Ο άνθρωπος επιβιώνει πρωτίστως με συνθήματα

Έφη Γα­ζή

«“Πα­τρίς Θρη­σκεία Οι­κο­γέ­νεια”

Ιστο­ρία ε­νός συν­θή­μα­τος

(1880-1930)»

Εκδό­σεις Πό­λις

Φε­βρουά­ριος 2011

Εάν υ­πο­θέ­σου­με ό­τι η Έφη Γα­ζή εί­χε εκ­δώ­σει τη με­λέ­τη της στο γύ­ρι­σμα του 21ου αιώ­να, αυ­τή θα α­ντι­με­τω­πι­ζό­ταν ως α­μι­γώς ι­στο­ρι­κή με­λέ­τη, ε­ντασ­σό­με­νη στην ι­στο­ρία του συ­ντη­ρη­τι­σμού ως έ­να ε­πι­μέ­ρους κε­φά­λαιό της. Δέ­κα χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, χω­ρίς να χά­νει το ι­στο­ρι­κό της εν­δια­φέ­ρον, α­πο­κτά μια α­να­πά­ντε­χα ε­πι­και­ρι­κή διά­στα­ση. Το 2000, οι τρεις έν­νοιες που α­παρ­τί­ζουν το σύν­θη­μα “Πα­τρίς Θρη­σκεία Οι­κο­γέ­νεια”, με το ι­στο­ρι­κό του ο­ποίου κα­τα­πιά­στη­κε η με­λε­τή­τρια, θεω­ρού­νταν α­πό τον κυ­ρίαρ­χο λό­γο πα­ρω­χη­μέ­νες ή, ί­σως α­κρι­βέ­στε­ρα, ι­στο­ρι­κής μό­νο α­ξίας. Τό­τε, έ­πνεε ού­ριος ο ά­νε­μος της πα­γκο­σμιο­ποίη­σης, με κυ­ρίαρ­χο το πνεύ­μα της α­νε­ξι­θρη­σκίας και της ε­λευ­θε­ριό­τη­τας. Δέ­κα χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, οι τρεις έν­νοιες ε­πα­νέρ­χο­νται, του­λά­χι­στον κα­τά μό­νας, κα­θώς φαί­νε­ται να ε­πα­να­κτούν, για ο­ρι­σμέ­να κοι­νω­νι­κά σύ­νο­λα, έ­να μέ­ρος της συ­γκολ­λη­τι­κής τους ι­σχύος.

Ο ό­ρος συ­ντη­ρη­τι­σμός προέ­κυ­ψε στα κα­θ’ η­μάς με κα­θυ­στέ­ρη­ση ως με­τά­φρα­ση του α­ντί­στοι­χου αγ­γλι­κού, μό­λις στα τέ­λη του 19ου αιώ­να. Δη­λα­δή, την ε­πο­μέ­νη του α­τυ­χούς πο­λέ­μου του 1897, ό­ταν θρα­σο­μα­νού­σε η οι­κο­νο­μι­κή κρί­ση και ή­ταν διά­χυ­τη η κοι­νω­νι­κή δυ­σφο­ρία. Μέ­χρι τό­τε πα­ρα­πλή­σιες στά­σεις χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νταν ως πι­στές στην πα­ρά­δο­ση. Πι­θα­νώς και κά­πως σχη­μα­τι­κά, η τρέ­χου­σα οι­κο­νο­μι­κή κρί­ση, το ο­ξύ με­τα­να­στευ­τι­κό πρό­βλη­μα μέ­χρι και η ε­λευ­θε­ριό­τη­τα ή έ­στω, το κό­στος που προϋπο­θέ­τει, τό­σο οι­κο­νο­μι­κής φύ­σεως ό­σο και ψυ­χο­λο­γι­κής, φέρ­νουν, και πά­λι με κα­θυ­στέ­ρη­ση, έ­ναν πα­ρα­πλή­σιο ό­ρο, αυ­τόν του νε­ο­συ­ντη­ρη­τι­σμού, που θα μπο­ρού­σε να α­ντι­κα­τα­στα­θεί και α­πό την εύ­ση­μη έκ­φρα­ση “ε­πι­στρο­φή στην πα­ρά­δο­ση”. Βε­βαίως, αυ­τή η ε­πα­να­φο­ρά των τριών εν­νοιών δεν ση­μαί­νει, σώ­νει και κα­λά, α­να­βίω­ση του τρι­με­ρούς συν­θή­μα­τος υ­πό τη μορ­φή του ι­δε­ο­λο­γή­μα­τος, με την ο­ποία εί­χε στον και­ρό του χρη­σι­μο­ποιη­θεί. Το ση­μα­ντι­κό, ό­μως, για κά­θε συν­θη­μα­τι­κή φρά­ση εί­ναι, κα­τ’ αρ­χήν, η κυο­φο­ρία της, κα­τά την ο­ποία α­να­νο­η­μα­το­δο­τού­νται και ταυ­τό­χρο­να, κω­δι­κο­ποιού­νται οι λέ­ξεις που την α­παρ­τί­ζουν και στη συ­νέ­χεια, η ε­κτε­τα­μέ­νη χρή­ση της, που την κα­θι­στά ευ­κό­λως α­να­κλη­τή. Από ε­κεί και πέ­ρα, δο­θεί­σης της α­νά­γκης ή και της ευ­και­ρίας ε­πα­νέρ­χε­ται. Άλλω­στε, σύμ­φω­να και με το εύ­στο­χο μό­το της με­λέ­της, δά­νειο α­πό τον Ρό­μπερτ Λούι Στή­βεν­σο­ν: «Ο άν­θρω­πος εί­ναι έ­να πλά­σμα, που δεν ε­πι­βιώ­νει μό­νο με άρ­το αλ­λά, πρω­τί­στως, με συν­θή­μα­τα». Πα­ρε­μπι­πτό­ντως, ε­δώ χρειά­ζε­ται να θυ­μί­σου­με σε ό­σους α­γνοούν τα α­πο­φθεγ­μα­τι­κά κεί­με­να του Στή­βεν­σον, α­πό τα ο­ποία αν­τλή­θη­κε η φρά­ση, ό­τι ε­κεί­νος δεν α­να­φέ­ρε­ται α­κρι­βώς σε συν­θή­μα­τα αλ­λά μάλ­λον σε λαϊκές ρή­σεις. Το θέ­μα που τον α­πα­σχο­λεί εί­ναι οι δυ­σκο­λίες συμ­βίω­σης δύο έγ­γα­μων, που προέρ­χο­νται α­πό την γνώ­μη, την ο­ποία ο κα­θέ­νας α­πό τους δυο έ­χει σχη­μα­τί­σει για το άλ­λο φύ­λο μέ­σα α­πό θυ­μό­σο­φες εκ­φρά­σεις, οι ο­ποίες ε­λά­χι­στα α­ντα­πο­κρί­νο­νται στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Αν, ό­μως, κά­τι ι­σχύει για το κύτ­τα­ρο της οι­κο­γέ­νειας, σε με­γα­λύ­τε­ρα σύ­νο­λα δεν μπο­ρεί πα­ρά να ε­παυ­ξά­νε­ται η ι­σχύς του.

Όπως και να έ­χει, την Γα­ζή δεν την α­πα­σχο­λεί η φά­ση χρή­σης του συν­θή­μα­τος. Δη­λα­δή, οι δυο μεί­ζο­νες δι­κτα­το­ρίες του πε­ρα­σμέ­νου αιώ­να: η προ­πο­λε­μι­κή του Με­τα­ξά και η με­τα­πο­λε­μι­κή των Συ­νταγ­μα­ταρ­χών. Ωστό­σο, στον ε­πί­λο­γο της με­λέ­της της α­να­τρέ­χει στον λό­γο του Ιωάν­νη Με­τα­ξά στην Μα­ράσ­λειο Παι­δα­γω­γι­κή Ακα­δη­μία τον Ιού­νιο του 1937 (α­πο­κλείε­ται, πά­ντως, την 31η του μη­νός), που τε­λειώ­νει ως ε­ξής: “Χρειά­ζο­νται δυο πράγ­μα­τα δια να φέ­ρε­τε εις πέ­ρας το έρ­γο τού­το: Πί­στις προς τα με­γά­λα ι­δα­νι­κά της Πα­τρί­δος, της Θρη­σκείας και της οι­κο­γέ­νειας και α­γά­πη και α­φο­σίω­σις προς αυ­τά”. Με “το έρ­γο τού­το” πρέ­πει να εν­νο­εί, κα­τα­πώς εί­χε δια μα­κρών α­να­πτύ­ξει, την υ­πο­χρέω­ση των δα­σκά­λων να πλά­σουν “σώ­μα­τα και προ­πα­ντός ψυ­χάς ελ­λη­νι­κάς”.

Η με­λε­τή­τρια θυ­μί­ζει αυ­τήν την κο­ρώ­να του με­τα­ξι­κού λό­γου, σχο­λιά­ζο­ντας ό­τι θα μπο­ρού­σε κά­ποιος να ι­σχυ­ρι­στεί ό­τι “μια φρά­ση λέει αυ­τό που λέει την ώ­ρα που λέ­γε­ται”. Το ί­διο, α­κρι­βώς, θα μπο­ρού­σε κά­ποιος να ι­σχυ­ρι­στεί και για την πα­ρα­πλή­σια συν­θη­μα­τι­κή φρά­ση της α­πρι­λια­νής δι­κτα­το­ρίας: «Ελλάς Ελλή­νων Χρι­στια­νών». Η, εν λό­γω, φρά­ση εί­ναι φαι­νο­με­νι­κά δι­με­ρής, κα­θώς το τρί­το σκέ­λος, αυ­τό της οι­κο­γέ­νειας α­πο­δί­δε­ται πλα­γίως δια της χρή­σεως της γε­νι­κής πτώ­σεως. Η ί­δια, πά­ντως, δεν αρ­κέ­στη­κε σε έ­ναν πα­ρό­μοιο, ε­πι­φα­νεια­κό ι­σχυ­ρι­σμό, αλ­λά έ­θε­σε ως υ­πό­θε­ση ερ­γα­σίας την ει­κα­σία ό­τι υ­πήρ­ξε μια μα­κριά πε­ρίο­δος κυο­φο­ρίας αυ­τών των συν­θη­μα­τι­κών φρά­σεων, την ο­ποία και άρ­χι­σε να ε­ρευ­νά. Με βά­ση το υ­λι­κό, που συ­γκέ­ντρω­σε, έ­πλε­ξε μια εν­δια­φέ­ρου­σα α­φή­γη­ση για την προϊστο­ρία τους. Βε­βαίως, ό­πως κα­τά κα­νό­να συμ­βαί­νει, η α­φή­γη­ση του ι­στο­ρι­κού ε­ξαρ­τά­ται α­πό το συ­γκε­ντρω­μέ­νο υ­λι­κό και ε­κεί­νο, με τη σει­ρά του, εί­ναι συ­νάρ­τη­ση της ο­πτι­κής της έ­ρευ­νας, στην ο­ποία κα­θο­ρι­στι­κό ρό­λο παί­ζουν οι προϋπάρ­χου­σες έ­ρευ­νες, που ε­ντάσ­σο­νται στο ί­διο ευ­ρύ­τε­ρο θε­μα­τι­κό πε­δίο.

