α­ξία τής κά­θε αρ­χεια­κής φω­το­γρα­φίας. Το αν για κά­ποιον ή για κά­ποιους η α­πτό­η­τη α­με­τα­κι­νη­σία του φω­το­γρα­φι­κού ει­δώ­λου μπο­ρεί να προσ­λαμ­βά­νει κα­μιά φο­ρά ε­πί­και­ρο χα­ρα­κτή­ρα, αυ­τό σχε­τί­ζε­ται με το ει­κο­νι­ζό­με­νο εί­δω­λο. Εδώ, ό­μως, πέ­σα­με σε ει­δι­κή πε­ρί­πτω­ση. Βρέ­θη­κε ίν­δαλ­μα, ό­πως π.χ ο Βε­λου­χιώ­της του Με­λετ­ζή ή ο Γκε­βά­ρα του Κόρ­ντα και πρό­κει­ται για τη λε­γό­με­νη α­πό τους ει­δή­μο­νες α­να­νο­η­μα­το­δό­τη­ση της φω­το­γρα­φίας. Δεν έ­χουν, ό­μως, ό­λες οι φω­το­γρα­φίες το ί­διο σου­ξέ. Οι δυο προ­η­γού­με­νες συ­γκα­τα­λέ­γο­νται α­νά­με­σα στις ευ­τυ­χείς ε­ξαι­ρέ­σεις, που κα­τα­ξιώ­νο­νται λό­γω του συμ­βο­λι­κού φορ­τίου των ει­κο­νι­ζό­με­νων προ­σώ­πων. Στη με­γά­λη τους πλειο­ψη­φία δια­γρά­φουν έ­ναν φω­τει­νό κύ­κλο, λά­μπουν έ­να διά­στη­μα ό­πως οι διάτ­το­ντες α­στέ­ρες και με­τά η δό­ξα τους σβή­νει μέ­σα σε σκο­τει­νά ντου­λά­πια αρ­χείων. Εάν πο­τέ τις ξε­θά­ψει κα­νείς α­π’ τα σκο­τά­δια, τό­τε ξα­να­λά­μπουν, δια­φο­ρε­τι­κά μέ­νουν σε πα­ρα­τε­τα­μέ­νη α­φά­νεια. Έτσι, πά­ντως, α­να­κυ­κλώ­νε­ται η αρ­χεια­κή φω­το­γρα­φία και εμ­φα­νί­ζε­ται εν νέ­ου ως ε­νερ­γή α­ξία. Μό­νο που σ’ αυ­τήν την α­να­κύ­κλω­ση δια­φο­ρε­τι­κή ση­μα­σία α­πο­κτά έ­να στιγ­μιό­τυ­πο του Ζα­χα­ριά­δη την ί­δια ε­πο­χή στο Γράμ­μο, α­πό τους “συμ­μο­ρί­τες” του Καρ­πε­νη­σίου, που δεν ή­ταν πα­ρά η “ψι­λή μα­ρί­δα” στο αι­μο­βό­ρο το­πίο του Εμφυ­λίου. Ιε­ραρ­χι­κά τα­ξι­νο­μού­νται σε υ­πο­δεέ­στε­ρη βαθ­μί­δα, ε­πει­δή ως βα­σι­κός συ­ντε­λε­στής ει­σέρ­χε­ται έ­νας α­κό­μη ε­ξω­φω­το­γρα­φι­κός πα­ρά­γο­ντας. Η τα­ξι­νό­μη­ση γί­νε­ται με σα­φείς υ­πο­δεί­ξεις της Κλειώς (Μού­σα της Ιστο­ρίας) και ό­πως φαί­νε­ται δεν της πε­ρισ­σεύει κα­θό­λου χώ­ρος για την “ψι­λή μα­ρί­δα”, πα­ρά μό­νο κα­τά προ­σέγ­γι­ση στα­τι­στι­κά α­θροί­σμα­τα μα­ζί με πα­ρή­γο­ρες η­θι­κο­λο­γίες. Βε­βαίως, η ι­σχύου­σα ι­στο­ριο­γρα­φι­κή λο­γι­κή δεν μι­λά­ει με χρη­σμούς. Απο­φαί­νε­ται πιο ξε­κά­θα­ρα και λέει ό­τι πρό­σω­πα και πρά­ξεις α­ξιο­λο­γού­νται, φω­τί­ζο­νται και προ­βάλ­λο­νται δια­φο­ρε­τι­κά. Τό­σο α­πλά, τό­σο δη­μο­κρα­τι­κά μέ­νουν α­πέ­ξω, α­πο­τε­λώ­ντας ο έ­νας ι­στο­ρι­κό κε­φά­λαιο και ε­κεί­νοι α­πρό­σω­πα στα­τι­στι­κά νού­με­ρα.
Εάν πά­λι μπού­με στην ί­δια τη φω­το­γρα­φία και τους α­να­ζη­τή­σου­με με α­μι­γείς φω­το­γρα­φι­κούς ό­ρους, ού­τε ε­κεί έ­χουν κα­λύ­τε­ρη τύ­χη. Πρό­κει­ται μεν για άρ­τια, αλ­λά μάλ­λον α­νε­πι­τή­δευ­τη λή­ψη. Φω­το­γρα­φι­κά ε­ντάσ­σε­ται στο γε­νι­κού χα­ρα­κτή­ρα πε­ρι­γρα­φι­κό στιγ­μιό­τυ­πο. Το βλέμ­μα βρί­σκει στα­θε­ρό ση­μείο πα­ρα­τή­ρη­σης και πε­ριερ­γά­ζε­ται τον συ­μπα­γή ό­γκο του στρα­τιω­τι­κού τζαίη­μς, με μια ά­μορ­φη μά­ζα στοι­βαγ­μέ­νων αν­θρώ­πων. Λό­γω ο­πί­σθιας λή­ψης, οι πε­ρισ­σό­τε­ροι εί­ναι πλά­τη. Σε ό­σους λί­γους ε­ντο­πί­ζο­νται πρό­σω­πα, δύ­σκο­λα α­νι­χνεύο­νται α­το­μι­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά. Το χιο­νι­σμέ­νο σκη­νι­κό πε­ρι­βάλ­λον, οι φλου­τα­ρι­σμέ­νοι ό­γκοι άλ­λων ο­χη­μά­των της στρα­τιω­τι­κής φά­λαγ­γας, κα­θώς και μια όρ­θια φι­γού­ρα α­ρι­στε­ρά, α­πο­τε­λούν συ­μπλη­ρω­μα­τι­κά στοι­χεία. Έχου­με, βε­βαίως, α­πει­κό­νι­ση της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας ό­πως α­κρι­βώς ή­ταν, αλ­λά, η­θε­λη­μέ­να ή ό­χι, α­που­σιά­ζουν οι δρα­μα­τι­κοί τό­νοι. Εάν, μά­λι­στα, ε­ξα­λει­φθεί και ο τίτ­λος, τό­τε δια­γρά­φε­ται κά­θε υ­πο­νοού­με­νο και φω­το­γρα­φι­κά το θέ­μα α­πο­δρα­μα­το­ποιεί­ται πλή­ρως. Το μό­νο που α­πο­μέ­νει εί­ναι η α­νε­παί­σθη­τη ε­λε­γεια­κή με­λαγ­χο­λία του χιο­νιού και το δυσ­διά­κρι­το προ­φίλ δύο γυ­ναι­κών στα α­ρι­στε­ρά της κα­ρό­τσας. Οπό­τε, ού­τε φω­το­γρα­φι­κά μέ­νουν κερ­δι­σμέ­νοι. Εν ο­λί­γοις, βγαί­νουν α­πό πα­ντού χα­μέ­νοι.
Δί­καιο ή ά­δι­κο, πρό­κει­ται, πά­ντως, για το βα­ρύ πα­ρα­πέ­τα­σμα που πέ­φτε και α­πο­κρύ­πτει τη μά­ζα των α­φα­νών. Το ό,τι ε­δώ φω­το­γρα­φι­κά α­πό­μει­ναν τα ί­χνη τους εί­ναι, α­κό­μη κι αυ­τό, α­πό κα­θα­ρή σύ­μπτω­ση. Στάθ­μευ­σε για λί­γο στη χιο­νι­σμέ­νη πλα­τεία της πό­λης το τζαίη­μς με τα ε­πι­νί­κια θη­ρά­μα­τα του Κυ­βερ­νη­τι­κού Στρα­τού, το πή­ρε χα­μπά­ρι ή ει­δο­ποιή­θη­κε ο Χα­ρι­σιά­δης, α­κρο­βο­λί­στη­κε στα 4-5 μέ­τρα και με δια­γώ­νια σκό­πευ­ση έ­κα­νε μια λή­ψη. Για­τί λί­γο πιο κο­ντι­νή, ώ­στε να κερ­δί­σει κά­τι ευ­κρι­νέ­στε­ρο α­πό τα πρό­σω­πα, εί­ναι έ­να ε­ρώ­τη­μα. Πι­θα­νόν να του “μπού­κω­νε” την ό­λη σύν­θε­ση του κά­δρου ή να μην του “έ­βγαι­να­ν” οι συμ­με­τρίες. Ή μή­πως εν­συ­νεί­δη­τα και ό­χι α­πό φω­το­γρα­φι­κό έν­στι­κτο κρά­τη­σε α­πό­στα­ση α­σφά­λειας, α­πο­στα­σιο­ποίη­σης ό­πως λέ­γε­ται, α­πό το θέ­μα; Κα­νείς δεν ξέ­ρει και ού­τε θα μά­θου­με πο­τέ ποια πα­ρά­με­τρος τον δέ­σμευε και στά­θη­κε α­πο­τρε­πτι­κή. Οποια­δή­πο­τε ό­μως και να ή­ταν, μπή­κε τε­λι­κά στη μέ­ση και ό­λοι μα­ζί οι “ά­ξε­στοι κα­τσα­πλιά­δες” του Καρ­πε­νη­σίου βυ­θί­στη­καν α­πρό­σω­πα στο βα­θύ χά­ος της α­νω­νυ­μίας.
Κα­κά τα ψέ­μα­τα, αλ­λά εί­τε το θέ­λου­με εί­τε ό­χι, α­πο­τε­λού­σαν τους κο­μπάρ­σους ή, πιο σω­στά, το με­γά­λο χο­ρό στο εμ­φύ­λιο δρά­μα που παί­χτη­κε. Οι πρω­τα­γω­νι­στές ή­ταν άλ­λοι και ως προς αυ­τό ο θε­α­τρι­κός, ο ι­στο­ρι­κός και γε­νι­κώς ο ο­ποιοσ­δή­πο­τε κα­νό­νας δε δέ­χε­ται πα­ρεκ­κλί­σεις. Έτσι, εί­τε το θέ­λου­με εί­τε ό­χι, έ­χουν ε­ξο­ρι­στεί και α­νή­κουν στο με­γά­λο βα­σί­λειο των α­νω­νύ­μων. Φαί­νε­ται, ό­μως, ό­τι εκ φύ­σεως ο άν­θρω­πος δια­τη­ρεί βα­θιές ρί­ζες στην α­νω­νυ­μία. Ευ­τυ­χώς, για­τί αν ό­λοι α­νε­ξαι­ρέ­τως έ­μπαι­ναν σε πρω­τα­γω­νι­στι­κό ρό­λο και α­πο­θεώ­νο­νταν ως ση­μαί­νου­σες δια­ση­μό­τη­τες, τό­τε ο κό­σμος θα κα­τα­ντού­σε ε­πι­κίν­δυ­νο φρε­νο­κο­μείο. Δό­ξα, λοι­πόν, και τι­μή σε ό­λους τους ρι­ζω­μέ­νους βα­θιά στην α­νω­νυ­μία του ελ­λη­νι­κού Εμφυ­λίου.

Πέ­τρος Κα­λα­βρός

Υ. Γ.: Ου­δείς αρ­νεί­ται ό­τι οι ά­ση­μοι “συμ­μο­ρί­τες” του Καρ­πε­νη­σίου μπο­ρεί να ι­δω­θούν και υ­πό άλ­λο πρί­σμα, για­τί κά­θε φω­το­γρα­φι­κή α­πει­κό­νι­ση υ­πο­κρύ­πτει στοι­χεία, που ό­σο και να πα­σχί­ζου­με να τα συλ­λά­βου­με, ε­κεί­να δια­φεύ­γουν. Εξαρ­τά­ται ό­μως, και εί­ναι ευ­θέως α­νά­λο­γο με το πού θα δώ­σει ο κά­θε α­πο­δέ­κτης το βά­ρος. Πά­ντως, δεν κρί­να­με, ού­τε συμ­ψη­φί­σα­με το αι­σθη­τι­κό α­πο­τέ­λε­σμα. Αυ­τό εί­ναι άλ­λο θέ­μα ή αλ­λου­νού παπ­πά ευαγ­γέ­λιο. Επί­σης, δεν ε­πε­κτα­θή­κα­με κα­θό­λου στον ί­διο το Χα­ρι­σιά­δη για δύο λό­γους. Ο έ­νας εί­ναι ε­πει­δή ο χώ­ρος της σε­λί­δας σπα­τα­λή­θη­κε σχο­λιά­ζο­ντας μό­νο μια φω­το­γρα­φία και ο άλ­λος, ε­πει­δή η­με­ρή­σιος και πε­ριο­δι­κός Τύ­πος του ε­πι­φύ­λα­ξε την ο­φει­λό­με­νη υ­πο­δο­χή. Ένα α­κό­μη γε­νι­κό­λο­γο κεί­με­νο το θεω­ρή­σα­με πε­ριτ­τή φλυα­ρία. Εξάλ­λου, στο χο­ντρό παι­χνί­δι της πλη­ρο­φό­ρη­σης εί­μα­στε α­πό χέ­ρι χα­μέ­νοι. Του ο­φεί­λου­με, πά­ντως, χά­ρη, για­τί ως φω­το­γρά­φος συ­γκρά­τη­σε, έ­στω και ως θο­λές σκιές, το ε­φή­με­ρο ε­κεί­νων των ο­ρε­σί­βιων υ­πάρ­ξεων μέ­σα στο τρα­γι­κό σκη­νι­κό του Εμφυ­λίου. Πλη­ρο­φο­ρια­κά μό­νο ση­μειώ­νου­με ό­τι η έκ­θε­σή του στο Μου­σείο Μπε­νά­κη (κτή­ριο ο­δού Πει­ραιώς 138) λει­τουρ­γεί έως τις 18 Απρι­λίου. Τη συ­νο­δεύει και σχε­τι­κή πο­λυ­σέ­λι­δη μο­νο­γρα­φία - λεύ­κω­μα (Φω­το­γρα­φι­κόν Πρα­κτο­ρείον «Δ. Α. Χα­ρι­σιά­δης»). Αυ­τή α­κρι­βώς έ­δω­σε την πρώ­τη α­φορ­μή και α­πό ε­κεί α­πορ­ρέει ο σχοι­νο­τε­νής σχο­λια­σμός.

Π. Κ.