Στη συ­γκε­κρι­μέ­νη με­λέ­τη, ο χώ­ρος άν­τλη­σης του υ­λι­κού ο­ρί­ζε­ται α­φε­νός μεν α­πό τις ορ­θό­δο­ξες χρι­στια­νι­κές α­δελ­φό­τη­τες, που το­πο­θε­τού­νται ε­κτός Εκκλη­σίας, κά­πο­τε σε α­ντί­πα­λο προς αυ­τήν ρό­λο, συ­χνό­τε­ρα ό­μως σε υ­πο­στη­ρι­κτι­κό, και α­φε­τέ­ρου, α­πό τους ποι­κί­λους συλ­λό­γους πα­τριω­τι­κού και η­θο­πλα­στι­κού χα­ρα­κτή­ρα. Στα­χυο­λο­γώ­ντας α­πό την ε­πι­χει­ρη­μα­το­λο­γία των ε­ντύ­πων τους, στοι­χειο­θε­τεί­ται εν μέ­ρει η α­φή­γη­ση. Δε­δο­μέ­νου ό­τι το εν λό­γω σύν­θη­μα έ­χει συ­χνά συ­σχε­τι­στεί με τον εκ­κλη­σια­στι­κό χώ­ρο, θα μπο­ρού­σε κά­ποιος να εκ­φρά­σει την α­πο­ρία, για­τί να μην ε­πε­κτα­θεί η έ­ρευ­να και στα εκ­κλη­σια­στι­κά έ­ντυ­πα. Αν δεν σφάλ­λου­με, αυ­τά α­πο­τε­λούν, του­λά­χι­στον προ­σώ­ρας, terra incognita. Επί­σης, σε πα­λαιό­τε­ρες ε­πο­χές, το σύν­θη­μα εί­χε συν­δε­θεί με τον, άλ­λο­τε πο­τέ, α­λυ­τρω­τι­σμό, ο­πό­τε κά­ποιος θα μπο­ρού­σε να προ­τεί­νει ε­πέ­κτα­ση της έ­ρευ­νας σε έ­ντυ­πα πέ­ραν του ελ­λα­δι­κού χώ­ρου, στις ο­θω­μα­νι­κές πε­ριο­χές και τον πα­ροι­κια­κό ελ­λη­νι­σμό. Άλλω­στε, μια πα­ρό­μοια διεύ­ρυν­ση φαί­νε­ται να την υ­πα­γο­ρεύει και το με­γά­λο χρο­νι­κό ά­νοιγ­μα του ε­ρευ­νη­τι­κού εγ­χει­ρή­μα­τος. Ιδιαί­τε­ρα φι­λό­δο­ξη η α­φή­γη­ση κα­λύ­πτει μια ο­λό­κλη­ρη πε­ντη­κο­ντα­ε­τία. Αδρο­με­ρώς, α­πό την προ­σάρ­τη­ση της Θεσ­σα­λίας, ό­ταν η “πα­τρίς” άρ­χι­σε να ε­πε­κτεί­νε­ται, μέ­χρι το έ­τος, που σύρ­θη­κε σε δί­κη ο Κα­ζα­ντζά­κης “ε­πί χλευα­σμώ της θρη­σκείας” και δό­θη­κε δι­καίω­μα ψή­φου στις γυ­ναί­κες. Πα­ρό­λο που το δι­καίω­μα α­φο­ρού­σε μό­νο δη­μο­τι­κές και κοι­νο­τι­κές ε­κλο­γές, στά­θη­κε, ού­τως ή άλ­λως, μια κα­κή αρ­χή, που έ­θε­σε σε κίν­δυ­νο το τρί­το σκέ­λος, αυ­τό της οι­κο­γέ­νειας.

Ωστό­σο, στον μι­σό αιώ­να, α­πό το 1880 έως το 1930, που κα­λύ­πτει η α­φή­γη­ση υ­πήρ­ξαν φά­σεις πο­λύ με­γα­λύ­τε­ρης συ­ναι­σθη­μα­τι­κής φόρ­τι­σης του κοι­νω­νι­κού σώ­μα­τος α­πό ε­κεί­νη της δί­κης του Κα­ζα­ντζά­κη ή της πε­ριο­ρι­σμέ­νης γυ­ναι­κείας ψή­φου. Φά­σεις τέ­τοιας έ­ντα­σης, ώ­στε να α­πει­λεί­ται η κοι­νω­νι­κή τά­ξη. Πρό­κει­ται για πε­ριό­δους πραγ­μα­τι­κού “η­θι­κού πα­νι­κού”, έ­τσι ό­πως η κα­τά­στα­ση σύγ­χυ­σης φορ­τί­στη­κε, ε­πι­δέ­ξια και δο­λίως, α­πό τον Τύ­πο. Ως γνω­στόν, σε κά­θε κα­τά­στα­ση “η­θι­κού πα­νι­κού” υ­πάρ­χουν οι υ­πο­κι­νη­τές και οι φτω­χο­διά­βο­λοι που τον υ­φί­στα­νται. Από ε­κεί και πέ­ρα, ο φέ­ρων την ευ­θύ­νη συ­χνά εί­ναι το θύ­μα. Η με­λέ­τη της Γα­ζή α­φιε­ρώ­νει συ­ναρ­πα­στι­κές σε­λί­δες στον “η­θι­κό πα­νι­κό” του 1911, ό­ταν ξέ­σπα­σαν τα λε­γό­με­να “Αθεϊκά” του Βό­λου και α­ντι­στοί­χως, το 1925, με τα “Μα­ρασ­λεια­κά” της Αθή­νας. Πρω­ταί­τιος σε αμ­φό­τε­ρα στά­θη­κε ο Αλέ­ξαν­δρος Δελ­μού­ζος, ο ο­ποίος και πρω­τα­γω­νι­στεί στις μέ­χρι σή­με­ρα ι­στο­ρι­κές α­φη­γή­σεις. Όχι, ό­μως, σε αυ­τήν της Γα­ζή. Εκεί­νο που κα­θο­ρί­ζει, εν πολ­λοίς, μια α­φή­γη­ση, α­πό ι­στο­ρι­κή έως μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κή, εί­ναι τα πρό­σω­πα που πρω­τα­γω­νι­στούν. Από αυ­τήν την ά­πο­ψη, η με­λέ­τη της Γα­ζή έ­χει το α­τού των μο­ντερ­νί­στι­κων μυ­θι­στο­ρη­μά­των. Δεν ε­στιά­ζει στους ή­ρωες αλ­λά στους α­ντιή­ρωες. Κι αυ­τοί, στα “Αθεϊκά”, ή­ταν ο Μη­τρο­πο­λί­της Δη­μη­τριά­δος Γερ­μα­νός και ο αρ­χι­συ­ντά­κτης της ε­φη­με­ρί­δας «Κή­ρυξ» Δη­μο­σθέ­νης Κούρ­το­βι­κ, στην ε­πο­χή του έ­νας α­πό τους πλέ­ον τα­λα­ντού­χους της γρα­φί­δας. Ενώ, στα “Μα­ρασ­λεια­κά”, ο Βο­ρειο­η­πει­ρώ­της, με­τέ­πει­τα κα­θη­γη­τής παι­δα­γω­γι­κής, Σπυ­ρί­δων Καλ­λιά­φας.

Το εν­δια­φέ­ρον κερ­δί­ζουν και δύο γυ­ναί­κες, που δεν πρω­τα­γω­νι­στούν μεν στα συμ­βά­ντα, αλ­λά α­πο­τέ­λε­σαν την πέ­τρα του σκαν­δά­λου, συμ­βάλ­λο­ντας στους δυο “η­θι­κούς ποι­νι­κούς”. Στα “Αθεϊκά”, ή­ταν η δα­σκά­λα Πη­νε­λό­πη Χρι­στά­κου και στα “Μα­ρασ­λεια­κά” η Ρό­ζα Ιμβριώ­τη. Την τά­ξη της Χρι­στά­κου ε­πέ­λε­ξε να ε­πι­σκε­φθεί ο Μη­τρο­πο­λί­της για να δια­πι­στώ­σει ι­δίοις όμ­μα­σι τον σφα­λε­ρό τρό­πο λει­τουρ­γίας του Παρ­θε­να­γω­γείου. Ενώ, ο μη ε­θνι­κός τρό­πος που δί­δα­σκε την ι­στο­ρία της Επα­νά­στα­σης του 1821 η Ιμβριώ­τη ή­ταν η θρυαλ­λί­δα για τα “Μα­ρασ­λεια­κά”. Κα­τά σύ­μπτω­ση, μια σχε­τι­κά πρό­σφα­τη κα­τά­στα­ση “η­θι­κού πα­νι­κού” με α­φορ­μή δι­δα­κτι­κό εγ­χει­ρί­διο Ιστο­ρίας εί­χε και πά­λι ως πέ­τρα του σκαν­δά­λου μια εκ­παι­δευ­τι­κό.

Όπως και να έ­χει, οι α­ντιή­ρωες της Γα­ζή δεν ε­ξαν­τλού­νται με ό­σους α­να­φέ­ρα­με. Οι συ­γκε­κρι­μέ­νοι πρω­τα­γω­νι­στούν μό­νο στο δεύ­τε­ρο και το τρί­το κε­φά­λαιο της με­λέ­της της, που α­φιε­ρώ­νο­νται στα συ­γκε­κρι­μέ­να κομ­βι­κά συμ­βά­ντα, τα ο­ποία α­πεί­λη­σαν το status quo του κοι­νω­νι­κού σώ­μα­τος. Συμ­βά­ντα, που, βε­βαίως, δεν α­φο­ρού­σαν μό­νο την αρ­μό­ζου­σα στο έ­θνος γλώσ­σα, δη­λα­δή το λε­γό­με­νο γλωσ­σι­κό ζή­τη­μα, αλ­λά και τις σο­σια­λι­στι­κές ι­δέες. Με την ί­δρυ­ση, το 1908, του Ανώ­τε­ρου Δη­μο­τι­κού Παρ­θε­να­γω­γείου Βό­λου, ε­στία των “Αθεϊκώ­ν”, συν­δέ­θη­κε το Εργα­τι­κό Κέ­ντρο Βό­λου, που ι­δρύ­θη­κε το ί­διο έ­τος. Ενώ, των “Μα­ρασ­λεια­κώ­ν” προ­η­γή­θη­κε το «Εθνι­κόν Συ­νέ­δριον», που ορ­γά­νω­σε στις αρ­χές του 1925 η Εται­ρεία «Ελλη­νι­σμός» του Νε­ο­κλή Κα­ζά­ζη, ο ο­ποίος στην ε­ναρ­κτή­ρια ο­μι­λία του τό­νι­σε την α­πει­λή της κοι­νο­κτη­μο­σύ­νης και του μπολ­σε­βι­κι­σμού.

Σε αυ­τά τα κε­φά­λαια, πά­ντως, ο πα­τριω­τι­κός και θρη­σκευ­τι­κός χώ­ρος, καί­τοι ε­πι­τί­θε­ται, ου­σια­στι­κά βρί­σκε­ται σε θέ­ση ά­μυ­νας. Σε α­ντί­θε­ση με το πρώ­το και το τε­λευ­ταίο, τέ­ταρ­το κε­φά­λαιο της με­λέ­της, στα ο­ποία σύλ­λο­γοι, ε­ται­ρείες και α­δελ­φό­τη­τες έ­χουν την πρω­το­βου­λία και εμ­φα­νί­ζο­νται ως κοι­νω­νι­κοί α­να­μορ­φω­τές. Σε αυ­τά, πρω­το­στα­τούν νέ­οι α­ντιή­ρωες, σή­με­ρα, μάλ­λον λη­σμο­νη­μέ­νοι, του­λά­χι­στον οι πα­λαιό­τε­ροι. Ένας α­πό αυ­τούς και μα­ζί του ο Μη­τρο­πο­λί­της Γερ­μα­νός ή­ταν τα πρό­σω­πα που μας είλ­κυ­σαν, του­λά­χι­στον αρ­χι­κά, να α­σχο­λη­θού­με με τη με­λέ­τη της Γα­ζή, καί­τοι α­πα­ρά­σκευοι. Δεν μας εν­δια­φέ­ρει τό­σο ο βίος και η πο­λι­τεία αυ­τών των προ­σώ­πων, ό­σο το γε­γο­νός ό­τι έ­τυ­χε να συ­γκρου­σθούν, α­κρι­βώς την χρο­νι­κή πε­ρίο­δο που α­πα­σχο­λούν τη Γα­ζή, με έ­ναν λο­γο­τέ­χνη α­πό τους ε­κλε­κτούς “της πε­ζο­γρα­φι­κής μας πα­ρά­δο­σης”. Τον, εν λό­γω, λο­γο­τέ­χνη δεν τον α­να­φέ­ρει η Γα­ζή και κα­λά κά­νει. Ως γνή­σιος λο­γο­τέ­χνης, ού­τε με συν­θή­μα­τα ού­τε, πο­λύ πε­ρισ­σό­τε­ρο, με ι­δε­ο­λο­γή­μα­τα έ­χει σχέ­ση. Ωστό­σο, τα γρα­πτά του, λο­γο­τε­χνι­κά και μη λο­γο­τε­χνι­κά, κο­μί­ζουν ε­πι­πλέ­ον στοι­χεία για κά­ποια πρό­σω­πα της με­λέ­της. Θα ε­πα­νέλ­θου­με.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Φωτο: Ο Αλέξανδρος Δελμούζος, το πρώτο θύμα στα Αθεϊκά του Βόλου.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Η Εποχή" στις 17/7/2011.

Για μια φωτογραφία του Κλείτου Κύρου

«Κλεί­τος Κύ­ρου

«Ψήγ­μα­τα μνή­μης.

Φω­το­γρα­φίες 1936-2000»

Μ.Ι.Ε.Τ., Απρί­λιος 2011

Επα­νερ­χό­μα­στε στον φω­το­γρά­φο Κλεί­το Κύ­ρου μέ­σα α­πό τα έρ­γα του ποιη­τή. “Εί­ναι πα­ρά­ξε­νο πό­σα ε­λά­χι­στα αυ­το­βιο­γρα­φι­κά κεί­με­να βρί­σκο­νται για την ο­μά­δα των κοι­νω­νι­κών, με­τα­πο­λε­μι­κών ποιη­τών της Θεσ­σα­λο­νί­κης. Για τον Ανα­γνω­στά­κη, τον Θα­σί­τη, τον Κύ­ρου, τη θαυ­μα­στή τρι­πλέ­τα ή και την ε­πι­θε­τι­κή πε­ντά­δα αν θέ­λε­τε, για να θυ­μη­θού­με και τον α­γνο­η­μέ­νο Φω­τιά­δη και τον ά­νι­σο Κα­φτα­ντζή. Ξε­κι­νούν ό­λοι μα­ζί, τον Φε­βρουά­ριο του 1944, με το πρώ­το τεύ­χος του φοι­τη­τι­κού πε­ριο­δι­κού «Ξε­κί­νη­μα»…” Έτσι αρ­χί­ζει την ο­μι­λία του ο πε­ζο­γρά­φος μιας με­τα­γε­νέ­στε­ρης γε­νιάς Τά­σος Χατ­ζη­τά­τσης, τον Δε­κέμ­βριο του 2001, για την πα­ρου­σία­ση του αυ­το­βιο­γρα­φι­κού βι­βλίου του Κύ­ρου, που προέ­κυ­ψε α­πό τις ρα­διο­φω­νι­κές του α­να­μνή­σεις. Τό­τε εί­χαν φύ­γει οι δυο της πε­ντά­δας: ο πρε­σβύ­τε­ρος Κα­φτα­ντζής στις 12 Μαρ­τίου 1998 και πο­λύ νω­ρί­τε­ρα, κα­λο­καί­ρι 1989, ο συ­νο­μή­λι­κος του Κύ­ρου, Φω­τιά­δης. Στην δε­κα­ε­τία, που με­σο­λά­βη­σε α­πό ε­κεί­νη τη διά­λε­ξη, έ­φυ­γαν και οι άλ­λοι τρεις. Πρώ­τα, ο νεό­τε­ρος Ανα­γνω­στά­κης, στις 23 Ιου­νίου του 2005, με­τά ο Κύ­ρου, στις 10 Απρι­λίου του 2006 και τε­λευ­ταίος ο Θα­σί­της, τον Αύ­γου­στο του 2008. Στις 7 Νο­εμ­βρίου 2008, τους α­κο­λού­θη­σε ο ο­μι­λη­τής.

Ας ε­πα­νέλ­θου­με ό­μως στο ξε­κί­νη­μά τους α­πό το «Ξε­κί­νη­μα». Τον Φε­βρουά­ριο του 1944 ο Εκπο­λι­τι­στι­κός Όμι­λος Πα­νε­πι­στη­μίου, “κα­θ’ ό­λα νό­μι­μο σω­μα­τείο της… πα­ρά­νο­μης Ε­ΠΟ­Ν”, ό­πως σχο­λιά­ζει με χιού­μορ ο Κύ­ρου, κυ­κλο­φό­ρη­σε το πρώ­το τεύ­χος ε­νός φοι­τη­τι­κού πε­ριο­δι­κού, που ξε­κί­νη­σε ως δε­κα­πεν­θή­με­ρο, ήλ­πι­σε να γί­νει μη­νιαίο, αλ­λά ε­ξέ­πνευ­σε στο πρώ­το τεύ­χος του δεύ­τε­ρου χρό­νου, συ­μπλη­ρώ­νο­ντας ε­ντός του 1944 δε­κα­τρία τεύ­χη, α­πό τα ο­ποία τα τρία δι­πλά. Ωστό­σο, κα­τά τον Κύ­ρου, ά­φη­σε ε­πο­χή, τα­ρά­ζο­ντας τα στε­κού­με­να νε­ρά της Θεσ­σα­λο­νί­κης. Πρώ­τος υ­πεύ­θυ­νος έκ­δο­σης ο Φω­τιά­δης, αλ­λά, α­πό το δεύ­τε­ρο τεύ­χος και μέ­χρι τέ­λους, α­να­λαμ­βά­νει ο Ανα­γνω­στά­κης. Το χρο­νι­κό της έκ­δο­σής του μας το δί­νει η Αλε­ξάν­δρα Μπου­φέα στη μο­να­δι­κή με­λέ­τη της για τα λο­γο­τε­χνι­κά πε­ριο­δι­κά της Κα­το­χής. Την ά­δεια έκ­δο­σης α­πό τη λο­γο­κρι­σία την ε­ξα­σφά­λι­σε ο Κα­φτα­ντζής χά­ρις σε έ­ναν συ­ντο­πί­τη του, που ή­ταν υ­πάλ­λη­λος στο Γρα­φείο Τύ­που του Τμή­μα­τος Προ­πα­γάν­δας Θεσ­σα­λο­νί­κης.

Σε κά­θε τεύ­χος πα­ρου­σιά­ζε­ται και α­πό έ­νας ποιη­τής της πε­ντά­δας. Τις εμ­φα­νί­σεις τους κα­τα­γρά­φει ο ι­στο­ρι­κός της γε­νιάς τους, Αλέξ. Αργυ­ρίου. Στο πρώ­το τεύ­χος πα­ρου­σιά­ζε­ται ο Θα­σί­της κα­λυμ­μέ­νος πί­σω α­πό το ψευ­δώ­νυ­μο Νι­κό­λας Νάρ­βας. Στο δεύ­τε­ρο, ο Φω­τιά­δης με το ό­νο­μά του. Ψευ­δώ­νυ­μο χρη­σι­μο­ποιεί στη με­λέ­τη για τον Ελύ­τη και στις κρι­τι­κές ει­κα­στι­κών και θεά­τρου, που δη­μο­σιεύει σε με­τέ­πει­τα τεύ­χη. Στο τρί­το, δη­μο­σιεύει ποίη­μά του ο Ανα­γνω­στά­κης. Γι’ αυ­τόν δεν εί­ναι η πρώ­τη εμ­φά­νι­ση. Έχει ή­δη δη­μο­σιεύ­σει ποίη­μά του, πριν δυο χρό­νια, στα «Πει­ραϊκά Γράμ­μα­τα». Εκεί­νο, ό­μως, εί­ναι πα­ρα­δο­σια­κό, ε­νώ, αυ­τό, στο «Ξε­κί­νη­μα» εί­ναι νεω­τε­ρι­κό. Στο δι­πλό τεύ­χος 6-7, Ιού­νιο 1944, εμ­φα­νί­ζε­ται και ο με­τα­φρα­στής Ανα­γνω­στά­κης με Απολ­λι­ναίρ.

Από τους πρώ­τους της συ­ντρο­φιάς που στε­ρέω­σε το «Ξε­κί­νη­μα» ο Κύ­ρου, άρ­γη­σε να κά­νει την εμ­φά­νι­σή του. Μό­λις στο δι­πλό τεύ­χος 9-10, που κυ­κλο­φό­ρη­σε 30 Ιου­λίου 1944, δη­μο­σιεύει σε με­τά­φρα­ση α­πό τα γαλ­λι­κά το ποίη­μα του Λόρ­κα «Ψυ­χή φε­βγά­τη».

Για τον τε­λευ­ταίο της πε­ντά­δας, που λη­σμο­νεί η Ιστο­ρία, τον Κα­φτα­ντζή, μας πλη­ρο­φο­ρεί η Μπου­φέα. Ήταν μεν ο πρω­τερ­γά­της της έκ­δο­σης, αλ­λά, λό­γω της α­ντι­στα­σια­κής του δρά­σης, συμ­με­τεί­χε μό­νο στα πρώ­τα τεύ­χη. Δη­μο­σιεύει δύο ποιή­μα­τα, με­τα­ξύ άλ­λων συ­νερ­γα­σιών, με το ψευ­δώ­νυ­μο Γιώρ­γος Παρ­θέ­νης.

Το «Ξε­κί­νη­μα» κυ­κλο­φο­ρεί έ­να τε­λευ­ταίο τεύ­χος τον Νοέμ­βριο του 1944. Τρεις μή­νες αρ­γό­τε­ρα, Μάρ­τιο 1945, η ί­δια συ­ντρο­φιά ξε­κι­νά­ει το μη­νιαίο πε­ριο­δι­κό «Ο Φοι­τη­τής», του ο­ποίου κυ­κλο­φο­ρούν τέσ­σε­ρα τεύ­χη μέ­χρι τον Ιού­νιο του 1945. Στο τρί­το τεύ­χος του πε­ριο­δι­κού, Μάϊο 1945, κά­νει την πρώ­τη του εμ­φά­νι­ση ως ποιη­τής ο Κύ­ρου με το ό­νο­μά του. Έχει, ό­μως, προ­η­γη­θεί η παρ­θε­νι­κή εμ­φά­νι­ση του φω­το­γρά­φου. Αυ­τός δεν πα­ρου­σιά­ζε­ται ού­τε με το ό­νο­μά του ού­τε με ψευ­δώ­νυ­μο. Λαν­θά­νει στην α­νω­νυ­μία. Εί­ναι, ό­μως, γνω­στό τοις πά­σι ό­τι αυ­τός εί­ναι ο αυ­τουρ­γός των δυο δη­μο­σιευ­μέ­νων φω­το­γρα­φιών α­πό την ε­πέ­τειο της 25ης Μαρ­τίου του 1943. Συ­γκε­κρι­μέ­να, στο δεύ­τε­ρο τεύ­χος του πε­ριο­δι­κού, Απρί­λιο 1945, γί­νε­ται α­να­φο­ρά στην ε­πέ­τειο της 25ης Μαρ­τίου και τον πρό­σφα­το ε­ορ­τα­σμό της με α­φορ­μή δυο α­πο­διο­πο­μπαίους της πα­νε­πι­στη­μια­κής κοι­νό­τη­τας. Εξ ου και ο τίτ­λος του άρ­θρου «Απο­διο­πο­μπαίοι». Ο πρώ­τος εί­ναι ο Άνθι­μος Χατ­ζηαν­θί­μου, που του α­πα­γο­ρεύ­θη­κε να συμ­με­τά­σχει στην πα­ρέ­λα­ση. Ας μην ξε­χνά­με, ό­τι βρι­σκό­μα­στε στη με­τά τη Βάρ­κι­ζα ε­πο­χή. Η πα­ρά­δο­ση των ό­πλων έ­χει ο­λο­κλη­ρω­θεί και η λε­γό­με­νη Λευ­κή Τρο­μο­κρα­τία βρί­σκε­ται στο α­πό­γειό της. Ο δεύ­τε­ρος α­πο­διο­πο­μπαίος εί­ναι ο κα­θη­γη­τής φι­λο­σο­φίας του Αρι­στο­τέ­λειου Χα­ρά­λα­μπος Θε­ο­δω­ρί­δης, ο ο­ποίος ή­δη τό­τε υ­φί­στα­ται διώ­ξεις και τον ε­πό­με­νο χρό­νο α­πο­λύ­θη­κε. Το άρ­θρο συ­νο­δεύουν δυο φω­το­γρα­φίες. Η μία εί­ναι ε­κεί­νη της κα­τά­θε­σης στε­φά­νου α­πό τον Χατ­ζηαν­θί­μου. Η άλ­λη εί­ναι η έ­κτη φω­το­γρα­φία που τρά­βη­ξε ε­κεί­νη την η­μέ­ρα ο Κύ­ρου κα­τά τη διάρ­κεια πο­ρείας με­τά την κα­τά­θε­ση του στε­φά­νου και ει­κο­νί­ζει τον κα­θη­γη­τή.