Κείμενα εξόχως ενδιαφέροντα

Βι­βλιο­λο­γι­κό Εργα­στή­ρι «Φί­λιπ­πος Ηλιού»
«ΔΙΑ ΤΟΥ ΓΕ­ΝΟΥΣ ΤΟΝ ΦΩ­ΤΙ­ΣΜΟΝ.
Αγγε­λίες προ­ε­πα­να­στα­τι­κών ε­ντύ­πων (1734-1821)
Από τα κα­τά­λοι­πα του Φί­λιπ­που Ηλιού»
Επι­μέ­λεια Πό­πη Πο­λέ­μη
Με τη συ­νερ­γα­σία της Άννας Ματ­θαίου και της Ει­ρή­νης Ρι­ζά­κη
Μου­σείο Μπε­νά­κη Δε­κέμ­βριος 2008

Σε ποιο, ά­ρα­γε, α­να­γνω­στι­κό κοι­νό α­πευ­θύ­νε­ται αυ­τός ο, α­πό κά­θε ά­πο­ψη, ά­ψο­γος τό­μος των ε­ξα­κο­σίων σε­λί­δων με τον κι­νέ­ζι­κο τίτ­λο; Ιδού το ε­ρώ­τη­μα. Προ δω­δε­κα­ε­τίας, που ο αι­θε­ρο­βά­μων Φί­λιπ­πος Ηλιού εί­χε α­ναγ­γεί­λει την έκ­δο­σή του, ί­σως και να βρι­σκό­ταν α­κό­μη μια δρά­κα α­να­γνω­στών κά­ποιας ε­γκυ­κλο­παι­δι­κής παι­δείας, που δεν θα θεω­ρού­σε α­κα­τα­λα­βί­στι­κο τον τίτ­λο. Πά­ντως, η ε­ξί­σου αι­θε­ρο­βά­μων Πό­πη Πο­λέ­μη, που πραγ­μα­το­ποίη­σε ως ά­ξιος συ­νε­χι­στής την ε­ξαγ­γελ­θεί­σα έκ­δο­ση, ευελ­πι­στεί, σύμ­φω­να με τα προ­λο­γι­κά της, πως υ­πάρ­χουν α­κό­μη α­να­γνώ­στες, στους ο­ποίους ό­χι μό­νο ο τίτ­λος κά­τι θα λέει αλ­λά και τα κεί­με­να θα προ­σφέ­ρουν τέρ­ψη και στο­χα­σμό. Εί­θε. Πά­ντως, εί­ναι ευ­τύ­χη­μα για τους ό­ποιους εν­δια­φε­ρό­με­νους και κυ­ρίως, για το μέλ­λον της ι­στο­ριο­γρα­φίας, που ε­πι­βιώ­νουν στις η­μέ­ρες μας ε­πί­γο­νοι των Ζω­σι­μά­δων και έ­να πα­ρό­μοιο εγ­χεί­ρη­μα δεν έ­χει α­νά­γκη τους εκ­δο­τι­κούς οί­κους ή την κρα­τι­κή α­ρω­γή.
Αλλά, ας ε­πα­νέλ­θου­με στον χα­ρα­κτη­ρι­σμό κι­νέ­ζι­κος, που χρη­σι­μο­ποιή­σα­με για τον τίτ­λο, μη και δη­μιουρ­γη­θεί η ε­ντύ­πω­ση πως εί­ναι ξε­νό­γλωσ­σος, ό­πως συ­νη­θί­ζε­ται τε­λευ­ταία σε κά­θε εί­δους βι­βλία. Ελλη­νι­κός εί­ναι, ελ­λη­νι­κό­τα­τος, μό­νο που η λέ­ξη Γέ­νος, κα­θώς, μά­λι­στα, το κε­φά­λαιο γά­μα α­φα­νί­ζε­ται στην κε­φα­λαιο­γράμ­μα­τη γρα­φή, που υιο­θε­τεί­ται τό­σο στο ε­ξώ­φυλ­λο ό­σο και στις ε­σω­τε­ρι­κές σε­λί­δες, την σή­με­ρον, ση­μαί­νει ο­τι­δή­πο­τε άλ­λο πλην της άλ­λο­τε πο­τέ φυ­λής των Ελλή­νων. Όσο για τη λό­για έκ­φρα­ση “Δια του Γέ­νους τον φω­τι­σμό­ν”, και τις συ­να­φείς της, ό­πως η ε­ναλ­λα­κτι­κώς χρη­σι­μο­ποιού­με­νη, “προς φω­τι­σμόν της πα­τρί­δος”, αυ­τές έ­χουν πε­ρι­πέ­σει προ πολ­λού σε α­χρη­σία. Για­τί, ας μην λη­σμο­νού­με, πως το Γέ­νος τό­σον ε­φω­τί­σθη, που κα­τέ­λη­ξε α­πό ε­τε­ρό­φω­το αυ­τό­φω­το.
Οπό­τε, προς φω­τι­σμόν του α­να­γνώ­στη, μέ­νει ο υ­πό­τιτ­λος “αγ­γε­λίες”, ο ο­ποίος και υ­πο­κα­θι­στά τον τίτ­λο στις ε­σω­τε­ρι­κές σε­λί­δες του τό­μου. Την “αγ­γε­λία” ά­γνω­στη λέ­ξη δεν θα την έ­λε­γες, αλ­λά έ­να νο­η­μα­τι­κό με­τα­κύ­λι­σμα το έ­χει πά­θει, δε­δο­μέ­νου ό­τι σή­με­ρα έ­χει κα­τα­ντή­σει συ­νώ­νυ­μη με τις “μι­κρές αγ­γε­λίες”, ό­ταν δεν πρό­κει­ται για αγ­γε­λία γά­μου ή θα­νά­του. Εδώ, ό­μως, διευ­κρι­νί­ζε­ται πως πρό­κει­ται για “αγ­γε­λίες προ­ε­πα­να­στα­τι­κών ε­ντύ­πω­ν”, δη­λα­δή βι­βλίων, πε­ριο­δι­κών και ε­φη­με­ρί­δων. Με άλ­λα λό­για, βρι­σκό­μα­στε μπρο­στά στις πρώ­τες εκ­φάν­σεις της δια­φη­μι­στι­κής κα­τα­χώ­ρη­σης, που, δυο αιώ­νες αρ­γό­τε­ρα, κα­τέ­λη­ξε εκ των ων ουκ ά­νευ για την προώ­θη­ση πά­σης φύ­σεως ε­ντύ­πων. Μό­νο που, σή­με­ρα, ου­δείς θα δια­νο­εί­το να εκ­δώ­σει συλ­λο­γή δια­φη­μι­στι­κών κα­τα­χω­ρή­σεων, μια και το πε­ριε­χό­με­νό τους ε­ξαν­τλεί­ται στη στε­ρεό­τυ­πη ε­πα­νά­λη­ψη πο­μπω­δών φρά­σεων, λες και α­πευ­θύ­νο­νται σε κοι­νό πά­σχον νο­η­τι­κά.
Τα προ­ε­πα­να­στα­τι­κά, ό­μως, χρό­νια φαί­νε­ται πως υ­πήρ­χε έ­να κοι­νό που ό­χι μό­νο γνώ­ρι­ζε α­νά­γνω­ση αλ­λά εί­χε και με­γά­λες προσ­δο­κίες α­πό μια έκ­δο­ση. Ο Ηλιού, στα «Προ­λε­γό­με­να» του πρώ­του τό­μου της «Ελλη­νι­κής Βι­βλιο­γρα­φίας του 19ου αιώ­να», σχο­λιά­ζει χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά: «Οι Αγγε­λίες εί­ναι, πο­λύ συ­χνά, κεί­με­να ε­ξό­χως εν­δια­φέ­ρο­ντα, κα­θώς εκ­θέ­τουν, με συ­ντο­μία, το σκε­πτι­κό που τους ο­δή­γη­σε στην έκ­δο­ση και τις υ­ψη­λές σκο­πι­μό­τη­τες τις ο­ποίες θεω­ρούν ό­τι υ­πη­ρε­τούν με το έρ­γο τους...» Για του λό­γου το α­σφα­λές εί­χε συ­γκε­ντρώ­σει 262 αγ­γε­λίες της πε­ριό­δου 1749-1821, τις ο­ποίες και ε­τοι­μα­ζό­ταν να εκ­δώ­σει, αλ­λά τον πρό­λα­βε έ­νας πρόω­ρος θά­να­τος. Τε­λι­κά, πα­ρου­σιά­ζο­νται 336 αγ­γε­λίες αυ­τής της πε­ριό­δου συν μια, κα­τα­χω­νια­σμέ­νη στις τε­λευ­ταίες σε­λί­δες ε­νός βι­βλίου θε­ο­λο­γι­κού χα­ρα­κτή­ρα του 1734, η ο­ποία και α­φο­ρά τα ά­πα­ντα του Ιωάν­νου του Χρυ­σο­στό­μου. Ού­τως ή άλ­λως, το χρο­νι­κό εύ­ρος δεί­χνει κά­πως σχη­μα­τι­κό, α­φού βα­σι­κή πη­γή για τις συ­γκε­ντρω­μέ­νες αγ­γε­λίες στά­θη­κε ο γνω­στός προ­ε­πα­να­στα­τι­κός Τύ­πος. Υπο­θέ­του­με πως το σύ­νο­λο των αγ­γε­λιών, ι­δίως για τις πε­ριό­δους, που δεν υ­πάρ­χουν ε­φη­με­ρί­δες και πε­ριο­δι­κά, θα πρέ­πει να α­πο­βαί­νει πο­λύ με­γα­λύ­τε­ρο των συ­γκε­ντρω­μέ­νων. Και εί­ναι λο­γι­κό μια χει­ρό­γρα­φη αγ­γε­λία ή και αυ­τό­νο­μα εκ­δι­δό­με­νη να λαν­θά­νει ευ­κο­λό­τε­ρα. Ακό­μη και οι εν­σω­μα­τω­μέ­νες σε ποι­κί­λα βι­βλία ή και δη­μο­σιευ­μέ­νες σε αλ­λό­τρια, κά­πο­τε και ξε­νό­γλωσ­σα, έ­ντυ­πα δυ­σκο­λό­τε­ρα ε­ντο­πί­ζο­νται. Ενώ, ο προ­ε­πα­να­στα­τι­κός Τύ­πος προ­σφέ­ρε­ται για μια συ­στη­μα­τι­κή α­πο­δελ­τίω­ση. Πά­ντως, το κυ­ρίως σώ­μα των συ­γκε­κρι­μέ­νων αγ­γε­λιών συ­γκε­ντρώ­νε­ται στην πρώ­τη ει­κο­σα­ε­τία του 19ου αιώ­να και μό­νο 59 αγ­γε­λίες έρ­χο­νται α­πό τον 18ο και πά­λι, κυ­ρίως, α­πό την τε­λευ­ταία δε­κα­ε­τία, ό­που το έ­τος 1800 κα­τα­χω­ρεί­ται στον 18ο.
Κά­πως πο­μπώ­δες φα­ντά­ζει αυ­τό το προ­ε­πα­να­στα­τι­κός Τύ­πος, ό­ταν, ε­ξαι­ρώ­ντας τις μη ευο­δω­θεί­σες προ­σπά­θειες και κά­ποιες θνη­σι­γε­νείς, πρό­κει­ται μό­νο για τρία έ­ντυ­πα και α­κό­μη, τέσ­σε­ρα βρα­χύ­βια, στις πα­ρα­μο­νές της Επα­νά­στα­σης. Και ο τό­πος έκ­δο­σής τους εί­ναι ου­σια­στι­κά έ­νας, η Βιέν­νη, ά­ντε και το Πα­ρί­σι, που, ό­ντας έ­δρα του Κο­ραή, φι­λο­ξέ­νη­σε τρία α­πό τα ο­λι­γό­ζωα. Ένα πα­ρά­πλευ­ρο κέρ­δος α­πό την συ­να­γω­γή των αγ­γε­λιών εί­ναι οι πλη­ρο­φο­ρίες που δί­νουν για το ι­στο­ρι­κό της έκ­δο­σης των ί­διων των ε­ντύ­πων, κα­θώς και ο­ρι­σμέ­νων άλ­λων που η έκ­δο­σή τους ναυά­γη­σε. Ένα τέ­τοιο πα­ρά­δειγ­μα εί­ναι η ελ­λη­νι­κή ε­φη­με­ρί­δα, που ή­θε­λε να εκ­δώ­σει ο Δη­μή­τρης Θε­ο­χα­ρί­δης, με τον τίτ­λο «Εφη­με­ρίς». Ο ε­πί­δο­ξος εκ­δό­της και την ά­δεια εί­χε ε­ξα­σφα­λί­σει α­πό τις αυ­στρια­κές αρ­χές και αγ­γε­λία κα­τα­χώ­ρη­σε και δη, τρεις φο­ρές, στη «Wiener Zeitung», τον Μάϊο του 1789, ό­μως η έκ­δο­σή της δεν πραγ­μα­το­ποιή­θη­κε. Ωστό­σο, με τον ί­διο τίτ­λο και α­πό το ί­διο τυ­πο­γρα­φείο, του Μπά­ου­μαϊστε­ρ, εκ­δό­θη­κε η ε­φη­με­ρί­δα των α­δελ­φών Μαρ­κι­δών Πού­λιου, φί­λων του Ρή­γα. Ένα μο­νό­φυλ­λο, στις 16 Οκτω­βρίου 1790, κοι­νο­ποιεί την προ­σε­χή έκ­δο­σή της. Ενώ, ως αγ­γε­λία, πα­ρα­τί­θε­ται στον τό­μο το κύ­ριο άρ­θρο του πρώ­του τεύ­χους, με η­με­ρο­μη­νία 31 Δε­κεμ­βρίου 1790. Οι αυ­στρια­κές αρ­χές την σφρά­γι­σαν στις 2 Φε­βρουα­ρίου 1798, α­φού προ­η­γου­μέ­νως εί­χαν συλ­λά­βει τον μι­κρό­τε­ρο α­δελ­φό για ε­πα­να­στα­τι­κή δρά­ση. Η α­πο­δελ­τίω­ση της «Εφη­με­ρί­δος» α­πέ­φε­ρε τε­λι­κά 43 αγ­γε­λίες, δη­λα­δή το κυ­ρίως σώ­μα των αγ­γε­λιών για τον 18ο αιώ­να, α­πό τις ο­ποίες 19 α­φο­ρούν την ί­δια την ε­φη­με­ρί­δα και έ­ξι, εκ­δό­σεις του Ρή­γα.
Το δεύ­τε­ρο χρο­νο­λο­γι­κά έ­ντυ­πο, μάλ­λον πε­ριο­δι­κό πα­ρά ε­φη­με­ρί­δα, εί­ναι ο «Ερμής ο Λό­γιος», που κά­λυ­ψε την προ­ε­πα­να­στα­τι­κή δε­κα­ε­τία. Δε­κα­πεν­θή­με­ρη έκ­δο­ση, με ε­μπνευ­στή τον Κο­ραή, χο­ρη­γό τον μη­τρο­πο­λί­τη Ιγνά­τιο Ουγ­γρο­βλα­χίας που ή­ταν ε­πι­κε­φα­λής της νε­ο­σύ­στα­της τό­τε Φι­λο­λο­γι­κής Εται­ρείας του Βου­κου­ρε­στίου και ε­πί τό­που διευ­θυ­ντή, τα πρώ­τα χρό­νια, τον Άνθι­μο Γα­ζή. Κυ­κλο­φό­ρη­σε α­πό την 1η Ια­νουα­ρίου 1811 μέ­χρι την 1η Μαΐου 1821, που σφρα­γί­στη­κε κι αυ­τό α­πό τις αυ­στρια­κές αρ­χές, με μια εν­διά­με­ση δια­κο­πή ε­νός έ­τους, το 1815, ό­ταν α­πε­χώ­ρη­σε ο Γα­ζής και μέ­χρι να α­να­λά­βουν δυο άλ­λοι α­φο­σιω­μέ­νοι ο­πα­δοί του Κο­ραή, ο Θεό­κλη­τος Φαρ­μα­κί­δης και ο Κων­στα­ντί­νος Κοκ­κι­νά­κης. Τις οι­κο­νο­μι­κές δυ­σχέ­ρειες που α­ντι­με­τώ­πι­ζε το πε­ριο­δι­κό, κα­θώς και τις προ­σπά­θειες του Γα­ζή να βρει τον κα­τάλ­λη­λο α­ντι­κα­τα­στά­τη, τις δί­νουν οι ί­διες οι αγ­γε­λίες. Συ­νο­λι­κά α­πο­δελ­τιώ­νο­νται 111 και 18 α­να­δη­μο­σιεύ­σεις α­πό τα συ­νυ­πάρ­χο­ντα ε­κεί­να τα χρό­νια έ­ντυ­πα, ό­που 19 α­φο­ρούν το ί­διο το πε­ριο­δι­κό και τέσ­σε­ρις εί­ναι α­να­κοι­νώ­σεις για την προ­σε­χή έκ­δο­ση άλ­λων ε­ντύ­πων.
Τρί­το μα­κρο­χρό­νιο έ­ντυ­πο, που κα­λύ­πτει την ί­δια χρο­νι­κή πε­ρίο­δο με τον «Λό­γιο Ερμή», αν και αυ­τό ε­πέ­δει­ξε με­γα­λύ­τε­ρη προ­σαρ­μο­στι­κό­τη­τα, γι΄ αυ­τό και κα­τόρ­θω­σε να ε­πι­βιώ­σει με­τε­πα­να­στα­τι­κά, μέ­χρι το 1836, εί­ναι η ε­φη­με­ρί­δα, «Ελλη­νι­κός Τη­λέ­γρα­φος», του τυρ­να­βιώ­τη για­τρού Δη­μή­τρη Αλε­ξαν­δρί­δη, η ο­ποία δια­δέχ­θη­κε μια βρα­χύ­βια ε­φη­με­ρί­δα με τίτ­λο «Ει­δή­σεις δια τα Ανα­το­λι­κά Μέ­ρη». Εκδι­δό­ταν δυο φο­ρές την ε­βδο­μά­δα και ξε­κί­νη­σε στις αρ­χές Ια­νουα­ρίου του 1812. Από το 1817 εί­χε και φι­λο­λο­γι­κό πα­ράρ­τη­μα, τον «Φι­λο­λο­γι­κό Τη­λέ­γρα­φο». Πα­ρα­πλή­σια εί­ναι η σο­δειά αγ­γε­λιών, που α­πέ­φε­ρε, 115 αγ­γε­λίες και 8 α­να­δη­μο­σιεύ­σεις, ό­που 44 α­φο­ρούν την ε­φη­με­ρί­δα και το φι­λο­λο­γι­κό της πα­ράρ­τη­μα και ε­πτά τον «Λό­γιο Ερμή», κα­θώς συ­ζη­τιό­ταν να α­πο­κτή­σουν τον ί­διο διευ­θυ­ντή.
Ο προ­ε­πα­να­στα­τι­κός Τύ­πος συ­μπλη­ρώ­νε­ται με τα έ­ντυ­πα τις τε­λευ­ταίας τριε­τίας. Το βιεν­νέ­ζι­κο, δε­κα­πεν­θή­με­ρο πε­ριο­δι­κό «Καλ­λιό­πη», που εκ­δό­θη­κε την 1η Ια­νουα­ρίου 1819, ως α­ντί­πα­λο δέ­ος προς τον «Λό­γιο Ερμή», με ε­μπνευ­στή τον Πα­να­γιώ­τη Κο­δρι­κά και διευ­θυ­ντή τον κα­θη­γη­τή Αθα­νά­σιο Στα­γει­ρί­τη. Συ­νέ­χι­σε να εκ­δί­δε­ται μέ­χρι την έ­κρη­ξη της Επα­νά­στα­σης και α­πο­φέ­ρει 13 αγ­γε­λίες και πέ­ντε α­να­δη­μο­σιεύ­σεις α­πό τον «Λό­γιο Ερμή» και τον «Φι­λο­λο­γι­κό Τη­λέ­γρα­φο». Την ί­δια πε­ρίο­δο, αλ­λά σε ά­τα­κτα χρο­νι­κά δια­στή­μα­τα, εκ­δό­θη­κε στο Πα­ρί­σι α­πό τον Σπυ­ρί­δω­να Κόν­δο το πε­ριο­δι­κό «Μέ­λισ­σα», φί­λα κεί­με­νο προς τον Κο­ραή, και τα πλέ­ον βρα­χύ­βια «Αθη­νά» και «Μου­σείον» του Πά­νου Ιωαν­νί­δη, έ­ξι τεύ­χη το πρώ­το και ως συ­νέ­χειά του, έ­να τεύ­χος το δεύ­τε­ρο. Απο­δί­δουν πέ­ντε αγ­γε­λίες η «Μέ­λισ­σα», δυο η «Αθη­νά» και τρεις το «Μου­σείον». Πα­ρε­μπι­πτό­ντως, ό­σο α­φο­ρά την α­πο­δελ­τίω­ση των ε­ντύ­πων, αν στο ευ­ρε­τή­ριο του τό­μου γι­νό­ταν προ­σε­κτι­κό­τε­ρος δια­χω­ρι­σμός των σε­λί­δων, στις ο­ποίες έ­να έ­ντυ­πο α­να­φέ­ρε­ται ως πη­γή α­πό τις γε­νι­κές α­να­φο­ρές σε αυ­τό, ο α­να­γνώ­στης θα εί­χε ει­κό­να του α­ριθ­μού των αγ­γε­λιών που αν­τλή­θη­καν α­πό κά­θε έ­ντυ­πο. Σε αυ­τό θα βο­η­θού­σε η πα­ρά­θε­ση ε­νός σχε­τι­κού πί­να­κα. Χρή­σι­μα στοι­χεία, αν υ­πο­θέ­σου­με πως οι α­πο­δελ­τιώ­σεις των ε­ντύ­πων εί­ναι πλή­ρεις. Την συ­να­γω­γή κλεί­νει μια αγ­γε­λία ερ­χό­με­νη α­πό την Ελλά­δα. Πρό­κει­ται για την “α­να­κή­ρυ­ξη” του εκ­δό­τη της «Ελλη­νι­κής Σάλ­πιγ­γος» Φαρ­μα­κί­δη, δη­μο­σιευ­μέ­νη στο πρώ­το φύλ­λο της ε­φη­με­ρί­δας, που κυ­κλο­φό­ρη­σε την 1η Αυ­γού­στου 1821, στην Κα­λα­μά­τα. Αυ­τή α­νή­κει στο με­γα­λύ­τε­ρο σώ­μα αγ­γε­λιών, το α­πλω­μέ­νο έως το 1850, που εί­χε κα­τά νου να εκ­δώ­σει ο Ηλιού.
Ωστό­σο, η πη­γή των αγ­γε­λιών εν­δια­φέ­ρει κυ­ρίως τους ι­στο­ρι­κούς και ως στοι­χείο για την α­ντι­προ­σω­πευ­τι­κό­τη­τα των συ­γκε­ντρω­μέ­νων αγ­γε­λιών. Όσο α­φο­ρά τον τό­μο, το ου­σια­στι­κό εί­ναι κα­τά πό­σο οι αγ­γε­λίες συμ­βάλ­λουν κι αυ­τές με τη σει­ρά τους ως κεί­με­να, στον ε­πι­διω­κό­με­νο τό­τε φω­τι­σμό του Γέ­νους, ό­πως οι εκ­δό­σεις που προ­α­ναγ­γέλ­λουν και για την ευό­δω­ση των ο­ποίων ζη­τούν να εγ­γρά­ψουν συν­δρο­μη­τές. Με βά­ση τον κα­τα­το­πι­στι­κό πρό­λο­γο της Πο­λέ­μη, η α­πή­χη­ση των αγ­γε­λιών δεί­χνει αμ­φίρ­ρο­πη, α­φού οι μι­σές αγ­γε­λίες κα­τέ­λη­ξαν σε έκ­δο­ση και οι άλ­λες μι­σές ναυά­γη­σαν. Πά­ντως, σκια­γρα­φούν τις α­ξίες και τις προ­τε­ραιό­τη­τες των λο­γίων σε ε­κεί­νες τις δε­κα­ε­τίες και κυ­ρίως, το θε­μα­τι­κό εύ­ρος των εκ­δό­σεων. Εκτός α­πό τις αγ­γε­λίες που έ­χουν ως θέ­μα τον ί­διο τον Τύ­πο, προ­α­ναγ­γέλ­λο­νται ι­στο­ρι­κά και ε­γκυ­κλο­παι­δι­κά λε­ξι­κά, βι­βλία αρ­χαιο­ελ­λη­νι­κής γραμ­μα­τείας και ελ­λη­νι­στι­κά μυ­θι­στο­ρή­μα­τα, ι­στο­ρι­κά και ε­πι­στη­μο­νι­κά συγ­γράμ­μα­τα, εγ­χει­ρί­δια για την ελ­λη­νι­κή και ξε­νό­γλω­σα λε­ξι­κά και α­κό­μη, παι­δι­κά και θε­ο­λο­γι­κά βι­βλία. Επί­σης, δεν λεί­πει το λο­γο­τε­χνι­κό βι­βλίο, έ­στω κι αν δεν α­ξιο­λο­γεί­ται ως ε­πεί­γον για το Γέ­νος. Μι­κρό αλ­λά α­ντι­προ­σω­πευ­τι­κό το δείγ­μα που με­τα­φρά­ζε­ται α­πό “τα πο­λυ­θρύλ­λη­τα της φι­λο­λο­γίας των φω­τι­σμέ­νων ε­θνώ­ν”· Ο Τη­λέ­μα­χος του Φε­νε­λόν, ο Αγά­θων του Βει­λάν­δου, ο Γιλ Βλας του Λε Σα­ζ, τα “η­θι­κά διη­γή­μα­τα” του Βερ­να­δί­νου Σαι­μπιέρ­ρου. Εκδί­δο­νται, ε­πί­σης, τα φι­λό­πο­να έρ­γα των γη­γε­νών, ό­πως ο «Νέ­ος Ερω­τό­κρι­τος» του Διο­νυ­σίου Φω­τει­νού και τα ποιη­τι­κά του Μι­χά­λη Περ­δι­κά­ρη και του Δη­μη­τρίου Γου­ζέ­λη, για τα ο­ποία κα­τα­χω­ρού­νται αγ­γε­λίες στον «Φι­λο­λο­γι­κό Τη­λέ­γρα­φο». Συ­νταγ­μέ­νες οι αγ­γε­λίες α­πό τους συγ­γρα­φείς, πα­ρό­τι α­κο­λου­θούν έ­να στε­ρεό­τυ­πο εκ­φρα­στι­κά σχή­μα, δί­νουν ευ­κρι­νή ει­κό­να των πε­ριε­χο­μέ­νων, κα­θώς κα­τα­βάλ­λουν προ­σπά­θειες ό­χι μό­νο να κι­νή­σουν το εν­δια­φέ­ρον αλ­λά και να διε­γεί­ρουν τη φι­λο­τι­μία για οι­κο­νο­μι­κή α­ρω­γή. Για τον ση­με­ρι­νό α­να­γνώ­στη, πα­ρα­τί­θε­νται διε­ξο­δι­κά βι­βλιο­γρα­φι­κά στοι­χεία ως συ­νο­δευ­τι­κά κα­θε­μίας αγ­γε­λίας.
Ο Ηλιού, και κα­τά τη συλ­λο­γή των αγ­γε­λιών, α­κο­λού­θη­σε τη γραμ­μή Κο­ραή, πα­ρα­με­ρί­ζο­ντας το θρη­σκευ­τι­κό βι­βλίο ή του­λά­χι­στον, το κομ­μά­τι του που α­ντι­μα­χό­ταν τον Δια­φω­τι­σμό. Εξ ου και ο τίτ­λος του βι­βλίου, που, σή­με­ρα, μπο­ρεί να φαί­νε­ται κι­νέ­ζι­κος, τό­τε, ό­μως, κυ­ριο­λε­κτού­σε. Αγγε­λίες μό­νο για βι­βλία που προο­ρί­ζο­νταν για τον φω­τι­σμόν του Γέ­νους, δη­λα­δή κο­σμι­κά και ό­σα θρη­σκευ­τι­κά έρ­χο­νταν α­πό λό­γιο πε­ρι­βάλ­λον, ό­πως αυ­τό των πα­ρα­δου­νά­βιων πε­ριο­χών. Ανε­ξάρ­τη­τα αν συν­δρο­μη­τές εγ­γρά­φο­νταν και για τα άλ­λα, τα, τρό­πον τι­νά, ψυ­χο­φθό­ρα κα­τά τους δια­φω­τι­στές. Μά­λι­στα, αυ­τά φαί­νε­ται πως μο­νο­πω­λού­σαν το εν­δια­φέ­ρον των α­να­γνω­στών στην κυ­ρίως Ελλά­δα. Ανά­με­σα στα αυ­τόχ­θο­να μπε­στ σέλ­λερ της ε­πο­χής α­να­φέ­ρο­νται και τα έρ­γα του Νι­κό­δη­μου του Αγιο­ρεί­τη. Για πα­ρά­δειγ­μα, τρεις με­τα­θα­νά­τιες εκ­δό­σεις, που έ­γι­ναν το 1819 στη Βε­νε­τία, ο «Κή­πος Χα­ρί­των», το «Επι­στο­λαί Παύ­λου» και ο «Νέ­ος Συ­να­ξα­ρι­στής», σε τρεις τό­μους, ε­ξα­σφά­λι­σαν 1894 συν­δρο­μη­τές για 3715 α­ντί­τυ­πα.
Πι­θα­νο­λο­γού­με πως θα υ­πήρ­ξαν και σχε­τι­κές αγ­γε­λίες, που δεν α­πο­κλείε­ται και να δη­μο­σιεύ­θη­καν στον Τύ­πο, πέ­ρα α­πό τα μο­νό­φυλ­λα, που μπο­ρεί να κυ­κλο­φό­ρη­σαν. Τώ­ρα, αν στό­χος της συλ­λο­γής των αγ­γε­λιών και γε­νι­κό­τε­ρα των βι­βλιο­γρα­φή­σεων εί­ναι η συγ­γρα­φή, εν ευ­θέ­τω χρό­νω, μιας πο­λι­τι­σμι­κής ι­στο­ρίας, τό­τε μάλ­λον θα πρέ­πει να λη­φθούν υ­πό­ψη ό­λες οι συ­νι­στώ­σες, α­πε­λευ­θε­ρω­τι­κές και κα­θη­λω­τι­κές. Πά­ντως, μια και ε­φέ­τος συ­μπλη­ρώ­νο­νται 200 χρό­νια α­πό το θά­να­το του Νι­κό­δη­μου, του­λά­χι­στον η νε­ο­ελ­λη­νι­κή λο­γο­τε­χνία τού ο­φεί­λει μια τι­μη­τι­κή μνεία για ό­σους συγ­γρα­φείς ε­νέ­πνευ­σε. Ένας α­πό αυ­τούς, αλ­λά ό­χι και ο μο­να­δι­κός, εί­ναι ο Ν. Γ. Πε­ντζί­κης. Αν, βε­βαίως, το Γέ­νος δεν εί­χε φω­τι­στεί, δεν θα ή­ταν σε θέ­ση να ε­κτι­μή­σει έ­ναν Πε­ντζί­κη.
Τέ­λος, οι αγ­γε­λίες εί­ναι α­ξια­νά­γνω­στες και για έ­ναν ε­πι­πλέ­ον λό­γο. Αντα­να­κλούν πώς ο ελ­λη­νι­κός δη­μο­σιο­γρα­φι­κός Τύ­πος έ­μα­θε, α­πό τα γεν­νο­φά­σκιά του, στη ρη­το­ρεία και τον δι­πλω­μα­τι­κό ε­λιγ­μό. Από κά­θε ά­πο­ψη, λοι­πόν, πρό­κει­ται για έ­να α­κό­μη πο­λύ­τι­μο βι­βλίο “α­πό τα κα­τά­λοι­πα του Φί­λιπ­που Ηλιού.”