Γι΄ αυ­τήν την έ­κτη φω­το­γρα­φία, ο Κύ­ρου, στις α­να­μνή­σεις του, δεν κά­νει λό­γο. Η φω­το­γρα­φία, πά­ντως, έ­τυ­χε έ­κτο­τε αρ­κε­τών α­να­δη­μο­σιεύ­σεων και το συμ­βάν που α­πα­θα­να­τί­ζει αρ­κε­τών α­να­διη­γή­σεων. Η γνω­στό­τε­ρη α­να­δη­μο­σίευ­ση εί­ναι ε­κεί­νη στο α­φιέ­ρω­μα της «Επι­θεώ­ρη­σης Τέ­χνης» στην Αντί­στα­ση, Μάρ­τιο-Απρί­λιο 1962. Η πα­ρά­λει­ψη της α­να­φο­ράς του ο­νό­μα­τος του φω­το­γρά­φου προ­κά­λε­σε τό­τε σει­ρά δη­μο­σιευ­μά­των. Ο Κου­μα­ρί­δης τα α­να­φέ­ρει λε­πτο­με­ρώς, μνη­μο­νεύο­ντας και ο­ρι­σμέ­νες α­να­δη­μο­σιεύ­σεις της φω­το­γρα­φίας κα­τά την τε­λευ­ταία δε­κα­ε­τία. Όσο α­φο­ρά τις α­να­διη­γή­σεις του συμ­βά­ντος, μια πρώ­τη δί­νει ο Φω­τιά­δης στο εν λό­γω άρ­θρο της «Επι­θεώ­ρη­σης Τέ­χνης». Με­τά την κα­τά­θε­ση του στε­φα­νιού, “το πλή­θος δεν δια­λύε­ται· θέ­λου­με να στε­φα­νώ­σου­με ό­σους πιο πολ­λούς γί­νε­ται ή­ρωες και τρα­βού­με για τον Τσά­μη Κα­ρα­τάσ­σο, ή­ρωα της πα­λιγ­γε­νε­σίας. Περ­νού­με α­π’ έ­ξω α­πό το σπί­τι του κα­θη­γη­τή Χαρ. Θε­ο­δω­ρί­δη και ζη­τού­με να μας μι­λή­σει α­πό το μπαλ­κό­νι. Αυ­τός, δά­σκα­λος α­λη­θι­νά του Γέ­νους, φέρ­νει τη Ση­μαία και μας την ρί­χνει. Ήταν α­πό τις ο­μορ­φό­τε­ρες στιγ­μές της ορ­μη­τι­κής ε­κεί­νης ε­πο­χής. Βά­λα­με μπρος τη ση­μαία και γυ­ρί­ζα­με ό­λη την πό­λη ως τη στιγ­μή που οι Γερ­μα­νοί της Γκε­στα­πό με τα πέ­τα­λα στο στή­θος μας διέ­λυ­σαν με τη βία…”

Πολ­λά χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, το πε­ρι­στα­τι­κό το α­φη­γεί­ται έ­νας άλ­λος της πε­ντά­δας, ο Κα­φτα­ντζής. Το βρί­σκου­με στο βι­βλίο του, «Το Πα­νε­πι­στή­μιο της Θεσ­σα­λο­νί­κης στον και­ρό της Κα­το­χής», που κυ­κλο­φό­ρη­σε τη χρο­νιά του θα­νά­του του, το 1998: …“Από το ά­γαλ­μα του Βό­τση α­νη­φο­ρί­σα­με για το Πα­νε­πι­στή­μιο. Περ­νώ­ντας την ο­δό Πο­λω­νίας, βγά­λα­με με τις φω­νές και τα τρα­γού­δια μας τον κα­θη­γη­τή Θε­ο­δω­ρί­δη στο μπαλ­κό­νι του. Δεν μπο­ρού­σε να μι­λή­σει α­πό συ­γκί­νη­ση, μό­νο χαι­ρε­τού­σε δα­κρυ­σμέ­νος. Και σε μια στιγ­μή φέρ­νει την κρυμ­μέ­νη ελ­λη­νι­κή ση­μαία του σπι­τιού του και μας την πε­τά­ει. Την πή­ρα­με, γο­να­τί­σα­με ό­λοι και ψά­λα­με τον ε­θνι­κό ύ­μνο. Ύστε­ρα κι­νή­σα­με να τυ­λί­ξου­με με τη ση­μαία αυ­τή το ά­γαλ­μα του Μα­κε­δό­να ή­ρωα του ’21 Κα­ρα­τάσ­σου, α­πέ­να­ντι α­π’ το Πα­νε­πι­στή­μιο…”

Όσο για τον ι­στο­ρι­κό, πα­ρα­τη­ρεί. Η έ­κτη α­πει­κο­νί­ζει “τον Θε­ο­δω­ρί­δη μα­ζί με την κό­ρη του να κρα­τούν την ελ­λη­νι­κή ση­μαία στο μπαλ­κό­νι του σπι­τιού τους στη βο­ρειο­δυ­τι­κή γω­νία των ο­δών Αλε­ξάν­δρου Σβώ­λου και Ιππο­δρο­μίου. Ο Θε­ο­δω­ρί­δης στη συ­νέ­χεια πέ­τα­ξε τη ση­μαία στο συ­γκε­ντρω­μέ­νο πλή­θος το ο­ποίο α­φού έ­ψα­λε τον ε­θνι­κό ύ­μνο δέ­χτη­κε ε­πί­θε­ση α­πό τους Γερ­μα­νούς…”

Οι δυο αυ­τό­πτες μάρ­τυ­ρες, Φω­τιά­δης και Κα­φτα­ντζής, δια­φο­ρο­ποιού­νται ε­λα­φρώς, α­φού κα­τα­γρά­φουν το γε­γο­νός σε δια­φο­ρε­τι­κούς χρό­νους και ως γνω­στόν, η σχέ­ση της μνή­μης με τον χρό­νο εί­ναι μια ά­κρως ευαί­σθη­τη σχέ­ση. Ο ι­στο­ρι­κός γνω­ρί­ζει ό­χι μό­νο τις δυο μαρ­τυ­ρίες, αλ­λά και άλ­λες πρό­σθε­τες, στις ο­ποίες και πα­ρα­πέ­μπει. Συ­ντάσ­σει, ω­στό­σο, το κεί­με­νό του με τον ορ­θο­λο­γι­σμό της ε­πι­στή­μης του. Το δι­κό του πλή­θος δεν πάλ­λε­ται. Πά­ντως, εν γέ­νει, α­κρι­βο­λο­γεί. Στον λό­γο της μαρ­τυ­ρίας και της Ιστο­ρίας προ­στί­θε­ται ο λό­γος του μυ­θι­στο­ριο­γρά­φου. «Ανη­φό­ρι­σαν για το πα­νε­πι­στή­μιο. Περ­νώ­ντας α­πό την ο­δό Αγγε­λά­κη, στά­θη­καν κά­τω α­πό το μπαλ­κό­νι του κα­θη­γη­τή της Ιστο­ρίας Χα­ρά­λα­μπου Νι­κη­φο­ρί­δη. Ο κα­θη­γη­τής ά­κου­σε τα τρα­γού­δια, τις φω­νές, τα έ­βγα έ­ξω, δά­σκα­λε, και πρό­βα­λε στο μπαλ­κό­νι με τις πιτ­ζά­μες. Κά­τω α­π’ τα γυα­λιά με τους χο­ντρούς φα­κούς έ­στα­ζαν δά­κρυα. Μί­λα, δά­σκα­λε, φώ­να­ζαν οι πυρ­πο­λη­μέ­νοι φοι­τη­τές. Ο Νι­κη­φο­ρί­δης μπή­κε ξα­νά στο σπί­τι. Έβγα­λε στο μπαλ­κό­νι τη ση­μαία του, την ά­πλω­σε ν’ α­νε­μί­ζει στα κά­γκε­λα, α­λά­λα­ξαν οι μα­θη­τές του. Ύστε­ρα, με μια κί­νη­ση, την πέ­τα­ξε στο πλή­θος…»

Το α­πό­σπα­σμα εί­ναι α­πό το τε­λευ­ταίο μυ­θι­στό­ρη­μα της Σο­φίας Νι­κο­λαΐδου «Από­ψε δεν έ­χου­με φί­λους». Θα μπο­ρού­σε να έ­χει γρα­φτεί κοι­τά­ζο­ντας τη φω­το­γρα­φία του Κλεί­του Κύ­ρου. Κρί­μα, που δεν έ­πλα­σε και έ­ναν α­ντί­στοι­χο ή­ρωα, φοι­τη­τή και φω­το­γρά­φο. Πά­ντως, ε­πα­λη­θεύει, έ­στω στο πε­ρί­που, κι αυ­τή με τη σει­ρά της, ό­τι μια φω­το­γρα­φία ι­σο­δυ­να­μεί με πολ­λές λέ­ξεις. Δί­πλα σε αυ­τές τις έ­ξι φω­το­γρα­φίες του Κύ­ρου υ­πάρ­χουν κι άλ­λες φω­το­γρα­φίες-ντο­κου­μέ­ντα: Από το συλ­λα­λη­τή­ριο για την τα­φή των νε­κρών της 9ης Μαΐου 1936, που έ­γι­νε την ε­πο­μέ­νη. Του Νί­κου Ζα­χα­ριά­δη και του Μή­τσου Παρ­τσα­λί­δη α­πό τον Αύ­γου­στο του 1945 στη Θεσ­σα­λο­νί­κη. Αλλά και του Ανα­γνω­στά­κη στις φυ­λα­κές Επτα­πυρ­γίου, τέ­λη του Εμφυ­λίου.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

1η φωτο: 25 Μαρ­τίου 1943. Ο κα­θη­γη­τής φι­λο­σο­φίας του Αρι­στο­τέ­λειου Χα­ρά­λα­μπος Θε­ο­δω­ρί­δης. Σύμ­φω­να με τον Γ. Κα­φτα­ντζή, συ­γκι­νη­μέ­νος στο μπαλ­κό­νι του φέρ­νει την κρυμ­μέ­νη ελ­λη­νι­κή ση­μαία του σπι­τιού του και τους την πε­τά­ει.

2η φωτο: 25 Μαρ­τίου 1943. Κα­τά­θε­ση στε­φά­νου α­πό την Ε­ΠΟΝ του Πα­νε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λο­νί­κης στην προ­το­μή του ναυάρ­χου Νι­κό­λα­ου Βό­τση. Εμπρός ο Άνθι­μος Χατ­ζηαν­θί­μου, φοι­τη­τής της Νο­μι­κής, που έ­κα­νε την κα­τά­θε­ση εκ μέ­ρους των φοι­τη­τών, που δια­κρί­νο­νται γύ­ρω, κα­θώς ψάλ­λουν τον ε­θνι­κό ύ­μνο.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Η Εποχή" στις 10/7/2011.

O φωτογράφος Κλείτος Κύρου

«Κλεί­τος Κύ­ρου

«Ψήγ­μα­τα μνή­μης.

Φω­το­γρα­φίες 1936-2000»

Μ.Ι.Ε.Τ., Απρί­λιος 2011

Με τον Κλεί­το Κύ­ρου, δη­λα­δή με τη δη­μο­σίευ­ση του έρ­γου του, νο­μί­ζα­με ό­τι εί­χα­με τε­λειώ­σει. Εγκα­τέ­λει­ψε τα ε­γκό­σμια στις 10 Απρι­λίου 2006, ω­στό­σο το έρ­γο του το εί­χε ο ί­διος φρο­ντί­σει κο­ντά μια δε­κα­ε­τία νω­ρί­τε­ρα. “Στα 1997 κυ­κλο­φό­ρη­σε σ’έ­ναν τό­μο τρια­κο­σίων πε­νή­ντα σε­λί­δων το σύ­νο­λο, σχε­δόν, της ποιη­τι­κής δου­λειάς μου με τον τίτ­λο «Εν ό­λω –Συ­γκο­μι­δή 1943-1997» α­πό τις εκ­δό­σεις «Άγρα». Την ί­δια ε­πο­χή κυ­κλο­φό­ρη­σε πά­λι α­πό την «Άγρα» έ­να δί­φυλ­λο με το ποίη­μά μου «Σχο­λές Τυ­φλών».” Αυ­τά α­να­φέ­ρει στις εν­θυ­μή­σεις του, ό­πως τις εί­χε α­πό ρα­διο­φώ­νου ξε­τυ­λί­ξει στις α­παρ­χές του τρέ­χο­ντος αιώ­να. Ενώ, ως με­τα­φρα­στής, εί­χε εκ­δώ­σει το 1990 τον τε­λευ­ταίο Έλιο­τ, «Η ρη­μαγ­μέ­νη γη», σε δί­γλωσ­ση έκ­δο­ση και τρία χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, μια τε­λευ­ταία με­τά­φρα­ση θε­α­τρι­κού, «Οι Τσέ­ντσι» του Σέλ­λεϋ, για την ο­ποία και τι­μή­θη­κε με το Κρα­τι­κό Βρα­βείο Με­τά­φρα­σης, ε­νώ η βρά­βευ­ση της ποίη­σής του πα­ρέ­μει­νε έ­να ε­σα­εί χρω­στού­με­νο.