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Διερευνήσεις της γυναικείας καλλιτεχνικής ταυτότητας

Πρακτικά Ημερίδας
«Η γυναικεία εικαστική
και λογοτεχνική παρουσία
στα περιοδικά λόγου και τέχνης (1900-1940)»
Επιμέλεια Σοφία Ντενίση
Εκδόσεις Gutenberg
Μάιο 2008

Σε διημερίδα γύρω από το Φύλο, που έγινε πέρυσι τέτοια εποχή, η δεύτερη ημέρα, όπως και θα αναμενόταν, ήταν αφιερωμένη στο “δεύτερο φύλο” και συγκεκριμένα, στην παρουσία των γυναικών στα περιοδικά λόγου και τέχνης, που κυκλοφόρησαν κατά τις πρώτες τέσσερις δεκαετίες του 20ου αιώνα. Οι συνολικά έξι εισηγήσεις αυτού του δεύτερου σκέλους της διημερίδας συγκεντρώνονται στον τόμο των Πρακτικών, με εισαγωγή της Σοφίας Ντενίση, η οποία και διευθύνει τα σχετικά ερευνητικά προγράμματα στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών πάνω σε αυτό το θέμα και τα οποία ξεκίνησαν το 2005. Στο πλαίσιο αυτών των προγραμμάτων, μετά μακρόχρονη έρευνα, επιλέχθηκαν 130 περιοδικά λόγου και τέχνης, που εκδίδονταν στην Ελλάδα, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια, με κριτήριο τη μεγαλύτερη ή μικρότερη, σε αυτά, γυναικεία παρουσία. Να θυμίσουμε πως η βιβλιογραφία Χ. Λ. Καράογλου καταγράφει, μόνο για την Αθήνα, 258 περιοδικά. Τα 130 που προκρίθηκαν, αποδελτιώθηκαν και συνάχθηκαν πληροφορίες για τις συνεργάτριές τους. Στα Πρακτικά δίνεται η λίστα των περιοδικών κατά αλφαβητική σειρά, αν και πιστεύουμε πως θα χρειαζόταν κι ένας δεύτερος, χρονολογικός κατάλογος, που θα απέβαινε χρήσιμος σε όσες επιμέρους έρευνες περιορίζουν το χρονικό πλαίσιο.
Στην πρώτη εισήγηση, η Ντενίση τονίζει την παντελή έλλειψη ιστοριών της γυναικείας γραφής, θυμίζοντας πως οι ιστορίες τόσο της τέχνης όσο και της λογοτεχνίας περιορίζονται σε καμιά δεκαριά ονόματα. Σε αυτό το σημείο νομίζουμε πως υπερβάλλει, καθώς υπάρχουν ιστορίες, όπως, λ.χ., η ιστορία του Νίκου Παππά, που αφιερώνουν ιδιαίτερο κεφάλαιο στις γυναίκες δημιουργούς, υπερβαίνοντας κατά πολύ τον κατάλογο των δέκα ονομάτων. Αλλά και μια πρόσφατή γραμματολογία, όπως αυτή του Σοκόλη, συγκρατεί περισσότερες συγγραφείς, πόσω μάλλον που η Ντενίση λησμονεί και κάποιες πολύ γνωστές, όπως, για παράδειγμα, την Έλλη Αλεξίου. Ύστερα, μάλλον αδικεί ορισμένες συγγραφείς, με τον ισχυρισμό πως μνημονεύονται κυρίως ως σύζυγοι, θυγατέρες και ερωμένες. Όπου, η προσωνυμία ερωμένη για την Σοφία Λασκαρίδου, θα λέγαμε πως συνιστά σχεδόν ύβρι για έναν έρωτα όπως ο δικός της και του Περικλή Γιαννόπουλου. Η Ντενίση αναλαμβάνει να δείξει το ξεκίνημα των γυναικείων διεκδικήσεων, γι’ αυτό και περιορίζεται στις δυο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και κυρίως, στην περιβόητη «Εφημερίδα των Κυριών», που ξεκίνησε να εκδίδει η Καλλιρρόη Παρρέν, εικοσιεξαετίς, το 1887, και την κράτησε μάχιμη κοντά ένα τρίτο του αιώνα. Με την ευκαιρία, μνημονεύει κι αυτή τη διαμάχη του Ροΐδη με τις “γράφουσες” Ελληνίδες, που είχαμε σχολιάσει, με αφορμή τη μελέτη της Ειρήνης Ριζάκη. Όπου και υποστηρίζαμε πως δεν ήταν παρά μια ακόμη αντιπαράθεση, που πυροδοτήθηκε από την αντίθεση δυο ανδρών, του Ροΐδη και του Ξενόπουλου.
Ακολουθούν οι δυο εισηγήσεις που καλύπτουν το χώρο της τέχνης. Της Έλενας Χαμαλίδη για τις εικαστικούς στην καμπή του 19ου προς τον 20ο αιώνα και κατά το μεσοπόλεμο, όπου το κυρίως βάρος δίνεται στις δυο γνωστότερες, την Θάλεια Φλωρά-Καραβία και την Σοφία Λασκαρίδου. Και της Βασιλικής Σαρακατσιάνου για την κριτική υποδοχή της γυναικείας καλλιτεχνικής δημιουργίας. Όπως αναφέρει και η Ριζάκη, τόσο στην τέχνη όσο και στη λογοτεχνία, η ομορφιά και η χάρις μιας δημιουργού, εκείνα τα χρόνια, βάραιναν κατά την κρίση του έργου τους. Πάντως, για να είμαστε ειλικρινείς, μια κάποια ευαισθησία για τις “εύμορφες” την δείχνουν οι κριτές όλων, ανεξαιρέτως, των εποχών.
Κατά την απογευματινή συνεδρία, η λογοτεχνία μονοπώλησε το ενδιαφέρον των τριών ομιλητριών. Η Μαρία Νικολοπούλου σχολιάζει την κριτική που ασκείται στην γυναικεία λογοτεχνική παραγωγή, κυρίως τα αυτοτελή έργα αλλά και τα κείμενα που δημοσιεύονται στα περιοδικά της τεσσαρακονταετίας. Η Πέρσα Αποστολή διακρίνει εκείνα τα περιοδικά, που οι γυναίκες μετέχουν καθοριστικά ως εκδότριες, διευθύντριες ή έστω μέλη της συντακτικής επιτροπής τους. Εισαγωγικά αναφέρεται στην “εφημερίδα” της Παρρέν και παραθέτει έναν κατάλογο με αντίστοιχες προσπάθειες κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όπου, κατά κύριο λόγο, πρόκειται για περιοδικά που απευθύνονται στο γυναικείο κοινό. Στη συνέχεια, ξεδιαλέγει είκοσι δυο περιοδικά από τα 130, όπου οι γυναίκες έχουν το πρόσταγμα. Επτά από αυτά δεν συμπληρώνουν χρόνο, έξι φτάνουν τη διετία, ενώ μερικά μακροημερεύουν, όπως η «Ιόνιος Ανθολογία» της Μαριέττας Μινώτου, μάλλον λόγω της επτανήσιας εντοπιότητας και όχι χάρις στη διευθύντριά του, ή ακόμη, ο «Παντογνώστης», η «Αλεξανδρινή Τέχνη» και οι «Νέοι Πρωτοπόροι», στα οποία, όμως, οι γυναίκες δεν παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο κι ας κρατούν για ένα μικρό διάστημα τη διεύθυνση. Σε αντίθεση με το κωνσταντινουπολίτικο περιοδικό, «Βοσπορίς», που εκδίδεται από το 1899 μέχρι το Μάρτιο του 1907, ίσως και το 1908, με ιδιοκτήτρια την Κορνηλία Πρεβεζιώτου. Η μελετήτρια συντάσσει ένα χορταστικό λήμμα για την Πρεβεζιώτου και ένα δεύτερο για την Αρτεμισία Λανδράκη, που υπήρξε εκδότρια του βραχύβιου περιοδικού των Χανίων «Σπινθήρ». Τέλος, η Ματρώνα Παλαιού ασχολείται με ορισμένες πεζογράφους, που εμφανίζονται στα περιοδικά λόγου και τέχνης από τις αρχές του αιώνα μέχρι το 1922. Παραδόξως, αναφέρει πως μελέτησε 53 περιοδικά από τα 130, ενώ ο αρχικός πίνακας δίνει 64 γι’ αυτήν την περίοδο.
Από τα Πρακτικά φαίνεται η σημασία που έχουν τα συγκεκριμένα ερευνητικά προγράμματα, τα οποία και συνεχίζονται, πολιορκώντας πλείστα όσα ενδιαφέροντα ερωτήματα.

Μ. Θεοδοσοπουλου

Κατάστιχα μνήμης ζώντων και τεθνεώτων

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης «Αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζωής» Επιμέλεια-σχόλια-επίμετρο Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης Εκδόσεις Άγρα Δεκέμβριος 2008 Τη συγγραφή του βιβλίου την ξεκίνησε ο αφηγητής σε μια κρίση απελπισίας, όπως εκείνες που τον βασάνιζαν πριν το γάμο του. Κάτι τέτοιες ώρες ένοιωθε να χάνεται στο χάος, οπότε το γράψιμο γινόταν επιτακτική ανάγκη. Γι’ αυτό και το αποκαλούσε εργασία, κι ας μην του απέφερε ούτε χρήματα ούτε φήμη. Απαιτούσε μεγάλη καταπόνηση, ήταν, όμως, μια μοναδική πηγή αισιοδοξίας, στοιχείο απαραίτητο για τη συνέχιση της ζωής, όπως τονίζει στην πρώτη φράση της πρώτης σελίδας. Ειδάλλως, τα πάντα σαρώνονται από μια αίσθηση ματαιότητας, που κάποτε φθάνει να απειλεί και τη γραφή, όταν αυτή δεν κομίζει αποδείξεις της ωφελιμότητάς της. Κι αυτές οι αποδείξεις, κατά τον αφηγητή, δεν μπορεί παρά να στηρίζονται σε ιδέες. Όχι, όμως, οποιεσδήποτε ιδέες, αλλά ιδέες, με σώμα και υπόσταση, ικανές να πείσουν τις αισθήσεις, καθώς είναι οι πλατωνικές. Άρα, φύσει σκοτεινές, αφού κρύβουν ένα μυστήριο, όπως τα έμβια όντα, το μυστήριο της γέννησής τους. Οπότε ο αφηγητής καταλήγει πως η ιδέα μπορεί να είναι το άνθος της ψυχής, που το κάθε υποκείμενο καλλιεργεί εντός του, καθώς δέχεται και με τις πέντε αισθήσεις του ερεθίσματα από τον έξω κόσμο. «Μια αγάπη ή φύση είναι και ο κόσμος των ιδεών που προβάλλει ο Πλάτων.» (Αναγκαίο το διαζευκτικό, που αλλοίωσε ο δαίμων του τυπογραφείου, ώστε να δηλωθεί η ταυτότητα γενεσιουργού αγάπης και φύσης.) Κι αν, όμως, γεμίσει ο αφηγητής τη σκέψη του με τις πλατωνικές ιδέες, ποιο το όφελος, αναρωτιέται έντρομος, αφού θα μαραθούν κι αυτές όπως τα κομμένα λουλούδια. Σε αυτό το σημείο, μόνο η επίκληση του Θεού, ο οποίος, στη νεκρή γη, επέτρεψε να “επανθήσει το φως”, μπορεί να φέρει αισιοδοξία.
Αυτά γράφει ο Πεντζίκης στο πρώτο κεφάλαιο, που πρωτοδημοσιεύτηκε στο 7ο τεύχος, για το τρίμηνο Φεβρουάριος-Μάρτιος-Απρίλιος 1955, του περιοδικού «Σημερινά Γράμματα», που εξέδιδε ο Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος από το προηγούμενο έτος, όταν συνταξιοδοτήθηκε από το Υπουργείο Εξωτερικών, επωφελούμενος από το εφάπαξ του. Εκεί το διάβασε ο Τάκης Σινόπουλος, που, εκτός από κριτικός του περιοδικού, έκανε και τις τυπογραφικές διορθώσεις, όπως αποκαλύπτει επιστολή του προς τον Πεντζίκη της Μεγάλης Παρασκευής του 1955, όπου εκμυστηρεύεται τη γοητεία, που ασκούν ορισμένες φράσεις του κειμένου στην αποδεσμευμένη από το λογικό ενδοχώρα του. Κι όμως, όλες αυτές οι παρομοιώσεις, που δεν στέκονται στις εξωτερικές συσχετίσεις αλλά ζητούν βαθύτερους δεσμούς, με τις οποίες και προχωρά ο αφηγητής, θα λέγαμε πως δεν στερούνται λογικής συνέπειας. Όπως, λ.χ., η σύγκριση λουλουδιών και θαλάσσας στο δεύτερο κεφάλαιο, που πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Καινούρια Εποχή», το καλοκαίρι του 1959. Μνημονεύοντας ο αφηγητής τον Όμηρο, καταλήγει πως ο ρυθμός είναι το ουσιώδες, κοινό γνώρισμα ανθέων, κυμάτων και ομηρικών στίχων. Αν στα έμβια όντα αυτός ο ρυθμός είναι υπόγειος, στη θάλασσα και το έπος αποβαίνει πρωταρχικός για τις αισθήσεις μας. “Αρχινήσανε τα σωθικά μου να τρέμουνε σαν τη θάλασσα πού δεν ησυχάζει ποτέ”, εξομολογείται ο Ιερομόναχος Διονύσιος δια γραφίδος Διονυσίου Σολωμού. Η φράση απαντάται και στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», στο Σχεδίασμα Β και όχι το Γ, όπως εκ παραδρομής σημειώνεται.
Αισθηματίας ο αφηγητής, έχει τη συνήθεια να φυλάει κάθε λογής αναμνηστικά και πολλές φωτογραφίες διαφορετικών εποχών σε ένα μεγάλο χαρτοκούτι. Με αυτό το υλικό προτίθεται να συνθέσει μια πεζή διήγηση. Ενώ, όμως, όλα αυτά τα πρόσωπα των φωτογραφιών και τα μικροπράγματα, όταν συνόδευαν την καθημερινότητα της ζωής του, είχαν μια θαυμαστή τάξη, τώρα τού φαίνονται σαν λίθοι, πλίνθοι και κέραμοι ατάκτως ερριμμένα. Είναι ράκη του παρελθόντος και όπως τα ανασκαλεύει, έχει την αίσθηση πως περιπλανιέται σε κοιμητήριο. Μόνο που μια αφήγηση, πόσω μάλλον ένα ερωτικό μυθιστόρημα, όπως αυτό που έχει κατά νου να γράψει, διαβάζοντας και τη μυθιστορία του Αχιλλέως Τατίου «Τα κατά Κλειτοφώντα και Λευκίππην», απαιτεί χρονολογική σειρά και συνέχεια, που τα ενθύμια τού κουτιού δεν έχουν συγκρατήσει.
Στην προσπάθειά του να βάλει σε τάξη το χάος του κουτιού, καταγράφει το περιεχόμενό του σε τετράδια, καταρτίζοντας μακρείς πίνακες, χωρισμένους σε στήλες ομοειδών προσώπων και πραγμάτων, τα οποία και απαριθμεί. Στη συνέχεια, ισχυρίζεται πως καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια να απομονωθεί από τους περισπασμούς των γύρω του, για να αφοσιωθεί στη σκέψη των απόντων. Επιδίωξή του είναι η ολοκληρωτική βύθιση στη μνήμη, την οποία εκλαμβάνει σαν κάθοδο στον Κάτω Κόσμο. Ενδιαμέσως, παρασύρεται στη δίνη των συνειρμών του, ανασύροντας διάσπαρτα συμβάντα, που τού εντυπώθηκαν, άγνωστο γιατί, καθώς δεν συγκαταλέγονται ανάμεσα στα σημαντικά του βίου του. Αυτό το παιχνίδι μεταξύ μνήμης και λήθης του αφηγητή απλώνεται σε τριάντα δυο κεφάλαια. Ασύνδετα μεταξύ τους τα πρόσωπα, που εμφανίζονται σε αυτά, κολοβές οι ιστορίες, σαν σπαράγματα μιας ζωής, μένουν μακράν της αρχιτεκτονικής μιας κλασικότροπης μυθιστορίας. Τελικά, το μόνο, που φαίνεται να επιτυγχάνει ο αφηγητής με τα υπολείμματα της σκόρπιας ζωής του, είναι η προεργασία για μια μυθοπλασία. Παρόλα αυτά, ο Πεντζίκης κατέληξε σε ένα ρηξικέλευθο, για την εποχή του, μυθιστόρημα, που εξακολουθεί μέχρι σήμερα να είναι ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα νεωτερικά μυθιστορήματα, με θέμα, τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως, την περιδιάβαση του αφηγητή σε παρόν, παρελθόν και μέλλον.
Στο μυθιστόρημα, οι γυναίκες και οι φίλοι του αφηγητή, όπως αναδύονται μέσα από τις αναμνήσεις του, περιβάλλονται από μια αλλόκοτη αύρα σαν να πρόκειται για μυθικά όντα, που έρχονται από ένα βαθύ παρελθόν. Ως αντίστιξη στη γήινη παρουσία της συζύγου του αφηγητή, στης οποίας την αγκαλιά έχει εναποθέσει ολόκληρη τη ζωή του, προβάλλουν οι ερωτικές γυναίκες άλλων καιρών, καθεμία με τον αύξοντα αριθμό που της αντιστοιχεί στη στήλη των γυναικών. Όπου, ο αριθμός ένα δίνεται σε δεσποινίδα με το ψευδώνυμο Αλεπού, που ο επιμελητής της παρούσας έκδοσης αδυνατεί ή και δεν θέλει να ταυτίσει με κάποιο υπαρκτό πρόσωπο, όπως κάνει με άλλες γυναίκες, που κι αυτές αναφέρονται κρυπτογραφικά στη στήλη των γυναικών. Όλες τους νέα πλάσματα, όπως η μακαρίτισσα κυρία Αναστασία, που πέθανε στα σαράντα πέντε της, αλλά ο αφηγητής την θυμάται, όπως την είχε δει μικρό παιδί στη θάλασσα, όταν ξεθηλυκώθηκε το μαγιό της και έλαμψε γυμνό το άσπρο της βυζί. Μια παρόμοια ανάμνηση σώζει και ο Χριστόφορος Μηλιώνης στο διήγημά του «Το λιθάρι», όπου και οι δυο συγγραφείς αναφέρουν το δημοτικό τραγούδι για την κλεφτοπούλα που περπατούσε και έπαιζε με αρματωλούς και κλέφτες. Σε δυο παραλλαγές σώζεται το δημοτικό άσμα, τις οποίες και μοιράζονται· ο ένας παίρνει τη μια και ο άλλος την άλλη.
Σε αυτές τις απαριθμήσεις, προβλέπονται άλλες στήλες για κορίτσια και άλλες για παντρεμένες, επίσης, άλλες για εφήβους και άλλες για άνδρες. Δέκατο τέταρτο στη στήλη των εφήβων κατατάσσει, παραδόξως, ο αφηγητής τον φίλο του Νίκο Καχτίτση, κι ας είναι ήδη τότε εικοσιπενταετής. Κι αυτό, όπως σπεύδει να εξηγήσει, γιατί εξακολουθεί να βιώνει “τις δραματικές ψυχολογικές συγκρούσεις ενός εφήβου”. Αν και ο αφηγητής απορεί, κατά πόσο αυτό οφείλεται στην καλλιτεχνική του ιδιοσυγκρασία ή μήπως, ακριβώς αυτή δεν είναι παρά συνέπεια της παρατεταμένης εφηβείας του. Αυτός ο φίλος είχε ένα μοναδικό τρόπο να δημιουργεί γύρω του ατμόσφαιρα μυστηρίου, έτσι όπως αντιλαμβανόταν τα πράγματα, αρνούμενος τη λογοτεχνική τους διύλιση, προς την οποία στρεφόταν πάντοτε ο αφηγητής. Ωστόσο, ούτε μια σελίδα από όσες γράφει ο Πεντζίκης, δεν δημιουργεί, τουλάχιστον σήμερα, την εντύπωση κατασκευής. Τόσους έλληνες συγγραφείς αναφέρει ο αφηγητής στο μυθιστόρημα, με τόσους επιφανείς της ξένης λογοτεχνίας συνομιλεί, από τόσους, γηγενείς και παγκόσμιους, μύθους πορίζεται, ούτε, ίχνος, όμως, διακειμενικών ή άλλων συναφών μετανεωτερικής πνοής προθέσεων γίνεται αντιληπτό. Κι αυτό, γιατί κατορθώνει το πόνημά του να βλασταίνει σαν σαπρόφυτο πάνω στα πεσμένα φύλλα δένδρων και θάμνων που σώριασαν τα έτη.
Ο Πεντζίκης αντλεί υλικό από τα βιογραφικά του και κυρίως, από την καθημερινή ζωή του κατά το εξάμηνο της συγγραφής, που εικάζεται πως αρχίζει Σεπτέμβριο 1952, ίσως και λίγο νωρίτερα, και ολοκληρώνεται Μάρτιο 1953, όπου, ενδιαμέσως, στις 20 Νοεμβρίου 1952, αποκτά τον μονογενή υιό του. Δισυπόστατος εισέρχεται ο ίδιος στο μυθιστόρημά του, ως αφηγητής και ως Κωνσταντίνος, alter ego, το οποίο και φεύγει από τη ζωή εξαθλιωμένο, το 1948, που συμπίπτει με το σωτήριον έτος, κατά το οποίο ο συγγραφέας ήλθε εις γάμου κοινωνίαν. Ατόφια πραγματιστική η φαντασία του αφηγητή, αδυνατεί να εξατμίσει την ύλη των αναμνήσεών του, γι’ αυτό και επιμένει σε δευτερεύοντα χαρακτηριστικά και λεπτομέρειες, διασκεδάζοντας τις πνευματικές ανησυχίες του με παραμυθικές διηγήσεις. Όπως εκείνη με τον ιταλό γιατρό, ο οποίος εγχειρίζει ένα νέο, αντικαθιστώντας την κακή ψυχή, που είχε εμφωλεύσει εντός του, με την παρελθούσα αγαθή, η οποία κατόπιν ατυχήματος περιίπτατο ως πεταλούδα. Μια ιστορία, που παραλλαγές της, λιγότερο ή περισσότερο ευφάνταστες, βρίσκουμε σε αρκετά μυθιστορήματα.
Αλληλέγγυος με τον έμβιο κόσμο ο συγγραφέας, στο προηγούμενο βιβλίο του, που μόλις είχε τελειώσει το 1952, «Το μυθιστόρημα της κύριας Έρσης», φαντασιώνει εαυτόν μεταμορφωμένο από τη μέση και κάτω σε φιδόχορτο. Σε αυτό το βιβλίο, νοιώθει το σκωληκόμορφο ζώο της θάλασσας, το ολοθούριο ή γαλλιστί, beche-de-mer, που φέρει την κοινή ονομασία ψώλος, σαν υποκατάστατο του γενετικού του οργάνου. Τελικά, μόνο ένας “παίζων” συγγραφέας μπορεί να πλησιάσει τη μυστικιστική εμπειρία και με τις πέντε αισθήσεις του. Σε καινούργια έκδοση το μυθιστόρημα, εκατό έτη από γεννήσεως Πεντζίκη και σαράντα πέντε από την πρώτη έκδοσή του, είναι φροντισμένο από το γιο του, που, όπως φαίνεται, αποφάσισε τελικά να μοιράσει τα σχολιασμένα Άπαντα Πεντζίκη σε δυο εκδοτικούς οίκους. Να θυμίσουμε πως από τις εκδόσεις «Ίνδικτος» κυκλοφόρησε, τον Οκτώβριο του 2007, ως πρώτος τόμος των Απάντων, σχολιασμένο το «Προς Εκκλησιασμό».

Μ. Θεοδοσοπούλου

Ιζήματα εφημεριδογραφίας

Αλέξανδρος Αργυρίου
«Εκκρεμότητες.
Προτάσεις για επισφαλή ζητούμενα»
Σειρά: Σκέψη,
Χρόνος και Δημιουργοί
Εκδόσεις Καστανιώτης
Σεπτέμβριος 2008