Ιδού, ό­μως, που ο Κύ­ρου έρ­χε­ται και πά­λι να μας α­πα­σχο­λή­σει με μια δια­φο­ρε­τι­κή μορ­φή δη­μιουρ­γι­κής έκ­φρα­σης, αυ­τήν του φω­το­γρά­φου. Η ε­να­σχό­λη­σή του με τη φω­το­γρα­φία δεν ή­ταν κά­τι ε­ντε­λώς ά­γνω­στο. Κλεί­νει, μά­λι­στα τις α­να­μνή­σεις του, μνη­μο­νεύο­ντάς τη­ν: “Τι να πω, για το πά­θος που εί­χα για τη φω­το­γρα­φία α­πό τα δε­κα­πέ­ντε μου, που με κα­τα­δίω­κε ό­που κι αν πή­γαι­να!” Το ό­τι δεν υ­περ­βάλ­λει, το α­πο­δει­κνύει το φω­το­γρα­φι­κό αρ­χείο που ά­φη­σε. Όπως φαί­νε­ται, α­νέρ­χε­ται σε πε­ρισ­σό­τε­ρα α­πό 10.000 αρ­νη­τι­κά, 1.380 δια­φά­νειες, αλ­λά και τυ­πώ­μα­τα μι­κρών δια­στά­σεων, τα ο­ποία α­σα­φώς α­να­φέ­ρε­ται ό­τι α­νέρ­χο­νται σε χι­λιά­δες, κα­θώς και δυο λευ­κώ­μα­τα. Και το ση­μα­ντι­κό­τε­ρο για το ο­ποιο­δή­πο­τε αρ­χείο εί­ναι ό­τι ο ί­διος φρό­ντι­σε να το τα­κτο­ποιή­σει, κά­νο­ντας τα­ξι­νό­μη­ση και τεκ­μη­ρίω­ση. Πα­ρα­πο­νιό­ταν, ό­μως, μέ­χρι τέ­λους, ό­τι οι φω­το­γρα­φίες του δη­μο­σιεύο­νται κα­τά και­ρούς “χω­ρίς την πα­ρα­μι­κρή α­να­φο­ρά του φω­το­γρά­φου”.

Αυ­τή η α­πο­σιώ­πη­ση ί­σχυε γε­νι­κό­τε­ρα μέ­χρι πρό­τι­νος. Τα τε­λευ­ταία, ό­μως, χρό­νια η φω­το­γρα­φία α­να­δύ­θη­κε και στη χώ­ρα μας ως η κα­τ’ ε­ξο­χήν τέ­χνη. Μό­νο που, ό­ντας έ­νας λαός των ά­κρων, κα­τα­λή­ξα­με στην υ­περ­βο­λή. Μας κα­τέ­κλυ­σαν οι εκ­θέ­σεις φω­το­γρα­φίας του κά­θε ε­πώ­νυ­μου, που α­πο­φα­σί­ζει να ε­πι­δεί­ξει το χό­μπι του. Αλλά ου­δέν κα­κόν α­μι­γές κα­λού. Ανα­δείχ­θη­καν και ο­ρι­σμέ­να α­ξιό­λο­γα αρ­χεία. Ένα α­πό αυ­τά το αρ­χείο του Κλεί­του Κύ­ρου, το ο­ποίο εί­χε την κα­λή τύ­χη να α­ξιο­ποιη­θεί α­μέ­σως με­τά την τα­κτο­ποίη­σή του. Ιδού, λοι­πόν, που ο Κύ­ρου, αυ­τή τη φο­ρά, μας α­πα­σχο­λεί με έ­να φω­το­γρα­φι­κό λεύ­κω­μα, το ο­ποίο έρ­χε­ται ως συ­νο­δευ­τι­κό σχε­τι­κής έκ­θε­σης στο Μ.Ι.Ε.Τ. της Θεσ­σα­λο­νί­κης. Πρό­κει­ται για έ­ναν τό­μο στον ο­ποίο πα­ρου­σιά­ζε­ται μια ε­πι­λο­γή 108 φω­το­γρα­φιών της πε­ριό­δου 1936-2000. Αναμ­φι­βό­λως η έκ­δο­ση κα­λο­συ­σταί­νει τον φω­το­γρά­φο. Βε­βαίως, α­πό τον τό­μο δεν μπο­ρεί να κρι­θεί η συ­νο­λι­κή α­ξία του αρ­χείου. Για να δο­θεί η γε­νι­κή ει­κό­να, εί­ναι α­πα­ραί­τη­το έ­να κεί­με­νο, το ο­ποίο να πε­ρι­γρά­φει το αρ­χείο, τό­σο πο­σο­τι­κά ό­σο και ποιο­τι­κά. Σε ό,τι, μά­λι­στα, α­φο­ρά την αι­σθη­τι­κή των φω­το­γρα­φιών, θα α­παι­τεί­το κεί­με­νο ει­δι­κού, που να α­πο­τι­μά την αι­σθη­τι­κή του συ­νό­λου. Στο λεύ­κω­μα του Κύ­ρου πα­ρό­μοια κεί­με­να α­που­σιά­ζουν. Αντ’ αυ­τών, υ­πάρ­χει έ­να κα­τα­το­πι­στι­κό κεί­με­νο για τον φω­το­γρά­φο Κλεί­το Κύ­ρου α­πό το νέο ι­στο­ρι­κό Γιώρ­γο Κου­μα­ρί­δη, το ο­ποίο α­να­με­νό­με­νο εί­ναι να δί­νει έμ­φα­ση στη φω­το­γρα­φία ως ντο­κου­μέ­ντο. Και έ­να βο­η­θη­τι­κό του με­λε­τη­τή Ξ. Α. Κο­κό­λη, που α­να­ζη­τά­ει τα ί­χνη της φω­το­γρα­φίας στην ποίη­ση του Κύ­ρου.

Ο τίτ­λος του φω­το­γρα­φι­κού λευ­κώ­μα­τος α­νή­κει στον ί­διο τον Κύ­ρου. Μό­νο που ε­κεί­νος τον χρη­σι­μο­ποιεί ως τίτ­λο μιας α­φή­γη­σης, στην ο­ποία προ­σπα­θεί πράγ­μα­τι να κρα­τή­σει κά­ποια “ψήγ­μα­τα μνή­μης”. Έχου­με την ε­ντύ­πω­ση ό­τι, ως τίτ­λος ε­νός φω­το­γρα­φι­κού λευ­κώ­μα­τος, το α­δι­κεί. Λέ­γε­ται ό­τι μια φω­το­γρα­φία ι­σο­δυ­να­μεί με χί­λιες λέ­ξεις. Σχή­μα λό­γου, ε­νίο­τε ό­μως ι­σχύει για μια ε­πι­τυ­χη­μέ­νη φω­το­γρα­φία. Όπως και να έ­χει, οι φω­το­γρα­φίες του τό­μου διεκ­δι­κούν έ­να πο­λύ με­γα­λύ­τε­ρο κομ­μά­τι μνή­μης α­πό ε­κεί­νο του ρι­νί­σμα­τος. Εί­ναι πολ­λά τα εν­στα­ντα­νέ, που δια­σώ­ζουν την α­τμό­σφαι­ρα πα­λαιό­τε­ρων ε­πο­χών. Ανα­σταί­νουν α­στι­κά και υ­παί­θρια το­πία, με κυ­ρίαρ­χο το αι­γαιο­πε­λα­γί­τι­κο. Μά­λι­στα, μια φω­το­γρα­φία α­πό την Σκύ­ρο του 1964 δέ­νει με πί­να­κες του συ­νο­μή­λι­κου ζω­γρά­φου Στέ­λιου Ανα­στα­σιά­δη, φι­λο­τε­χνη­μέ­νους α­πό την ί­δια ο­πτι­κή γω­νία και την ί­δια ε­πο­χή. Εκτός α­πό το­πία, α­να­σταί­νουν αν­θρώ­πους, κα­τορ­θώ­νο­ντας να συλ­λά­βουν χα­ρα­κτη­ρι­στι­κές εκ­φρά­σεις τους. Όχι, λοι­πόν, ψήγ­μα­τα μνή­μης, αλ­λά εν­στα­ντα­νέ, που α­πα­θα­νά­τι­σαν μορ­φές μέ­σα στο χρό­νο.

Το “ψήγ­μα­τα μνή­μης” ται­ριά­ζει στις μνή­μες α­πό συμ­βά­ντα, για τα ο­ποία δια­σώ­θη­καν μό­νο χρο­νο­λο­γίες, κι αυ­τές ό­ταν δια­σώ­θη­καν, και πε­ρί δια­γραμ­μά­των πε­ρι­γρα­φές. Για πα­ρά­δειγ­μα, πώς έ­γι­νε και πα­ρου­σιά­στη­κε πρώ­τος με δη­μο­σίευ­μα σε πε­ριο­δι­κό ο με­τα­φρα­στής Κλεί­τος Κύ­ρου, με­τά ο φω­το­γρά­φος και τε­λευ­ταίος, ο ποιη­τής. Ή, πώς έ­τυ­χε να εμ­φα­νι­στεί και πά­λι πρώ­τος με βι­βλίο ο με­τα­φρα­στής, δεύ­τε­ρος, αυ­τή τη φο­ρά, ο ποιη­τής και τε­λευ­ταίος, με­τά θά­να­το – για την α­κρί­βεια πέ­ντε συ­να­πτά έ­τη με­τά θά­να­το – ο φω­το­γρά­φος. Συ­γκε­ντρώ­νο­ντας τα “ψήγ­μα­τα μνή­μης”, που δί­νουν ο ί­διος, οι φί­λοι του και ο ι­στο­ρι­κός που προ­λο­γί­ζει το λεύ­κω­μα, σχη­μα­τί­ζε­ται έ­να μω­σαϊκό με ψη­φί­δες δια­φο­ρε­τι­κών ε­πο­χών.

Γνω­στό­τε­ρο εί­ναι το ι­στο­ρι­κό εμ­φά­νι­σης των πρώ­των βι­βλίων του Κύ­ρου. Το πώς, δη­λα­δή, ο με­τα­φρα­στής προ­η­γή­θη­κε του ποιη­τή. Ήταν την ά­νοι­ξη του 1945, που τρεις φί­λοι α­πο­φά­σι­σαν να κά­νουν ο­μα­δι­κή εμ­φά­νι­ση στα Γράμ­μα­τα. Την τριά­δα α­πο­τε­λού­σαν ο Κύ­ρου, τό­τε 24 ε­τών, ο συ­νο­μή­λι­κός του και συμ­φοι­τη­τής του στη Νο­μι­κή Σχο­λή Θα­νά­σης Φω­τιά­δης και ο Μα­νό­λης Ανα­γνω­στά­κης, τέσ­σε­ρα χρό­νια μι­κρό­τε­ρος, φοι­τη­τής της Ια­τρι­κής. Ο Φω­τιά­δης, ω­στό­σο, εί­χε ή­δη εκ­δώ­σει μια πρω­τό­λεια συλ­λο­γή. Τε­λι­κά, το 1945, ε­ξέ­δω­σε μια δεύ­τε­ρη, με τον τίτ­λο «Αντί­στα­ση» και ο Ανα­γνω­στά­κης το πρώ­το του ποιη­τι­κό βι­βλίο, τις «Επο­χές». Τα ποιή­μα­τα, ό­μως, του Κύ­ρου κρί­θη­καν α­πό τη συ­ντρο­φιά λί­γα για μια πρώ­τη εμ­φά­νι­ση. Έτσι πή­ρε το βά­πτι­σμα της δη­μο­σιό­τη­τας ως με­τα­φρα­στής. Εκεί­νη τη χρο­νιά ε­ξέ­δω­σε το «Νέ­οι Άγγλοι ποιη­τές». Ως ποιη­τής εμ­φα­νί­στη­κε τέσ­σε­ρα χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, το 1949, με τη συλ­λο­γή «Ανα­ζή­τη­ση», α­ξιο­πρε­πούς έ­κτα­σης δυο τυ­πο­γρα­φι­κών, του­τέ­στιν τριά­ντα δύο σε­λί­δων. Κα­τά πα­ραί­νε­ση ε­νός τέ­ταρ­του ε­κεί­νης της πα­ρέ­ας, του Σερ­ραίου Γιώρ­γου Κα­φτα­ντζή, το βι­βλίο του δεν εκ­δό­θη­κε στη Θεσ­σα­λο­νί­κη αλ­λά στις Σέρ­ρες. Χαι­ρε­τί­στη­κε, πά­ντως, με του­λά­χι­στον δυο κρι­τι­κές μέ­σα στο ί­διο έ­τος. Του Αλέξ. Αργυ­ρίου στα «Ελεύ­θε­ρα Γράμ­μα­τα» και του Άρη Δι­κταίου στο πε­ριο­δι­κό «Ο Αιώ­νας μας». Στη δεύ­τε­ρη υ­πάρ­χει μια φρά­ση, που έ­μελ­λε να α­πο­δει­χτεί γε­νι­κό­τε­ρης ι­σχύος και με­γα­λύ­τε­ρης χρο­νι­κής εμ­βέ­λειας: «Ενώ η πρω­τεύου­σα φλυα­ρεί, η Θεσ­σα­λο­νί­κη ο­μι­λεί.»