Από μια άποψη, τα σημαντικότερα κεφάλαια της νεοελληνικής λογοτεχνίας βρίσκονται σε εκκρεμότητα και το πιθανότερο, έτσι και να παραμείνουν, μια και οι προϋποθέσεις για τη διευθέτησή τους, στο μέλλον φαίνεται πως θα λείπουν ακόμη περισσότερο. Καίριος, λοιπόν, ο τίτλος του καινούργιου βιβλίου του Αλέξ. Αργυρίου, έστω κι αν θα πρέπει να προέκυψε συμπτωματικά από έναν επιμέρους τίτλο. Πάντως, η ευστοχία του επαυξάνεται, καθώς συνοδεύεται από έναν ακριβόλογο και συνάμα, σεμνό, ως προς τις συγγραφικές προθέσεις, υπότιτλο. Γι’ αυτά τα επισφαλή ζητούμενα, τα τόσο αβέβαια, και σε κάποιες εποχές, όχι μόνο τις παρελθοντικές αλλά και του παρόντος, έως και επικίνδυνα, ο Αργυρίου δεν διατείνεται πως παρέχει απαντήσεις αλλά μόνο πως διατυπώνει προτάσεις. Και, κατά την εκτίμησή μας, αυτές οι προτάσεις, παρά την παρέλευση κάποιων δεκαετιών, δεν θα χαρακτηρίζονταν καθόλου παρωχημένες.
Συνολικά, στο βιβλίο συγκεντρώνονται πενήντα κείμενα, επιλεγμένα από ένα μεγαλύτερο αριθμό επιφυλλίδων, που δημοσιεύτηκαν σε δυο διαφορετικές χρονικές περιόδους. Στην πρώτη περίοδο, τη διετία 1971-1973, ανήκουν είκοσι κείμενα, δημοσιευμένα στην εφημερίδα «Το Βήμα», συν ένα, γραμμένο με αφορμή την κατάληψη της Νομικής, 21 Φεβρουαρίου 1973, που αποσύρθηκε από την εφημερίδα και δημοσιεύθηκε στο πρώτο τεύχος, Μάρτιο 1973, του ολιγόζωου περιοδικού «Συνέχεια». Στη δεύτερη περίοδο, τα χρόνια 1980-1984, δημοσιεύτηκαν τα επόμενα είκοσι πέντε κείμενα στην ίδια πάντοτε εφημερίδα, ενώ τα τέσσερα τελευταία δημοσιεύτηκαν στην αδελφή εφημερίδα «Τα Νέα», στη διάρκεια του 1985. Το βιβλίο συμπληρώνεται με την απαραίτητη εισαγωγή, ειδικά γραμμένη για την έκδοση, που τιτλοφορείται, “προειδοποίηση του αναγνώστη”. Με το κάπως κρυπτικό χιούμορ, που επιστρατεύει ο Αργυρίου όταν αναφέρεται στους παλαιότερους καιρούς, εξηγεί πώς αυτός, ένας κριτικός των λογοτεχνικών περιοδικών και των εφημερίδων της Αριστεράς, βρέθηκε ξαφνικά επιφυλλιδογράφος μεγάλης εφημερίδας. Κατά την εκτίμησή του, αυτός και οι δυο φίλοι του, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς και ο Δ. Ν. Μαρωνίτης, δεν επιλέχτηκαν από τον τότε διευθυντή της εφημερίδας, Λέοντα Καραπαναγιώτη, για το όποιο καλό όνομα διέθεταν στο χώρο της λογοτεχνίας, αλλά, κυρίως, ως συντάκτες των «Δεκαοκτώ κειμένων». Με την ευκαιρία, θυμίζει τη στάση, που είχαν κρατήσει οι συγγραφείς στα πρώτα χρόνια της Δικτατορίας, την αρχική εκδοτική τους αποχή, τη “Δήλωση” Σεφέρη, φθάνοντας στον εκδοτικό θρίαμβο των «Δεκαοχτώ κειμένων», και την έκδοση, με τα συγκεντρωμένα χρήματα, του περιοδικού «Συνέχεια», όπου, ως κατά νόμο υπεύθυνοι εκδότες, εμφανίζονταν οι τρεις νεόκοποι συνεργάτες του «Βήματος», οι οποίοι και είχαν, ενδιαμέσως, σταματήσει να δημοσιεύουν στην εφημερίδα. Μόνο ο Μαρωνίτης θα επιστρέψει, μετά την αποφυλάκισή του, για να αναδειχθεί ο μακροβιότερος επιφυλλιδογράφος της εφημερίδος, ίσως και ολόκληρου του ελληνικού Τύπου.
Και ερχόμαστε στις “εκκρεμότητες”, που θίγουν οι επιφυλλίδες του Αργυρίου κατά την πρώτη περίοδο. Όπως σημειώνει και ο ίδιος, κείμενα γραμμένα στο αντιδικτατορικό πνεύμα, εξ ου και ο κάποιος εγκυκλοπαιδικός τους χαρακτήρας, ώστε, με την παράθεση πραγματολογικών στοιχείων, να καταστούν τερπνά αλλά και ωφέλιμα. Εν αρχή, δυο επιφυλλίδες για τον Σολωμό και τη μυθολογία του. Όπως γράφει ο Αργυρίου, αν εξαιρέσουμε ένα μικρό ποσοστό ειδικών, που έχουν ασχοληθεί με τα προβλήματα δομής του ποιητικού του λόγου, ο Σολωμός ήταν άγνωστος και παραμένει. Αυτά, το 1971, στο ενδιάμεσο, οι περισσότεροι μελετητές του απεβίωσαν, καινούργιοι δεν τους αντικατέστησαν, και το ενδιαφέρον φαίνεται να κερδίζει ένας “σκοτεινός”, μυθιστορηματική αδεία, Σολωμός. Η πρόταση του κριτικού στο “επισφαλές ζητούμενο” του αποσπασματικού σολωμικού έργου συνοψίζεται στην έλλειψη βιωματικής εμπειρίας του ποιητή. Με πληροφορίες για την Επανάσταση γράφει τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» και στη συνέχεια, δουλεύει με ιδέες και όχι “βιώσεις”, με εξαίρεση τη «Γυναίκα της Ζάκυθος».
Επόμενο “ανοιχτό θέμα” ο Κάλβος, κι ας ανασύρθηκε στην επιφάνεια και ακόμη μέχρι σήμερα ερευνάται. Όσα στοιχεία συγκεντρώνονται, μέχρι τις «Τελευταίες θρησκευτικές μεταφράσεις» του, που εξέδωσε πέρυσι ο Γιώργος Ανδρειωμένος, συμπληρώνουν τα βιογραφικά του, αλλά δεν λύνουν το ποιητικό αίνιγμα Κάλβου. Ο Αργυρίου αναρωτιέται για τις εκπλήξεις που θα επεφύλασσαν τυχόν χειρόγραφά του, τονίζοντας την πεποίθησή του πως “ένας ποιητής, αν είναι, δεν σταματά να έχει πηγές έμπνευσης”, εκτός κι αν “εσωτερικοί λόγοι” τον εμποδίζουν να εκφραστεί. Παραδόξως, κανένα μεταμοντέρνο πνεύμα δεν επινόησε έναν “σκοτεινό” Κάλβο. Σε αντίθεση με την επόμενη ¼“εκκρεμότητα” του βιβλίου, τον Μακρυγιάννη.
Στις ημέρες μας, ο ρουμελιώτης Στρατηγός προβάλλει ως ένα, κατ’ εξοχήν, επισφαλές ζητούμενο. Όταν έγραφε τις επιφυλλίδες του ο Αργυρίου, ο Μακρυγιάννης εθεωρείτο ακόμη ένας από τους καπεταναίους του Αγώνα, που κράτησε καθαρό το ήθος του μέσα στη σύγχυση των μετεπαναστατικών χρόνων, και έγραψε τα «Απομνημονεύματά» του, “ένα μοναδικό μνημείο ήθους και ύφους”. Μετά την πρώτη επιφυλλίδα του Αργυρίου, έστειλε επιστολή ο Σεφέρης, δημοσιευμένη στις 10 Ιουλίου 1971, εκφράζοντας την αγωνία του για την τύχη των χειρογράφων του Μακρυγιάννη. Ακολουθούν δυο επιφυλλίδες με πληροφορίες για την επικείμενη έκδοση του δεύτερου βιβλίου του Μακρυγιάννη, «Οράματα και Θάματα», που τελικά πραγματοποιήθηκε το 1983. Είκοσι χρόνια αργότερα, ο Γιώργος Γιαννουλόπουλος έδειξε, με το βιβλίο του, «Διαβάζοντας τον Μακρυγιάννη», το πώς κατασκευάστηκε ο μύθος του Μακρυγιάννη, με τη συνεργεία του δημοτικιστή Βλαχογιάννη, των δυο στυλοβατών της γενιάς του ’30, Σεφέρη και Θεοτοκά, και ακόμη του Ζήσιμου Λορεντζάτου. Όσο για τη γλώσσα του Μακρυγιάννη, την ένταση της φράσης του, την κυριολεξία της, που συνιστά ίδιον του δυναμικού της λαϊκής γλώσσας, ή και την αίσθηση του περιττού που διαθέτει, για να απαριθμήσουμε τις αρετές της γλώσσας του ακολουθώντας τη σειρά του Αργυρίου, αυτές πέρασαν σε δεύτερη μοίρα και εξαλείφθηκαν κατά την μετανεωτερική ανάγνωση, που παραμέρισε γενικότερα τα αισθητικά κριτήρια.
Ακριβώς, στις “εκκρεμότητες” της δεύτερης περιόδου, γίνεται λόγος για τα αισθητικά κριτήρια. Κατά τον Αργυρίου, τα μόνα ικανά να απαντήσουν στο καίριο πρόβλημα: ποιοι λόγοι στοιχειοθετούν την αξία ενός λογοτεχνικού έργου. Ενώ, οι όποιες κοινωνιολογικές, ιστορικές και λοιπές προσεγγίσεις έχουν “παραπληρωματικό” και μόνο χαρακτήρα. Σήμερα, η ιεράρχηση φαίνεται να έχει πλήρως αντιστραφεί. Το βάρος πλέον δίνεται στα προβλήματα, με τα οποία ασχολείται ένα έργο, κοινωνικά, πολιτικά ή και ιστορικά, αφήνοντας σε υποδεέστερη θέση την αισθητική του κειμένου. Από την πλευρά του, ο Αργυρίου τονίζει πως τα αισθητικά κριτήρια είναι επισφαλή, αφού επαφίενται σε υποκειμενικές εκτιμήσεις. Όπου παρεμβαίνει μια άλλη, βασική, “εκκρεμότητα”, στην οποία και συχνά επανέρχεται, η γηγενής λογοτεχνική κριτική. Στις επιφυλλίδες αναφέρεται σε κάποιους εξέχοντες έλληνες κριτικούς, με πρώτο τον Παλαμά και μετά, το Φώτο Πολίτη και τον Τέλλο Άγρα. Κατά τα άλλα, στα μεταπολεμικά χρόνια, πιστεύει πως η κριτική χαρακτηρίζεται από ερασιτεχνισμό, δεν επιδεικνύει ανανεωτικό πνεύμα, ενώ γνωμοδοτεί με ύφος αυθεντίας. Χαρακτηριστικά που θα λέγαμε πως ισχύουν μέχρι σήμερα, όπως και η παρατήρησή του πως από την κριτική των “εντυπώσεων” ελάχιστα είναι εκείνα τα στοιχεία που διασώζονται, κι αυτά εξαρτώνται από την αξία εκείνου που την ασκεί.
Να παρατηρήσουμε πως, τα τελευταία χρόνια, οι συναγωγές κειμένων, είτε πρόκειται για δοκίμια είτε για πεζά απαξιώνονται, καθώς το ενδιαφέρον ειδημόνων και αναγνωστικού κοινού στρέφεται, όλο και περισσότερο, στις “μεγάλες αφηγήσεις”. Οπότε όσοι σχολιαστές θέλουν να υπερασπιστούν τις συναγωγές, τονίζουν τον σπονδυλωτό χαρακτήρα τους ή επισημαίνουν θεματικούς άξονες. Από την πλευρά μας, θα θέλαμε να διευκρινίσουμε πως η επιμονή μας στις “εκκρεμότητες” δεν οφείλεται σε παρόμοιες στρατηγικές αλλά εκφράζει μόνο τις δικές μας ανησυχίες. Όσο για τις επιφυλλίδες του Αργυρίου, δεν είναι θεματικά σκόρπιες ούτε αντανακλούν την επικαιρότητα της εποχής, αν και συχνά εκμεταλλεύονται τα ερεθίσματα που αυτή προσφέρει για τη μνημόνευση ενός προσώπου. Περισσότερο μοιάζουν με ημιτελή κεφάλαια μιας ιστορίας της νεοελληνικής λογοτεχνίας, τα οποία, μάλιστα, παρατίθενται σε χρονολογική σειρά. Το άνοιγμα ορίζεται από τον Σολωμό και τον Κάλβο μέχρι και την πρώτη μεταπολεμική γενιά, ενώ η έμφαση δίνεται στην ποίηση. Μεμονωμένες είναι οι επιφυλλίδες, που αφιερώνονται σε σημαντικά ιστορικά μυθιστορήματα και ορισμένες μορφές πεζογράφων, όπως ο Ροΐδης και ο Παπαδιαμάντης ή οι μεταγενέστεροι, Τερζάκης και Τσίρκας. Αντιθέτως, ο Αργυρίου ψηλαφεί, εκ του σύνεγγυς, το σώμα της ποίησης, σταθμίζοντας τις γενιές με τη μεγάλη απήχηση, όπως την Αθηναϊκή Σχολή του 1880, των συμβολιστών του 1909, την αυτοανακηρυχθείσα γενιά του ’30, μέχρι και τη γενιά των συνομηλίκων του. Σε ιδιαίτερα κεφάλαια αναπτύσσει τις απόψεις του για τον ελεύθερο στίχο και τη νεωτερική ποίηση, καθώς και τις εκτιμήσεις του για ορισμένους ποιητές, όπως ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης και ο Σικελιανός. Η έγνοια του κριτικού είναι η συσχέτιση των εθνικών και των πολιτικών περιπετειών με το λογοτεχνικό γίγνεσθαι, με άλλα λόγια, η τοποθέτηση των συγγραφέων μέσα στην εποχή τους. Άλλωστε ορισμένες επιφυλλίδες δεν τις γράφει ο κριτικός Αργυρίου αλλά ο ενεργός πολίτης, ο αριστερός, όπως θα λέγαμε παλαιότερα. Κείμενα “υπέρ ανωνύμων”, για όσους πέθαναν πρώτοι και πρόωρα, που θα χαρακτηρίζονταν συναισθηματικά φορτισμένα, στο βαθμό, βεβαίως, που ένας ορθολογιστής επιτρέπει στο λόγο του συγκινησιακές παρεκτροπές.
Πέραν των θεμάτων που διαπραγματεύονται οι επιφυλλίδες, λιγότερο ή περισσότερο ενδιαφέροντα, εκείνο που τις διασώζει στο χρόνο, όπως άλλωστε κάθε κείμενο, πιστεύουμε πως είναι ο τρόπος γραφής τους. Ποτέ τελεσίδικος, πάντοτε ανοιχτός σε νέες σκοπεύσεις, χωρίς πλατειασμούς, με αδιάκοπη την έγνοια της συντόμευσης, όπου ο γράφων προτιμά να περιορίζει τις παρεκβάσεις, αναβάλλοντας μια εκτενέστερη εξέταση, ενώ ποτέ δεν παραλείπει να παρεμβάλλει οξυδερκείς παρατηρήσεις, για τη χρήση ενός όρου ή για την αξιολόγηση ενός προσώπου. Πολύ απασχολεί τον Αργυρίου στα κείμενά του το θέμα της γλώσσας, και ακριβώς, η δική του, αποτελεί το μεγάλο ατού του βιβλίου, όπως, εν τέλει, και κάθε βιβλίου. Είναι το γλωσσικό όργανο ενός θετικού επιστήμονα, με ίχνη μαθηματικής ορολογίας, και ταυτόχρονα, ενός ενθουσιώδους αναγνώστη της ελληνικής ποίησης, ο οποίος μπορεί να προτιμά και δεν το κρύβει Σεφέρη και υπερρεαλιστές, αλλά ξέρει απέξω Καρασούτσα και Βασιλειάδη, όχι μόνο στίχους τους αλλά ποιήματα ολόκληρα. Τέλος, ακριβολογεί, όταν το μεγάλο κουσούρι της ελληνικής κριτικής, αυτής των “εντυπώσεων”, το οποίο λησμονεί ή και ευγενώς αποφεύγει να επισημάνει ο Αργυρίου, είναι ο χαλαρός και ασαφής λόγος.

Μ. Θεοδοσοπούλου

Ο κατά Γιατρομανωλάκη παπανδρεϊσμός

Γιώρ­γης Για­τρο­μα­νω­λά­κης «Το χρο­νι­κό
του Δα­ρείου» Εκδό­σεις Ελλη­νι­κά Γράμ­μα­τα
Οκτώ­βριος 2008

Η πα­παν­δρεϊκή πε­ρίο­δος, συ­νο­λι­κά μια δε­κα­ε­τία και κά­τι μή­νες, χω­ρι­σμέ­νη σε δυο πε­ριό­δους, την θριαμ­βευ­τι­κή πρώ­τη, την α­πο­κα­λού­με­νη και ο­κτα­ε­τία της Αλλα­γής, και την ο­λι­γό­χρο­νη δεύ­τε­ρη, της ε­πα­νό­δου στην ε­ξου­σία, μα­ζί με την εν­διά­με­ση τε­τρα­ε­τία, ό­που και η δε­κά­μη­νη α­κρο­α­μα­τι­κή δια­δι­κα­σία, προ­σφέ­ρε­ται για μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κή εκ­με­τάλ­λευ­ση, κα­θώς θα μπο­ρού­σε να τρο­φο­δο­τή­σει ποι­κί­λα λο­γο­τε­χνι­κά και πα­ρα­λο­γο­τε­χνι­κά εί­δη, α­πό το πο­λι­τι­κο­κοι­νω­νι­κό μυ­θι­στό­ρη­μα μέ­χρι την ε­ρω­τι­κή μυ­θι­στο­ρία ή και το δι­κα­στι­κό θρί­λερ. Κα­τ’ ε­πέ­κτα­ση, δε­δο­μέ­νης και της θε­α­τρι­κό­τη­τας, που χα­ρα­κτή­ρι­ζε τους πο­λι­τι­κούς ε­κεί­νων των χρό­νων, με πρώ­το και σε α­πό­στα­ση καλ­λί­τε­ρο τον Ανδρέα Πα­παν­δρέ­ου, εν­δεί­κνυ­ται και για φάρ­σα, που θα α­νέ­πτυσ­σε πε­ραι­τέ­ρω τα ουκ ο­λί­γα ε­πι­θεω­ρη­σια­κά νού­με­ρα, που εί­χε εμ­πνεύ­σει κα­τά τη διάρ­κειά της. Προ­πα­ντός, εί­ναι μια πε­ρίο­δος κα­τάλ­λη­λη, ό­πως, άλ­λω­στε, και ο­ρι­σμέ­νες άλ­λες του πρό­σφα­του πο­λι­τι­κού βίου μας, για την καλ­λιέρ­γεια της σά­τι­ρας, εί­δους που δυ­στυ­χώς, δεν αν­θεί στα κα­θ’ η­μάς, πα­ρά μό­νο σε χον­δρο­ει­δείς εκ­φάν­σεις, πα­ρό­λο που θα μπο­ρού­σε να συ­νι­στά το ε­θνι­κό λο­γο­τε­χνι­κό μας προϊόν.
Από μια, ό­μως, δια­φο­ρε­τι­κή ο­πτι­κή, η, εν λό­γω, πα­παν­δρεϊκή πε­ρίο­δος α­ντεν­δεί­κνυ­ται για δια­κω­μώ­δη­ση, μια και οι πρω­τα­γω­νι­στές της, πλην των τεσ­σά­ρων α­πο­θα­νό­ντων και με­ρι­κών α­πό­μα­χων, ε­ξα­κο­λου­θούν να βρί­σκο­νται στο πο­λι­τι­κό προ­σκή­νιο και μά­λι­στα, ε­τοι­μά­ζο­νται για νέο γύ­ρο πρω­τα­γω­νι­στι­κών ρό­λων. Ύστε­ρα, ό­πως και κα­τά τη δη­μο­σίευ­ση αλ­λη­λο­γρα­φιών και λοι­πών προ­σω­πι­κών ντο­κου­μέ­ντων ε­νός α­πο­θα­νό­ντος, α­πο­τρε­πτι­κή δια­γρά­φε­ται και η ύ­παρ­ξη συγ­γε­νών και δη, πρώ­του βαθ­μού, που τυγ­χά­νουν και κρα­ταιοί. Με άλ­λα λό­για, ο ε­πί­δο­ξος σα­τι­ρι­στής θα πρέ­πει να έ­χει πε­ρίσ­σευ­μα τόλ­μης, για­τί, ό­πως λέει και ο λαός, δεν γί­νε­ται ο­με­λέ­τα, αν δεν σπά­σεις αυ­γά. Οπό­τε ο Γιώρ­γης Για­τρο­μα­νω­λά­κης, πα­ρό­λο που δια­θέ­τει την α­παι­τού­με­νη αιχ­μη­ρή γρα­φί­δα, α­πεκ­δύε­ται το ρό­λο του νέ­ου Ροΐδη, δι­στά­ζο­ντας να στή­σει έ­να γνή­σιο σα­τι­ρι­κό μυ­θι­στό­ρη­μα, α­πό αυ­τά που προ­σφέ­ρουν α­πό­λαυ­ση σε α­ρι­στο­κρά­τες και πλη­βείους της α­νά­γνω­σης. Αντ’ αυ­τού, προ­κρί­νει την πο­λι­τι­κή πα­ρω­δία, ε­στιά­ζο­ντας στην ι­δε­ο­λο­γία και το ύ­φος της πα­παν­δρεϊκής ε­πο­χής και συ­να­κό­λου­θα, της, ει­σέ­τι εν ε­νερ­γεία, πο­λι­τι­κής σχο­λής που δη­μιούρ­γη­σε. Επι­προ­σθέ­τως, α­πέ­χει μιας κα­θα­ρό­αι­μης μυ­θο­πλα­σίας, συν­θέ­το­ντας την πα­ρω­δία ό­χι ε­νός μυ­θι­στο­ρή­μα­τος αλ­λά ε­νός πο­λι­τι­κής υ­φής συγ­γράμ­μα­τος. Όπου, υ­πο­τι­θέ­με­νος συγ­γρα­φέ­ας του εί­ναι έ­νας υ­ψη­λό­βαθ­μος του κόμ­μα­τος, που, κα­τ’ ε­ξαί­ρε­ση, δεν κα­ζά­ντι­σε αλ­λά έ­μει­νε δια βίου α­φο­σιω­μέ­νος στον Αρχη­γό. Ένας α­γνός ι­δε­ο­λό­γος, με­τα­ξύ των πολ­λών, που το ΠΑ­ΣΟ­Κ, ό­πως λέ­γε­ται, προ­σπο­ρί­στη­κε α­πό τη λε­βε­ντο­μάν­να Αρι­στε­ρά. Ταυ­τό­χρο­να, ό­μως, και για τις α­νά­γκες της πα­ρω­δίας, α­φε­λής και α­πο­νή­ρευ­τος α­φη­γη­τής.
Εκ πρώ­της ό­ψεως, δε­δο­μέ­νου αυ­τού του θε­μα­τι­κού πλαι­σίου, εκ­πλήσ­σει έ­να ε­ξώ­φυλ­λο, με πί­να­κα της Σού­ζαν Χέρ­μπερ­τ, μο­να­δι­κής με­λε­τή­τριας και ζω­γρά­φου με ει­δί­κευ­ση στις γά­τες, στον ο­ποίο ει­κο­νί­ζο­νται έ­νας ιπ­πό­της γά­τος και τρεις πρι­γκι­πι­κές γα­τού­λες. Ήδη, ό­μως, στην πρώ­τη σε­λί­δα, ε­ξη­γεί­ται η ε­πι­λο­γή, η ο­ποία και δια­σα­φη­νί­ζε­ται πε­ραι­τέ­ρω στο πέ­μπτο κε­φά­λαιο. Σε­βό­με­νος ο συγ­γρα­φέ­ας την μα­κρά ευ­ρω­παϊκή πα­ρά­δο­ση, που θέ­λει το μυ­θι­στό­ρη­μα να ξε­κι­νά με την εύ­ρε­ση πα­λαιού χει­ρο­γρά­φου, ε­πι­νο­εί έ­να φυλ­λά­διο αι­γυ­πτιώ­τη ι­στο­ρι­κού, στο ο­ποίο α­πο­κα­λύ­πτε­ται πως στην Πε­λο­πόν­νη­σο, κα­τά την πρω­το­ελ­λα­δι­κή πε­ρίο­δο, υ­πήρ­χε αυ­τόχ­θων φυ­λή με το­τέμ τον Άνδρα-Γά­το, ά­κρως ε­ρω­τι­κό ό­πως η α­ντί­στοι­χη γα­τό­μορ­φη αι­γυ­πτια­κή θεό­τη­τα. Ευ­φυέ­στα­τη ι­δέα, κα­θώς δια­κω­μω­δεί την προ­σή­λω­ση των Ελλή­νων στις αρ­χαίες ρί­ζες τους, α­νυ­ψώ­νο­ντας, ταυ­τό­χρο­να, τον γε­νέ­θλιο τό­πο των Πα­παν­δρέ­ου και πλεί­στων άλ­λων ε­πι­φα­νών σε πρώ­τη πο­λι­τι­στι­κή κοι­τί­δα. Μό­νο που ε­μάς πε­ρισ­σό­τε­ρο μας προ­βλη­μά­τι­σαν οι ρί­ζες αυ­τής κα­θε­αυ­τής της έ­μπνευ­σης. Στις ε­πό­με­νες, ό­μως, σε­λί­δες, που ο Αρχη­γός δω­ρί­ζει γρα­βά­τες στους συ­ντρό­φους του προς συ­μπλή­ρω­ση του βε­στια­ρίου τους, δε­δο­μέ­νου ό­τι οι πε­ρισ­σό­τε­ροι ή­ταν λαϊκά παι­διά, λύ­θη­κε η α­πο­ρία μας, κα­θώς μας ήρ­θε στο νου το δη­μο­φι­λές ά­σμα της ε­πο­χής, “εί­ναι γά­τα εί­ναι γά­τα / ο ψη­λός με τη γρα­βά­τα.” Όπως και να έ­χει, ο Αρχη­γός α­να­κα­λύ­πτει στο πα­λαιό φυλ­λά­διο μια φι­λο­σο­φι­κή θεώ­ρη­ση που τον εκ­φρά­ζει, τον προϊστο­ρι­κό “γα­τα­νι­σμό”, και την υιο­θε­τεί αυ­θω­ρεί και πα­ρα­χρή­μα, κα­θι­στώ­ντας ταυ­τό­χρο­να θεό­πε­μπτο το κί­νη­μά του. Από την πλευ­ρά του, δό­λιος ο συγ­γρα­φέ­ας, α­φε­νός μεν ε­πι­τυγ­χά­νει μια ά­κρως ε­πι­θυ­μη­τή συ­νή­χη­ση με τον σα­τα­νι­σμό, α­φε­τέ­ρου α­πο­φεύ­γει να σπι­λώ­σει τον πά­ντο­τε ιε­ρό σο­σια­λι­σμό και τα πα­ρά­γω­γά του, δια της α­να­φο­ράς τους σε πα­ρω­δία. Πά­ντως, ο ί­διος ι­σχυ­ρί­στη­κε σε συ­νέ­ντευ­ξή του, πως ξε­κί­νη­σε να γρά­φει μια ι­στο­ρία με γά­τες, ως πο­λι­τι­κή αλ­λη­γο­ρία α­λά Τζώρτζ Όργουε­λ, στην πο­ρεία ό­μως άλ­λα­ξε γνώ­μη ή και μπο­ρεί να μη του βγή­κε.
Όπως και να έ­χει, στο α­πυ­ρό­βλη­το μέ­νει, ε­κτός του σο­σια­λι­σμού, και η οι­κο­γέ­νεια Πα­παν­δρέ­ου, α­φού α­φαι­ρεί­ται α­πό το βίο και την πο­λι­τεία του Αρχη­γού ο­τι­δή­πο­τε, ε­κεί­να τα χρό­νια, σκαν­δά­λι­σε το πα­νελ­λή­νιο και κα­τ΄ ε­πέ­κτα­ση, θα προ­σφε­ρό­ταν για δια­κω­μώ­δη­ση. Ο ή­ρωας του βι­βλίου εί­ναι α­νύ­πα­ντρος και ά­κλη­ρος, με πολ­λές, κα­τά και­ρούς, ε­ρω­μέ­νες, ό­πως άλ­λω­στε ο κά­θε γο­η­τευ­τι­κός και ε­πι­φα­νής άν­δρας, αλ­λά με μία και μο­να­δι­κή α­γα­πη­μέ­νη. Αυ­τή η ε­κλε­κτή της καρ­διάς του, πλα­σμέ­νη κα­τ’ ει­κό­να και ο­μοίω­ση της τρί­της συ­ζύ­γου που ευ­τύ­χη­σε να α­πο­κτή­σει ο Ανδρέ­ας Πα­παν­δρέ­ου, δε­δο­μέ­νης της πα­ραλ­λαγ­μέ­νης μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κά οι­κο­γε­νεια­κής κα­τά­στα­σης του Αρχη­γού, κα­τα­λή­γει α­πο­κα­θαρ­μέ­νη του ψό­γου, πως ξε­μυά­λι­σε πα­ντρε­μέ­νο και δη, οι­κο­γε­νειάρ­χη, προ­βάλ­λο­ντας ως η ι­δα­νι­κή σύ­ντρο­φος στον Αγώ­να αλ­λά και στην κλί­νη. Μά­λι­στα, το μυ­θι­στό­ρη­μα α­νοί­γει με το πάρ­τυ των γε­νε­θλίων της, ό­που ο συγ­γρα­φέ­ας εν­δί­δει στον πει­ρα­σμό και δια­σώ­ζει έ­να μο­να­δι­κό πραγ­μα­τι­κό εν­στα­ντα­νέ: Η η­ρωί­δα ταΐζει τον Αρχη­γό, με α­ση­μέ­νιο κου­τα­λά­κι, το πρώ­το κομ­μά­τι α­πό την τούρ­τα. Των γε­νε­θλίων στο μυ­θι­στό­ρη­μα, τη γα­μή­λια, τον Ιού­λιο του 1989. Ασή­μα­ντη η δια­φο­ρά, α­φού με­ταγ­γί­ζε­ται το με­γα­λείο και η συ­γκί­νη­ση μιας στιγ­μής, που χα­ρά­χτη­κε στο συλ­λο­γι­κό υ­πο­συ­νεί­δη­το. Ακό­μη και το ό­νο­μα της η­ρωί­δας ε­ξυ­ψώ­νει ο συγ­γρα­φέ­ας, κα­θώς φαί­νε­ται πως α­κρο­βά­τη­σε συ­νειρ­μι­κά α­πό το Δή­μη­τρα στον Δη­μή­τρη Ρο­δό­που­λο, λό­γω και του ε­πε­τεια­κού έ­τους Κα­ρα­γά­τση, για να κα­τα­λή­ξει στο Μί­τια.
Κα­τά τα άλ­λα, ό­λοι οι ή­ρωες α­να­φέ­ρο­νται με τα συ­νω­μο­τι­κά πα­ρω­νύ­μια, που εί­χαν τον και­ρό της πα­ρα­νο­μίας, μια και το κί­νη­μα, τό­σο το φα­ντα­στι­κό ό­σο άλ­λω­στε και το πραγ­μα­τι­κό, εκ­κο­λά­φθη­κε στα χρό­νια της ε­πτα­ε­τούς Δι­κτα­το­ρίας. Έτσι προέ­κυ­ψε και το Δα­ρείος για τον Αρχη­γό. Αναμ­φι­βό­λως, εύ­στο­χο, α­φού και οι δυο, ο Ανδρέ­ας Πα­παν­δρέ­ου και ο Δα­ρείος ο Μέ­γας, και για την α­να­συ­γκρό­τη­ση της χώ­ρας μόχ­θη­σαν και Αυ­λή ευ­νοου­μέ­νων δη­μιούρ­γη­σαν πέ­ριξ αυ­τών, πέ­ραν του γε­γο­νό­τος, πως και οι δυο ευ­τύ­χη­σαν να α­πο­κτή­σουν γιους και με­τα­ξύ αυ­τών, τον προ­νο­μιού­χο διά­δο­χο. Ανε­ξάρ­τη­τα αν, ό­πως ή­δη α­να­φέ­ρα­με, το συ­γκε­κρι­μέ­νο κοι­νό ση­μείο α­πα­λεί­φε­ται στην μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κή εκ­δο­χή. Ενώ, για να το­νι­στεί η ο­μοιό­τη­τα του ή­ρωα με τον Δα­ρείο, έ­να ό­νει­ρο προ­α­ναγ­γέλ­λει και τη δι­κή του ά­νο­δο στην ε­ξου­σία. Ωστό­σο, τε­λι­κά, πι­στεύου­με πως το πα­ρω­νύ­μιο α­πο­βαί­νει α­τυ­χές. Και θα συμ­φω­νή­σει μα­ζί μας ο συγ­γρα­φέ­ας, α­φού, στο ει­σα­γω­γι­κό ση­μείω­μά του, το­νί­ζει πως έ­να μυ­θι­στό­ρη­μα πρέ­πει να εί­ναι συ­νε­πές προς την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα που το ί­διο δη­μιουρ­γεί. Όμως ο ή­ρωας, α­γω­νί­ζε­ται για ό,τι α­πο­κα­λεί “ελ­λη­νο­ποίη­ση” του Έθνους ή, κα­τά μια δια­φο­ρε­τι­κή δια­τύ­πω­ση, “την ε­πι­στρο­φή των Ελλή­νων στην Ελλά­δα”, ει­ση­γού­με­νος, ού­τε λί­γο ού­τε πο­λύ, την α­να­γρα­φή, δί­πλα στο ό­νο­μα κά­θε χω­ριού και πό­λης της λέ­ξης Ελλάς. Πώς, λοι­πόν, θα ή­ταν πο­τέ δυ­να­τόν έ­νας τέ­τοιος ελ­λη­νό­φρων η­γέ­της –Ελλη­να­ράς κα­τά την τρέ­χου­σα λα­λου­μέ­νη– να ε­πι­λέ­ξει ως πα­ρω­νύ­μιο το Δα­ρείος; Αδό­κι­μο δεί­χνει α­κό­μη και στο πλαί­σιο της πα­ρω­δίας, ό­που θα ταί­ρια­ζε πο­λύ πε­ρισ­σό­τε­ρο κά­τι σαν το Μέ­γας Αλέ­ξαν­δρος ή, α­κό­μη καλ­λί­τε­ρα, το Κο­λο­κο­τρώ­νης, που δια­σώ­ζει και την πελο­ποννήσια ε­ντο­πιό­τη­τα του Αρχη­γού.
Όπως και να ο­νο­μά­ζε­ται ο ή­ρωας, Δα­ρείος ή Κο­λο­κο­τρώ­νης, το “χρο­νι­κό” του α­παρ­τί­ζε­ται α­πό εί­κο­σι ε­πτά σχε­τι­κά σύ­ντο­μα κε­φά­λαια πρω­το­πρό­σω­πης α­νι­στό­ρη­σης, στα ο­ποία προ­στί­θε­νται α­κό­μη τρία, πα­ρέμ­βλη­τα ως ι­ντερ­μέ­δια, σε τρι­το­πρό­σω­πη α­φή­γη­ση, που πα­ρα­κο­λου­θούν τη δι­κή του ο­πτι­κή γω­νία. Αυ­τά δη­μιουρ­γούν την ε­ντύ­πω­ση πα­ρω­δίας ε­σω­τε­ρι­κού μο­νό­λο­γου, με στό­χο, να σκια­γρα­φη­θεί η οίη­ση αλ­λά και η μο­να­ξιά που βιώ­νει έ­νας η­γέ­της, τα μά­λα τρι­φυ­λός και ο­λί­γον φι­λό­μου­σος. Όσο για το κυ­ρίως σώ­μα του μυ­θι­στο­ρή­μα­τος, πα­ρό­λο που ε­πι­γρά­φε­ται χρο­νι­κό, ού­τε τη χρο­νο­λο­γι­κή σει­ρά των συμ­βά­ντων κρα­τεί ού­τε στις αι­τιώ­δεις σχέ­σεις τους δί­νει την πα­ρα­μι­κρή προ­σο­χή, κα­θώς ο γρά­φων φαί­νε­ται να κα­τέ­χε­ται α­πό έ­ναν λα­τρευ­τι­κό οί­στρο. Γι’ αυ­τό και διη­γεί­ται με συ­νε­χή πι­σω­γυ­ρί­σμα­τα την ά­νο­δο του Δα­ρείου στην Εξου­σία, φθά­νο­ντας μέ­χρι το θά­να­τό του σε πο­λύ βα­θιά γε­ρά­μα­τα, ε­νώ μό­λις που μνη­μο­νεύει την πτώ­ση του κι­νή­μα­τος, πι­θα­νώς και μη θέ­λο­ντας να μαυ­ρί­σει τις ψυ­χές των χι­λιά­δων ο­πα­δών του.
Ο Για­τρο­μα­νω­λά­κης, με τη γνω­στή παι­γνιώ­δη διά­θε­ση, πλά­θει κά­τι σαν η­ρωι­κό πα­ρα­μύ­θι, με κα­κές μά­γισ­σες, το Πα­λά­τι και τη Χού­ντα, και δρά­κους, την Δε­ξιά και την Αρι­στε­ρά, ό­που τα σλό­γκαν του ΠΑ­ΣΟΚ και η φρα­σε­ο­λο­γία του φαί­νε­ται σαν να πυ­ρο­δο­τούν τα κω­μι­κά κα­τορ­θώ­μα­τα του Αρχη­γού και των συ­ντρό­φων του. Όσο για το κρι­τι­κό τα­μπε­ρα­μέ­ντο του συγ­γρα­φέα, αυ­τό φαί­νε­ται να βρί­σκει διέ­ξο­δο στα α­κρω­νύ­μια, τα ο­ποία πλη­θαί­νουν α­πό κε­φά­λαιο σε κε­φά­λαιο, γι’ αυ­τό και στο τέ­λος του βι­βλίου α­να­γκά­ζε­ται να πα­ρα­θέ­σει σχε­τι­κό κα­τά­λο­γο, μην και χά­σει ο α­να­γνώ­στης τον μπού­σου­λα. Ένα παι­χνί­δι, που, πι­θα­νώς, και να μην βρει α­πή­χη­ση στις η­μέ­ρες μας, που η μνή­μη έ­χει ε­πι­κίν­δυ­να βρα­χυν­θεί. Για πα­ρά­δειγ­μα, το κί­νη­μα α­πό το ο­ποίο προήλ­θε το κόμ­μα του “γα­τα­νι­σμού”, δεν α­πο­κα­λεί­ται ΠΑΚ ή έ­στω, κά­τι πα­ρα­πλή­σιο, αλ­λά ΠΑΑ­Μ, μάλ­λον ως ε­πί­τα­ση του άλ­λο­τε πο­τέ ΠΑΜ. Επί­σης, ε­κεί­νο το πα­λαιό προσ­διο­ρι­στι­κό ε­πί­θε­το, πα­νελ­λή­νιος, που συ­νη­θι­ζό­ταν και προ­σώ­ρας συ­νε­χί­ζει να χρη­σι­μο­ποιεί­ται στα πά­σης φύ­σεως αρ­κτι­κό­λε­ξα, στο μυ­θι­στό­ρη­μα έ­χει α­ντι­κα­τα­στα­θεί α­πό το πα­νε­θνι­κός. Το δί­χως άλ­λο, η­θε­λη­μέ­νος α­να­χρο­νι­σμός, α­φού, ως γνω­στόν, πο­λύ αρ­γό­τε­ρα προέ­κυ­ψε η πρε­μού­ρα των ε­θνι­κι­σμών. Με άλ­λα λό­για, ο Για­τρο­μα­νω­λά­κης, έ­νας δια­νοού­με­νος συγ­γρα­φέ­ας, φι­λο­τε­χνεί μια πα­ρω­δία για πε­ριο­ρι­σμέ­νο α­να­γνω­στι­κό κοι­νό. Πα­ρα­δό­ξως, και πα­ρά την υ­περ­βο­λή, που ε­πι­βάλ­λει η πα­ρω­δία, ο Αρχη­γός μέ­νει μα­κράν της κα­ρι­κα­τού­ρας. Ένας υ­πέ­ρο­χος ε­ρα­στής και Μεσ­σίας, ό­πως και το πρό­τυ­πό του για με­γά­λη με­ρί­δα γη­γε­νών. Αντι­θέ­τως, τα βέ­λη της συγ­γρα­φι­κής χλεύης στρέ­φο­νται ε­να­ντίον του ελ­λη­νι­κού λα­ού, για­τί πο­θεί χα­ρι­σμα­τι­κούς η­γέ­τες. Λες και αυ­τός ο έρ­μος δεν δι­καιού­ται μιας ε­λά­χι­στης α­ντα­μοι­βής για την, έ­τσι και αλ­λιώς, δε­δο­μέ­νη ε­ξα­πά­τη­σή του.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Ένα ενδιαφέρον απάνθισμα ποιημάτων