Από πού κι ως πού, ό­μως, ο φω­το­γρά­φος Κλεί­τος Κύ­ρου εμ­φα­νί­στη­κε με δη­μο­σιευ­μέ­νες φω­το­γρα­φίες σε πε­ριο­δι­κό πριν τον ποιη­τή! Κα­τά χρο­νο­λο­γι­κή σει­ρά τα πράγ­μα­τα έ­χουν ως ε­ξής: πρώ­το δη­μο­σιεύ­θη­κε έ­να με­τά­φρα­σμα του Κύ­ρου (Ιού­λιο 1944), δεύ­τε­ρες οι φω­το­γρα­φίες (Απρί­λιο 1945) και τε­λευ­ταίο το ποίη­μα (Μάϊο 1945). Ση­μα­ντι­κό το με­τά­φρα­σμα εί­ναι α­πό το «Μοι­ρο­λόι για τον Ιγνά­θιο Σά­ντσεθ Με­χίας» του Λόρ­κα. Έγι­νε α­πό τα γαλ­λι­κά και χα­ρα­κτη­ρί­στη­κε ως μια “πρώι­μη με­τα­φρα­στι­κή προ­σπά­θεια”. Ση­μα­ντι­κό και το ποίη­μα, με τίτ­λο «Προ­σμο­νή». Αλλά, εν τέ­λει, ι­στο­ρι­κά ση­μα­ντι­κό­τε­ρες ως ντο­κου­μέ­ντα μιας τα­ραγ­μέ­νης ε­πο­χής εί­ναι οι δυο πρώ­τες δη­μο­σιευ­μέ­νες φω­το­γρα­φίες του.

Στα χρό­νια της Κα­το­χής, ό­ταν η α­ντί­στα­ση κα­τά των δυ­νά­μεων του Άξο­να άρ­χι­σε να α­πο­κτά δια­στά­σεις και να πυ­κνώ­νουν οι κι­νη­το­ποιή­σεις, ε­κεί­νος έ­φε­ρε πά­ντα μα­ζί του τη φω­το­γρα­φι­κή του μη­χα­νή. Έτσι α­πα­θα­νά­τι­σε α­σκή­σεις και πα­ρε­λά­σεις γερ­μα­νι­κών στρα­τευ­μά­των, αλ­λά και σκη­νές α­ντί­στα­σης, ε­νώ οι φί­λοι του φρό­ντι­ζαν να τον κα­λύ­πτουν. Οι δη­μο­σιευ­μέ­νες φω­το­γρα­φίες εί­ναι α­πό την 25η Μαρ­τίου 1943. Σύμ­φω­να με τον Κου­μα­ρί­δη, α­πό ε­κεί­νη την η­μέ­ρα σώ­ζο­νται έ­ξι λή­ψεις. Οι πέ­ντε α­πα­θα­να­τί­ζουν την κα­τά­θε­ση στε­φά­νου α­πό την Ε­ΠΟΝ του Πα­νε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λο­νί­κης στην προ­το­μή του ναυάρ­χου Νι­κό­λα­ου Βό­τση. Το στε­φά­νι κα­τέ­θε­σε εκ μέ­ρους των φοι­τη­τών ο Άνθι­μος Χατ­ζηαν­θί­μου. Μα­κριά η ι­στο­ρία του Χατ­ζηαν­θί­μου. Κι αυ­τός συ­νο­μή­λι­κος και συμ­φοι­τη­τής στη Νο­μι­κή του Κύ­ρου, το 1943 ή­ταν η­γε­τι­κό στέ­λε­χος της Ε­ΠΟΝ Θεσ­σα­λο­νί­κης και γραμ­μα­τέ­ας πό­λης του Ε­ΑΜ Νέων. Με το ψευ­δώ­νυ­μο Γιάν­νης Μα­κε­δό­νας δια­κρί­θη­κε σε Ε.Λ.Α.Σ και Δ.Σ.Ε. Ενώ, με το ψευ­δώ­νυ­μο Άνθος Φι­λη­τάς, έ­μει­νε στα ψι­λά της ποίη­σης χά­ρις σε μια πρώι­μη εμ­φά­νι­σή του ως ποιη­τής του αι­σθη­τι­σμού.

Η μία α­πό τις δυο δη­μο­σιευ­μέ­νες φω­το­γρα­φίες ει­κο­νί­ζει τον Χατ­ζηαν­θί­μου και την κα­τά­θε­ση του στε­φά­νου. Η άλ­λη εί­ναι η έ­κτη, που τρα­βή­χτη­κε ε­κεί­νη την η­μέ­ρα. Απα­θα­να­τί­ζει έ­να μο­να­δι­κό στιγ­μιό­τυ­πο α­πό την πο­ρεία που α­κο­λού­θη­σε στους δρό­μους της Θεσ­σα­λο­νί­κης. Πρό­κει­ται για μια φω­το­γρα­φία με μα­κρύ ι­στο­ρι­κό, της ο­ποίας η πιο πρό­σφα­τη α­να­βίω­ση πέ­ρα­σε μάλ­λον α­πα­ρα­τή­ρη­τη. Θα ε­πα­νέλ­θου­με στη συ­γκε­κρι­μέ­νη φω­το­γρα­φία και τον Κλεί­το Κυ­ρού την ε­πό­με­νη Κυ­ρια­κή.

Μ.Θε­ο­δο­σο­πού­λου

1η φω­το: Ο Μα­νό­λης Ανα­γνω­στά­κης σε α­συ­νή­θι­στο στιγ­μιό­τυ­πο.

2η φω­το: Θεσ­σα­λο­νί­κη, 1963. Αρι­στε­ρά ο κρι­τι­κός Αλέξ. Αργυ­ρίου, δε­ξιά ο πε­ζο­γρά­φος

και εκ­δό­της του μα­κρό­βιου πε­ριο­δι­κού Νέα Πο­ρεία Τη­λέ­μα­χος Αλα­βέ­ρας.

Δη­μο­σιεύ­θη­κε στην ε­φη­με­ρί­δα "Η Επο­χή" στις 3/7/2011

Μια παραγνωρισμένη ποιήτρια

Κα­τί­να Παΐζη

«Πό­σο πο­λύ σ’ α­γά­πη­σα»

Έρευ­να - Κεί­με­να - Επι­μέ­λεια

Νί­κη Τρουλ­λι­νού

Εκδό­σεις ΔΟ­ΚΙ­ΜΑ­ΚΗΣ

Ηρά­κλειο Κρή­της

Φε­βρουά­ριος 2011

Συ­χνά τυ­χαί­νει συγ­γρα­φείς να υ­πε­ρη­φα­νεύο­νται με­τά την έκ­δο­ση ε­νός βι­βλίου τους για τα κα­λά λό­για, που ει­σέ­πρα­ξαν α­πό τον άλ­φα ή τον βή­τα γνω­στό λο­γο­τέ­χνη, εί­τε γρα­πτώς εί­τε προ­φο­ρι­κώς, πά­ντα ό­μως ι­διω­τι­κά. Σε ό­ποιον α­κούει τους κο­μπα­σμούς του συγ­γρα­φέα γεν­νιέ­ται το εύ­λο­γο ε­ρώ­τη­μα· πό­σο πιο συ­γκρα­τη­μέ­νος θα ή­ταν ο εν λό­γω λο­γο­τέ­χνης, αν γνώ­ρι­ζε ό­τι η ά­πο­ψή του για το συ­γκε­κρι­μέ­νο βι­βλίο θα δη­μο­σιο­ποιεί­το; Το πι­θα­νό­τε­ρο εί­ναι ό­τι θα στε­κό­ταν πο­λύ πιο φει­δω­λός σε ε­γκώ­μια. Γι’ αυ­τό, άλ­λω­στε, ό­λο και πε­ρισ­σό­τε­ροι, τα τε­λευ­ταία χρό­νια, προ­τι­μούν να κά­νουν τα εν­θου­σιώ­δη σχό­λιά τους σε φί­λους και γνω­στούς τη­λε­φω­νι­κώς. Για­τί, ό­πως και να το κά­νου­με, μια πα­ρό­μοια ε­πι­στο­λή φυ­λάσ­σε­ται α­πό τον εν­δια­φε­ρό­με­νο. Κι αν κά­πο­τε, το πι­θα­νό­τε­ρο με­τά θά­να­το, ο συγ­γρα­φέ­ας τύ­χει μιας κά­ποιας υ­στε­ρο­φη­μίας, η ε­πι­στο­λή μπο­ρεί και να δη­μο­σιευ­θεί μα­ζί με άλ­λα συγ­γε­νή κα­τά­λοι­πα. Αλλά κι αν α­κό­μα ο συγ­γρα­φέ­ας δεν τύ­χει κα­μιάς υ­στε­ρο­φη­μίας, μπο­ρεί πά­ντο­τε να υ­πάρ­ξει κά­ποιος φι­λέ­ρευ­νος με­λε­τη­τής, που, με α­φορ­μή κά­ποια ε­πέ­τειο, να τον θυ­μη­θεί. Ιδιαί­τε­ρα, σή­με­ρα, που οι ε­λάσ­σο­νες συγ­γρα­φείς, έ­χουν γί­νει λί­γο πο­λύ της μό­δας. Πι­θα­νώς, για­τί ε­λάσ­σων ση­μαί­νει πα­ρα­γκω­νι­σμέ­νος α­πό την ε­πί­ση­μη ι­στο­ρία, της ο­ποίας η αμ­φι­σβή­τη­ση και α­να­σκευή θέλ­γει μια ε­πο­χή, ό­πως η δι­κή μας, που την χα­ρα­κτη­ρί­ζει έ­να πνεύ­μα α­ντι­λο­γίας προς ο­τι­δή­πο­τε κα­θιε­ρω­μέ­νο. Με μια πα­ρό­μοια διά­θε­ση, δη­μιουρ­γή­θη­κε προ ε­τών στην Αθή­να σει­ρά βι­βλια­ρίων, με τον τίτ­λο «Εκ νέ­ου», α­πό τις εκ­δό­σεις Γα­βριη­λί­δης. Μια α­ντί­στοι­χη σει­ρά - αυ­τή ορ­μώ­με­νη α­πό το πνεύ­μα της ε­ντο­πιό­τη­τας - προέ­κυ­ψε πρό­σφα­τα στο Ηρά­κλειο Κρή­της, α­πό τις το­πι­κές εκ­δό­σεις ΔΟ­ΚΙ­ΜΑ­ΚΗΣ, με τίτ­λο «Οι λη­σμο­νη­μέ­νοι του τό­που». Ενδια­φέ­ρο­ντα βι­βλία, μό­νο που δεν φθά­νουν στην Αθή­να. Αν και εί­ναι α­πο­ρίας ά­ξιο, για­τί έ­νας το­πι­κός εκ­δο­τι­κός οί­κος, που έ­χει την τό­σο κα­λή ι­δέα να α­να­δεί­ξει τους λη­σμο­νη­μέ­νους του τό­που του, δεί­χνε­ται τό­σο το­πι­κι­στής ό­σο α­φο­ρά την προώ­θη­σή τους. Πά­ντως, κυ­κλο­φο­ρούν ή­δη πέ­ντε τό­μοι, α­φιε­ρω­μέ­νοι ό­λοι σε ποιη­τές. Ο τέ­ταρ­τος εί­ναι α­φιε­ρω­μέ­νος στην Κα­τί­να Παΐζη, ό­που, με­τα­ξύ πλεί­στων άλ­λων κει­μέ­νων, δη­μο­σιεύο­νται και ε­γκω­μια­στι­κές προς αυ­τήν ε­πι­στο­λές γνω­στών λο­γο­τε­χνών.