«Ανδρέας Σ. Ιωάννου «Ανθολογία Ευβοέων Ποιητών» Έκδοση της Βιβλιοθήκης Χαλκίδας, Μάιος 2008
Αφοσιωμένοι στον τόπο τους οι Ευβοείς, αυτόχθονες και ετερόχθονες, όπως δείχνουν και οι δραστήριες ενώσεις τους, αποφάσισαν την επανέκδοση μιας παλαιάς και σήμερα πλέον δυσεύρετης ανθολογίας, που κατέγραφε το ποιητικό γίγνεσθαι κατά την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία. Το Εφορευτικό Συμβούλιο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Χαλκίδας, σε συνεργασία με την Εταιρεία Ευβοϊκών Σπουδών, το Σύνδεσμο Φιλολόγων Ευβοίας και το Σύλλογο «Φίλοι του Γιάννη Σκαρίμπα», προχώρησε σε φωτοαναστατική ανατύπωση της ανθολογίας του Ανδρέα Ιωάννου, που τυπώθηκε στην Χαλκίδα από τον Αύγουστο του 1958 μέχρι τον Γενάρη του 1960, σε πεντακόσια αντίτυπα. Ταυτόχρονα, δημοσιευόταν, με τη μορφή οκτασέλιδων φυλλαδίων, στο περιοδικό «Ευβοϊκός Λόγος», που μόλις είχε ξεκινήσει το 1958. Κύπριος ο Ιωάννου, βρέθηκε μετά τον Πόλεμο, αρχικά Νομάρχης Σάμου και Δωδεκανήσου και στη συνέχεια, την πενταετία 1955-1960, Νομάρχης Ευβοίας, όπου και εξέδωσε τρία βιβλία, ένα λεύκωμα για τις «Βυζαντινές τοιχογραφίες της Εύβοιας», μια μελέτη για την «Εκκλησία του Αη-Γιώργη του Αρμά στην Εύβοια» και την ανθολογία ευβοέων ποιητών και ως συνέχεια των ανθολογιών κυπριακής ποίησης και πεζογραφίας, που είχε καταρτίσει. Στα εν συντομία αναφερόμενα βιογραφικά του Ιωάννου, να προσθέσουμε τη συμβολή του στις εικαστικές τέχνες, με σειρά μελετών, κυρίως, όμως, με την ίδρυση της Πινακοθήκης Ρόδου και την ενίσχυση άλλων πινακοθηκών, ενώ, το 1972, που πέθανε, μόλις είχε αναλάβει γενικός διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης.
Συνολικά ανθολογούνται 36 ποιητές, που θα εντάσσονταν στους μεσοπολεμικούς και τους ποιητές της πρώτης και δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς, καθώς τα έτη γέννησής τους καλύπτουν το ευρύ φάσμα μιας τεσσαρακονταετίας, από το 1893 μέχρι το 1932. Από αυτούς, οι δέκα σημειώνεται πως γεννήθηκαν σε άλλα μέρη αλλά έζησαν στην Εύβοια, οι περισσότεροι δια βίου, με πρώτο και καλλίτερο, τον Γιάννη Σκαρίμπα. Στους 36 ποιητές συγκαταλέγονται και έξι γυναίκες, μεταξύ των οποίων η Μαργαρίτα Δαλμάτη και η Καλλιόπη Σκαρίμπα. Στην πρόσφατη επανέκδοση, έχει προστεθεί σύντομος πρόλογος του εκδοτικού φορέα αλλά λείπει ένα επιλογικό σημείωμα με πληροφορίες για τους ανθολογούμενους, πέραν του χρόνου και του τόπου γέννησής τους, που αναφέρονται στην αρχική έκδοση, το οποίο και θα έδινε την πορεία τους κατά τις ενδιάμεσες δεκαετίες. Την εποχή της ανθολόγησης, τρεις είχαν κιόλας πεθάνει, ο Κώστας Κουκής στα 26 του το 1929 και οι Γιώργος Φουρλής και Μιλτιάδης Παπαϊωάννου, το 1944, έχοντας σαρανταρίσει. Οι συντελεστές της έκδοσης φαίνεται να πιστεύουν πως τα ποιήματα δεν χρειάζονται την ταυτότητα του δημιουργού τους για να συγκινήσουν, ωστόσο, θα ήταν μια καλή ευκαιρία να καταγραφούν αυτοί οι, εν πολλοίς, αφανείς Ευβοείς ποιητές. Γιατί, κι αν ορισμένοι από αυτούς είναι σήμερα γνωστοί, αυτό δεν οφείλεται στην ποιητική τους ιδιότητα.
Οι ποιητές παρατίθενται σε χρονολογική σειρά, με βάση το έτος της γέννησής τους, όπου ο Ιωάννου προτάσσει μεν ορθά τον Σκαρίμπα, αλλά με λανθασμένη την χρονολογία γέννησης, το 1897 αντί του 1893. Ακολουθεί ο Άγγελος Δρόσος, που γεννήθηκε το 1896 στην Ιστιαία Ευβοίας αλλά ήδη από τα δεκατέσσερά του βρέθηκε ορφανός στην Αθήνα, στρατεύθηκε στους Βαλκανικούς Πολέμους, και από τα σύνορα της Μακεδονίας πέρασε στη Μικρά Ασία και τη Σμύρνη, όπου παντρεύτηκε και ταυτόχρονα, άσκησε τη δημοσιογραφία ως συνεργάτης ελληνικών εφημερίδων και πολεμικός ανταποκριτής αθηναϊκών. Το 2005, η κόρη του, η ποιήτρια Καίτη Δρόσου, επανεξέδωσε τη μαρτυρία του από την Καταστροφή του 1922, «Ανάμεσα στους πεθαμένους», με υπότιτλο «Το βιβλίο του χαλασμού», που είχε εκδώσει ο Δρόσος το 1933, όντας δημοσιογράφος στην Αθήνα. Είχαν προηγηθεί τα ποιητικά του, «Ρυθμοί δίχως ρίμες» του 1924 και «Δισταγμοί» του 1931.
Από τους υπόλοιπους, γνωστοί σε εμάς, σήμερα, είναι οι νεότεροι της ανθολογίας, με πρώτη την Δαλμάτη, που κι αυτή δεν θα χαρακτηριζόταν Χαλκιδαία, μια και εγκατέλειψε τη γενέτειρά της το 1937, στα δεκαέξι της. Η Δαλμάτη διέπρεψε στο χώρο της μουσικής και ως τσεμπελίστρια. Γνωστή δοκιμιογράφος, συγγραφέας θεατρικών έργων, κυρίως μεταφράστρια της ιταλικής λογοτεχνίας και της νεοελληνικής ποίησης στα ιταλικά, τιμήθηκε με τον Σταυρό του Ιππότη της Ιταλικής Δημοκρατίας για τη συμβολή της στις μορφωτικές σχέσεις των δυο χωρών. Όσο για την ποιήτρια, πέραν των δυο συλλογών, που ανθολογεί ο Ιωάννου, εξέδωσε μια τρίτη, «Οδηγός Μουσείου» το 1964, και την συγκεντρωτική, «Ποίηση», το 1971, για την οποία και βραβεύτηκε με το πρώτο κρατικό βραβείο, ενώ το δεύτερο είχε απονεμηθεί στην Κική Δημουλά.
Και ακολουθεί ο Σπύρος Κοκκίνης, γεννημένος στη Χαλκίδα το 1928, που έγραψε, πέρα από ποιήματα, διηγήματα και μελετήματα, συμπτωματικά, μάλιστα, τιμήθηκε με το κρατικό βραβείο ταξιδιωτικών εντυπώσεων για το βιβλίο του, «Ταξίδια στην Ελλάδα», το 1976, τη χρονιά που ο Σκαρίμπας έπαιρνε το πρώτο κρατικό βραβείο διηγήματος για τη συλλογή του «Φυγή προς τα εμπρός». Μετά έρχονται, ο συνομήλικός του Βασίλης Κούλης από τους Καλημεριάνους της Κύμης, που, εκτός των άλλων, μετέφρασε και τους «Μεταφυσικούς ποιητές» του Τ.Σ. Έλιοτ, ο δημοσιογράφος Γιώργος Πηλιχός, γεννημένος το 1929 στο Κιλκίς αλλά μεγαλωμένος στην Εύβοια, που πέθανε προς πενταετίας, ο Γιάννης Γκίκας, γεννημένος το 1930 στην Αθήνα αλλά κάτοικος παιδιόθεν της Καρύστου, με τα θαυμάσια «Κάστρα» του και ο συνομήλικός του, παιδαγωγός και συγγραφέας, Γιώργος Παπαστάμος, με διηγήματα από τον Εμφύλιο, ποιήματα αλλά και σημαντικές μελέτες. Φίλος του Σκαρίμπα, επιμελητής του αφιερώματος στο περιοδικό «Διαβάζω», πέθανε κι αυτός προ διετίας. Και μένουν δύο μάχιμοι και γνωστοί στο αθηναϊκό κοινό, ο θεατρικός συγγραφέας και μυθιστοριογράφος Κώστας Ασημακόπουλος και ο βενιαμίν της ανθολογίας, Τάκης Μαστροδημήτρης, γεννημένος στο Μαντούδι Ευβοίας. Στον, όχι και ευκαταφρόνητων διαστάσεων, τόμο, «Ευκαρπίας Έπαινος», αφιέρωμα στον καθηγητή Παναγιώτη Δ. Μαστροδημήτρη, που μόλις κυκλοφόρησε, προτάσσεται ένα εμπεριστατωμένο μελέτημα του Γιώργου Ανδρειωμένου για το έργο του, με αναγραφή των δημοσιευμάτων του. Ωστόσο, τα ποιήματα της νεότητας, δημοσιευμένα κυρίως στο περιοδικό «Ευβοϊκός Λόγος», δεν μνημονεύονται. Κι όμως, ακόμη κι αν πρόκειται για νεανικές παρασπονδίες και στη συνέχεια ο καθηγητής δεν έγραψε ούτε ένα στίχο, αποτελούν τεκμήριο ευαισθησίας, συνιστώντας καλές αφετηρίες για τον φιλόλογο. Απορούμε μια σημερινή ανθολογία ευβοέων ποιητών τι ψαριά θα έβγαζε.

Μ. Θεοδοσοπούλου