Αυ­τός ο τέ­ταρ­τος τό­μος της σει­ράς για την Κα­τί­να Παΐζη έ­κα­νε ευ­ρύ­τε­ρα γνω­στή την ποιή­τρια και μα­ζί, τη σει­ρά. Κι ό­ταν λέ­με ευ­ρύ­τε­ρα γνω­στή στην Ελλά­δα, εν­νοού­με πά­ντο­τε ό­τι την έ­κα­νε γνω­στή στην Αθή­να. Κι αυ­τό δεν ο­φεί­λε­ται στην Κα­τί­να Παΐζη, που εί­ναι μάλ­λον η πε­ρισ­σό­τε­ρο λη­σμο­νη­μέ­νη σε σύ­γκρι­ση με τους ποιη­τές των άλ­λων τό­μων, του­λά­χι­στον με τρεις α­πό αυ­τούς, τον Μη­νά Δη­μά­κη, τον Άρη Δι­κταίο και τον Λευ­τέ­ρη Αλε­ξίου, οι ο­ποίοι, α­κό­μη κι αν κρί­θη­καν ε­λάσ­σο­νες, δια­σώ­θη­καν στις γραμ­μα­το­λο­γίες. Λη­σμο­νη­μέ­νος τό­σο ό­σο η Παΐζη, ί­σως να εί­ναι μό­νο ο ποιη­τής του πρώ­του τό­μου, Μα­νό­λης Δερ­μιτ­ζά­κης. Όπως και να έ­χει, ο συ­γκε­κρι­μέ­νος τό­μος έ­φθα­σε μέ­χρι την Αθή­να χά­ρις στη συγ­γρα­φέα του, την τα­χέως α­νερ­χό­με­νη πε­ζο­γρά­φο Νί­κη Τρουλ­λι­νού. Σε αυ­τήν, άλ­λω­στε, ο­φεί­λει και ο τό­μος την α­να­γνω­σι­μό­τη­τά του. Για­τί, έ­να πα­ρό­μοιο βι­βλίο, για να δια­βα­στεί α­πό έ­να ευ­ρύ­τε­ρο κοι­νό, στη­ρί­ζε­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο στον τρό­πο, που θα το στή­σει ο με­λε­τη­τής, και λι­γό­τε­ρο στον λη­σμο­νη­μέ­νο ποιη­τή.

Η Τρουλ­λι­νού ξε­κι­νά­ει α­πό την ε­πι­και­ρό­τη­τα και μά­λι­στα την τη­λε­ο­πτι­κή, α­φού, στη συ­γκε­κρι­μέ­νη πε­ρί­πτω­ση, προ­σφέ­ρε­ται. Σε μια αι­σθη­μα­τι­κή σει­ρά, που προ­βλή­θη­κε προ τριε­τίας και πο­λύ συ­γκί­νη­σε, τον «Με­γά­λο θυ­μό», με σε­νά­ριο στη­ριγ­μέ­νο στο ο­μό­τιτ­λο μυ­θι­στό­ρη­μα της Ντό­ρας Γιαν­να­κο­πού­λου, σκη­νο­θε­σία Κώ­στα Κου­τσο­μύ­τη και πλειά­δα γνω­στών στα­ρ, τη μου­σι­κή την εί­χε γρά­ψει, ό­πως σχε­δόν σε ό­λες τις σει­ρές του Κου­τσο­μύ­τη, ο Βα­σί­λης Δη­μη­τρίου. Αυ­τός εί­χε την κα­λή έ­μπνευ­ση να με­λο­ποιή­σει και στί­χους πα­λαιό­τε­ρων ποιη­τών. Οι ποιη­τές, ό­μως, που μνη­μο­νεύ­θη­καν α­πό τον Τύ­πο ή­ταν ο Νά­νος Βα­λαω­ρί­της, ο Μά­νος Ελευ­θε­ρίου και ο ί­διος ο Δη­μη­τρίου. Δη­λα­δή, οι ή­δη ευ­ρύ­τε­ρα γνω­στοί. Σε μια τη­λε­ο­πτι­κή σει­ρά, ω­στό­σο, ε­κεί­νο που κερ­δί­ζει τις ε­ντυ­πώ­σεις εί­ναι πά­ντο­τε το τρα­γού­δι των τίτ­λων. Πό­σω μάλ­λον, ό­ταν τιτ­λο­φο­ρεί­ται «Αγά­πη» και το τρα­γου­δά­ει ο Χρή­στος Θη­βαίος. Το ά­σμα χα­ρα­κτη­ρί­στη­κε και αι­σθα­ντι­κό και δια­χρο­νι­κό, αλ­λά ου­δείς α­νέ­φε­ρε το ό­νο­μα του ποιη­τή. Πα­ρό­μοιες πα­ρα­λεί­ψεις, βε­βαίως, συμ­βαί­νουν κα­θη­με­ρι­νά σε έ­ναν πο­λι­τι­σμό του θεά­μα­τος, ό­πως ο ση­με­ρι­νός. Αρκεί να πα­ρα­τη­ρή­σου­με την έ­κτα­ση, που δί­νουν τα ΜΜΕ στο θά­να­το ε­νός αν­θρώ­που του θεά­μα­τος και σε ε­κεί­νον ε­νός του λό­γου. Όπως και να έ­χει, το «Αγά­πη» εί­ναι ποίη­μα της Κα­τί­νας Παΐζη.

Με το συ­γκε­κρι­μέ­νο ποίη­μα και α­να­φο­ρά στον τρα­γου­δι­στή της τη­λε­ο­πτι­κής σει­ράς α­νοί­γει το βι­βλίο. Ωστό­σο, α­μέ­σως με­τά η Τρουλ­λι­νού πα­ρα­κά­μπτει την ε­πι­και­ρό­τη­τα και α­να­ζη­τά­ει τα ί­χνη της ποιή­τριας στα στε­νά της πό­λης του Ηρα­κλείου. Η Κα­τί­να Παΐζη γεν­νή­θη­κε πριν α­πό ε­κα­τό χρό­νια στην Ανώ­πο­λη Σφα­κίων, έ­ζη­σε, ό­μως, τα ε­φη­βι­κά της χρό­νια στο Ηρά­κλειο. Ορι­σμέ­να στοι­χεία για την οι­κο­γέ­νεια Παΐζη, ό­πως ό­τι μη­τέ­ρα της ή­ταν η Ελέ­νη Πά­τε­ρου του Γεωρ­γίου α­πό τα Σφα­κιά και πα­τέ­ρας της ο Κων­στα­ντί­νος Παΐζης α­πό την Ιθά­κη, που ήρ­θε ως δά­σκα­λος στα Σφα­κιά για να κα­τα­λή­ξει μέ­το­χος της βιο­μη­χα­νίας κα­πνού «Κνωσ­σός-Κό­σμος» με έ­δρα το Ηρά­κλειο, ή­ταν γνω­στά χά­ρις στην μι­κρό­τε­ρη κό­ρη Παΐζη, την η­θο­ποιό Αλέ­κα Παΐζη. Επί­σης, γνω­στή εί­ναι η θε­α­τρι­κή στα­διο­δρο­μία της Αλέ­κας Παΐζη, α­πό τη Δρα­μα­τι­κή Σχο­λή του Εθνι­κού Θεά­τρου και το ντε­μπού­το της το 1941 στην Κε­ντρι­κή Σκη­νή του μέ­χρι το Θέ­α­τρο Τέ­χνης κα­τά την τριε­τία 1978-1981, με το κύ­κνειο ά­σμα της στο Εθνι­κό. Στα βιο­γρα­φι­κά της, ω­στό­σο, πα­ρα­λεί­πε­ται ό­τι ξε­κί­νη­σε ως δα­σκά­λα στο Αρμέ­νι­κο Σχο­λείο του Ηρα­κλείου. Ενώ, η με­γα­λύ­τε­ρη Κα­τί­να δί­δα­σκε, πρώ­τα, στο δι­τά­ξιο για τα παι­διά των προ­σφύ­γων και με­τά στο Πρό­τυ­πο Ηρα­κλείου. Και οι δυο α­ρι­στού­χες του Δι­δα­σκα­λείου Ηρα­κλείου.

Με τη γνω­στή α­φη­γη­μα­τι­κή της ά­νε­ση, η Τρουλ­λι­νού α­να­σταί­νει την πό­λη της, το Ηρά­κλειο, στα χρό­νια του ’30, τις “κα­λές” οι­κο­γέ­νειες και τους δια­νοού­με­νους. Τό­τε, το Ηρά­κλειο θεω­ρεί­το μια α­πό τις λο­γο­τε­χνι­κές ε­στίες της Ελλά­δας και χά­ρις στα πολ­λά λο­γο­τε­χνι­κά πε­ριο­δι­κά, που εκ­δί­δο­νταν ε­κεί. Τρία α­να­φέ­ρει η Τρουλ­λι­νού, μνη­μο­νεύο­ντας ό­τι σε έ­να δη­μο­σίευ­σε ποίη­μά του ο Κα­βά­φης. Δεν την εν­δια­φέ­ρει η έ­ρευ­να. Επι­ζη­τά να δώ­σει το κλί­μα μέ­σα στο ο­ποίο άν­θι­σε το ποιη­τι­κό τα­λέ­ντο της Κα­τί­νας Παΐζη. Τρεις συλ­λο­γές ε­ξέ­δω­σε η Παΐζη στη δεύ­τε­ρη δε­κα­ε­τία του Με­σο­πο­λέ­μου και μια, το 1955, α­πό ό­που και το ποίη­μα «Αγά­πη». Στο βι­βλίο, που φτιά­χνει η Τρουλ­λι­νού για την ε­πέ­τειο της ε­κα­το­ντα­ε­τη­ρί­δας της, α­να­δη­μο­σιεύει ό­λα τα ποιή­μα­τά της, α­κό­μη και τα α­θη­σαύ­ρι­στα και τα παι­δι­κά. Σε έ­να τε­λευ­ταίο κε­φά­λαιο, α­να­δη­μο­σιεύει τις «Σφα­κια­νές κου­βέ­ντες», τη μο­να­δι­κή συλ­λο­γή με πε­ζά που ε­ξέ­δω­σε η ποιή­τρια, το 1988.

Όλων αυ­τών, ό­μως, προ­τάσ­σει τις ε­πι­στο­λές, που εί­χε λά­βει η Παΐζη με­τά την έκ­δο­ση των βι­βλίων της. Επι­στο­λές ε­πι­φα­νών, τους ο­ποίους συ­γκρά­τη­σε η Ιστο­ρία, σε α­ντί­θε­ση με την ποιή­τρια, που έ­μει­νε στα πα­ρα­λει­πό­με­να. Εμμέ­σως τί­θε­ται το ε­ρώ­τη­μα, κα­τά πό­σο την α­δί­κη­σαν οι γραμ­μα­το­λό­γοι. Η Τρουλ­λι­νού, ω­στό­σο, το πα­ρα­κά­μπτει, δια­πι­στώ­νο­ντας ό­τι η ποίη­σή της δια­θέ­τει δυο ση­μα­ντι­κά προ­σό­ντα: α­θωό­τη­τα και αυ­θε­ντι­κό­τη­τα. Σή­με­ρα, αυ­τά τα δυο μάλ­λον δεν λο­γα­ριά­ζο­νται για α­ρε­τές. Συ­νι­στού­σαν, ό­μως, προ­σό­ντα στον Με­σο­πό­λε­μο, κι αυ­τήν την ε­κτί­μη­ση εκ­φρά­ζουν οι ε­πι­στο­λές.

Κα­τ’ αρ­χήν, για τη δεύ­τε­ρη συλ­λο­γή «Απλοί Σκο­ποί» του 1936, της γρά­φει ο Γιάν­νης Σκα­ρί­μπας α­πό την Χαλ­κί­δα: «…Η ποίη­σίς σας η με­λαγ­χο­λι­κή και δει­λή, έ­χει έ­ναν τρό­πο πο­λύ δι­κό της να μας πα­ρα­πο­νιέ­ται… τού­τη η συλ­λο­γή δια­φέ­ρει α­πό την άλ­λη, τα «Ρο­δο­πέ­τα­λα» κα­τά το στε­ρεό­τε­ρο βή­μα της, κα­τά το πα­θη­τι­κώ­τε­ρό της θα­μπό φως…» Με τον Σκα­ρί­μπα αλ­λη­λο­γρα­φού­σε α­πό τις αρ­χές της δε­κα­ε­τίας του ’30, ό­πως και με τον Βά­σο Δα­σκα­λά­κη. Εκεί­νος, στην ε­πι­στο­λή του, με­τα­φέ­ρει τις ε­ντυ­πώ­σεις ο­λό­κλη­ρης της συ­ν­τρο­φιάς: ο Μάρ­κος Αυ­γέ­ρης εν­θου­σιά­στη­κε και συ­γκι­νή­θη­κε με τα τρα­γού­δια της, η Γα­λά­τεια Κα­ζα­ντζά­κη την το­πο­θέ­τη­σε δί­πλα στην βρε­τα­νή Μπάρ­ρε­τ-Μπρά­ου­νι­γκ και την βρή­κε α­κό­μη κα­λύ­τε­ρη. Μέ­χρι ο Θρά­σος Κα­στα­νά­κης εν­θου­σιά­στη­κε.

Στο βι­βλίο α­να­δη­μο­σιεύε­ται και μια κρι­τι­κή για την πρώ­τη ποιη­τι­κή συλ­λο­γή της, γραμ­μέ­νη με τη μορ­φή ε­πι­στο­λής. Εί­ναι ε­νός ε­πι­φα­νούς, αλ­λά ό­χι λο­γο­τέ­χνη. Πρό­κει­ται για συ­νά­δελ­φό της, δη­λα­δή δα­σκά­λου, του Νί­κου Πλου­μπί­δη, ο ο­ποίος, με­τα­ξύ των άλ­λων, γρά­φει: «Για σέ­να τη νε­α­ρά καλ­λι­τέ­χνι­δα Νε­α­ρό μπου­μπού­κι της ζωής… Τρε­λό! που τρα­γου­δάς χα­ρού­με­να… τις ο­μορ­φιές τέ­λειων κό­σμων. Νε­α­ρό! που τα βλέ­πεις ό­λα ρό­δι­να. Κλα­ψιά­ρι­κο! που μοι­ρο­λο­γάς τα πα­λιά… για­τί να μη τρα­γου­δάς το μέλ­λο­ν; ο πα­λιός κό­σμος εί­ναι ή­δη ε­ρεί­πιο… για­τί ε­σύ νε­α­ρό να συ­ντρι­φτείς σαν ε­ρεί­πιο και να μη δώ­σεις –σαν νέ­ο– την πνοή σου στο χτί­σι­μο της νέ­ας ζωής; Νε­α­ρό! το μέλ­λον εί­ναι μα­ζί μου, το μέλ­λον της ι­σό­τη­τας των ό­ντω­ν… Έλα!!! Έλα!!! μα­ζί μου θα γί­νεις θείο, μα­ζί μου θ’ α­νε­βείς κει πού α­ξί­ζει στις αι­θέ­ριες ψυ­χές.»

Πα­ρα­δό­ξως, ο εν­θου­σια­σμός του κο­μου­νι­στή Πλου­μπί­δη έ­φε­ρε καρ­πούς. Και οι δυο α­δελ­φές Παΐζη υ­πήρ­ξαν Εα­μί­τισ­σες και α­γω­νί­στριες της Αρι­στε­ράς. Η μι­κρό­τε­ρη πλή­ρω­σε τη δρά­ση της με ε­ξο­ρίες, η ποιή­τρια μό­νο με δυ­σμε­νή με­τά­θε­ση α­πό το Μα­ράσ­λειο στο 2ο Εξα­τά­ξιο Καλ­λι­θέ­ας. Σκόρ­πιες ψη­φί­δες για τη ζωή της πα­ρα­θέ­τει η Τρουλ­λι­νού. Εμείς θα προ­τι­μού­σα­με, δο­θεί­σης της ευ­και­ρίας, πι­θα­νώς και μο­να­δι­κής, έ­να πε­ρισ­σό­τε­ρο α­κρι­βο­λό­γο βιο­γρα­φι­κό. Συ­γκρα­τού­με, πά­ντως, το γά­μο της με τον μου­σι­κό Γιώρ­γο Ζω­γρά­φο και τον θά­να­τό της στις 28 Νο­εμ­βρίου 1996. Θυ­μί­ζου­με τον θά­να­το της Αλέ­κας Παΐζη στις 4 Φε­βρουα­ρίου 2009, μη προ­λα­βαί­νο­ντας να παί­ξει τη «Σο­νά­τα του Σε­λη­νό­φω­τος» του Γιάν­νη Ρί­τσου.

Ίσως, το γο­η­τευ­τι­κό­τε­ρο μέ­ρος του βι­βλίου να εί­ναι οι “σφα­κια­νές ι­στο­ρίες”, έ­τσι ό­πως μπο­ρεί και να τις ά­κου­σε η ποιή­τρια α­πό τα μη­τέ­ρα της. Αντι­γρά­φου­με μια πε­ρι­κο­πή, που, σε κά­ποιους θα θυ­μί­σει μιαν άλ­λη, πα­ρα­πλή­σια: «Ανά­με­σα στο χθες και στο σή­με­ρα του χω­ριού, γε­φύ­ρι αιω­νιό­τη­τας και α­να­κύ­κλω­σης στέ­κει το εκ­κλη­σά­κι του Τί­μιου Σταυ­ρού. Το εκ­κλη­σά­κι που, ε­πί τριά­ντα χρό­νια, α­νέ­βαι­νε η για­γιά μου, η Αι­κα­τε­ρί­νη Πα­τέ­ρου α­πό την Ανώ­πο­λη, κά­θε χρό­νο τη μέ­ρα της γιορ­τής του Τι­μίου Σταυ­ρού, στις 14 Σε­πτέμ­βρη κι έ­ζω­νε με κε­ρί α­πό τα με­λίσ­σια της ε­φτά φο­ρές το εκ­κλη­σά­κι. Το εί­χε τά­μα…»

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Η Εποχή" στις 26/6/2011

Άλλος ένας Σαίξπηρ

Frank Kermode
«Όλος ο κό­σμος μια σκη­νή.
Η ε­πο­χή του Σαίξ­πηρ»
Με­τά­φρα­ση Λή­δα Φι­λιπ­πο­πού­λου
Εκδό­σεις Μ.Ι.Ε.Τ.
Φε­βρουά­ριος 2011

Πο­λύς Σαίξ­πηρ προέ­κυ­ψε τον τε­λευ­ταίο και­ρό. Όπως φαί­νε­ται, ο Σαίξ­πηρ ε­ξα­κο­λου­θεί να εν­δια­φέ­ρει, μπο­ρεί και να συ­γκι­νεί, πα­ρά τη χρο­νι­κή α­πό­στα­ση κο­ντά τεσ­σά­ρων αιώ­νων. Το 2014, θα ε­ορ­τά­ζο­νται τα 450 χρό­νια α­πό τη γέν­νη­σή του, στις 23 Απρι­λίου 1564, και δυο χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, το 2016, τα 400 α­πό το θά­να­τό του, στις 23 Απρι­λίου 1616. Πο­λύς Σαίξ­πη­ρ, λοι­πόν, τό­σο στο θέ­α­τρο, ό­σο και στο χώ­ρο του βι­βλίου. Στο θέ­α­τρο α­νε­βαί­νουν σαιξ­πη­ρι­κές πα­ρα­στά­σεις για ό­λα τα γού­στα. Κλα­σι­κές, ό­πως θα χα­ρα­κτη­ρι­ζό­ταν «Το η­μέ­ρω­μα της στρίγ­γλας» α­πό το Κ.Θ.Β.Ε., με­τα­μο­ντέρ­νες, ό­πως το κο­λάζ σαιξ­πη­ρι­κών έρ­γων αγ­γλι­κής ε­μπνεύ­σεως «Ολό­κλη­ρος ο Σαίξ­πηρ σε μια πα­ρά­στα­ση», αλ­λά και υ­περ­πα­ρα­γω­γές, κα­τα­πώς α­πο­κα­λούν τον «Οθέλ­λο» των Κι­μού­λη-Μαρ­κου­λά­κη, που πρω­τα­γω­νι­στούν στους ρό­λους Οθέλ­λου-Ιά­γου, έ­χο­ντας δί­πλα τους ως Δυσ­δαι­μό­να την τη­λε­ο­πτι­κή σταρ Σμα­ρά­γδα Κα­ρύ­δη. Ση­μειω­τέ­ον ό­τι το δί­δυ­μο των πρω­τα­γω­νι­στών α­να­λαμ­βά­νει α­πό κοι­νού με­τά­φρα­ση και σκη­νο­θε­σία. Φαί­νε­ται ό­τι έ­κρι­ναν α­νε­παρ­κείς ή και α­κα­τάλ­λη­λες τις με­τα­φρά­σεις των ποιη­τών Ερρί­κου Μπε­λιέ ή Διο­νύ­ση Κα­ψά­λη. Πό­σω μάλ­λον, τις πα­λαιό­τε­ρες Κώ­στα Καρ­θαίου και Βα­σί­λη Ρώ­τα.
Πε­ρισ­σό­τε­ρο, πά­ντως, εκ­πλήσ­σει η με­τά­φρα­ση βι­βλίων γύ­ρω α­πό τον Σαίξ­πηρ. Εκτός α­πό έ­να χα­ρι­τω­μέ­νο η­με­ρο­λό­γιο για το 2011 με σαιξ­πη­ρι­κές ρή­σεις και τίτ­λο, «Σαίξ­πη­ρ, το βή­μα του χρό­νου», κυ­κλο­φό­ρη­σαν και του­λά­χι­στον δυο με­τα­φρά­σεις σχε­τι­κά πρό­σφα­των αγ­γλι­κών βι­βλίων. Τον πε­ρα­σμέ­νο Δε­κέμ­βριο εκ­δό­θη­κε η βιο­γρα­φία Σαίξ­πηρ α­πό τον Πή­τερ Ακρόϋντ, την ο­ποία εί­χα­με πα­ρου­σιά­σει, και δύο μή­νες αρ­γό­τε­ρα, τον Φε­βρουά­ριο, η με­λέ­τη του Φρανκ Κέρ­μο­ντ. Το πρώ­το βι­βλίο εί­χε εκ­δο­θεί στο πρω­τό­τυ­πο το 2005 και το δεύ­τε­ρο, έ­να χρό­νο νω­ρί­τε­ρα. Πα­ρό­τι τα δυο βι­βλία έ­χουν ε­πι­κα­λύ­ψεις, πε­ρισ­σό­τε­ρο δια­φέ­ρουν πα­ρά συμ­φω­νούν. Άλλω­στε, το ο­ποιο­δή­πο­τε βι­βλίο α­φο­ρά μεν έ­να συ­γκε­κρι­μέ­νο θέ­μα, αλ­λά ε­κεί­νο που πι­στά κα­θρε­φτί­ζει εί­ναι το ποιόν του συγ­γρα­φέα του. Από το ύ­φος του μέ­χρι το γνω­στι­κό του πε­δίο, αλ­λά και ε­κεί­νο το δυσ­προσ­διό­ρι­στο στοι­χείο, που α­πο­κα­λού­με, μάλ­λον α­σα­φώς, εμ­μο­νές. Ύστε­ρα, πρό­κει­ται μεν για δυο Άγγλους, κα­τά τα άλ­λα, ό­μως, για δύο τε­λείως δια­φο­ρε­τι­κούς συγ­γρα­φείς. Επαρ­χιώ­της ο πρε­σβύ­τε­ρος α­πό τη Νή­σο του Μαν, Λον­δρέ­ζος ο νεό­τε­ρος, με ση­μα­ντι­κή η­λι­κια­κή α­πό­στα­ση, που φθά­νει το εύ­ρος μιας α­κέ­ραιας γε­νιάς. Το 1919 γεν­νή­θη­κε ο Κέρ­μο­ντ, το 1949 ο Ακρόϋντ. Στη δια­φο­ρά η­λι­κίας έρ­χε­ται να προ­στε­θεί το χά­σμα, που υ­πάρ­χει στις συγ­γρα­φι­κές τους ε­να­σχο­λή­σεις. Θεω­ρη­τι­κός και κρι­τι­κός της λο­γο­τε­χνίας ο πρε­σβύ­τε­ρος, μυ­θι­στο­ριο­γρά­φος ει­δι­κευ­μέ­νος στις βιο­γρα­φίες, ο νεό­τε­ρος. Επι­προ­σθέ­τως, δια­φέ­ρουν ως προς το ύ­φος. Στον Κέρ­μο­ντ βρί­σκου­με το γνω­στό βρε­τα­νι­κό χιού­μο­ρ, που κα­τα­λή­γει συ­χνά σε δει­κτι­κή ει­ρω­νεία, ε­νώ ο Ακρόϋντ φαί­νε­ται μάλ­λον να στε­ρεί­ται αυ­τού του βρε­τα­νι­κού χα­ρα­κτη­ρι­στι­κού. Τέ­λος, μια πρό­σθε­τη δια­φο­ρά, ό­σο α­φο­ρά τον έλ­λη­να α­να­γνώ­στη, εί­ναι ό­τι ο μεν Ακρόϋντ πα­ρου­σιά­ζε­ται ως έ­νας δη­μο­φι­λής μυ­θι­στο­ριο­γρά­φος με έ­ντε­κα βι­βλία του με­τα­φρα­σμέ­να μέ­σα στην τε­λευ­ταία δε­κα­πε­ντα­ε­τία, ε­νώ ο Κέρ­μο­ντ ως έ­νας πρω­το­εμ­φα­νι­ζό­με­νος. Αν δεν σφάλ­λου­με, το συ­γκε­κρι­μέ­νο βι­βλίο του για τον Σαίξ­πηρ θα πρέ­πει να εί­ναι το πρώ­το που με­τα­φρά­ζε­ται. Γι’ αυ­τό και α­ξί­ζει πρό­σθε­τος έ­παι­νος στους υ­πεύ­θυ­νους του Μ.Ι.Ε.Τ, που το ε­πέ­λε­ξαν. Ακό­μη και ο θά­να­τος του Κέρ­μο­ντ, στις 17 Αυ­γού­στου 2010, πέ­ρα­σε στα ψι­λά. Κι αυ­τή η ε­λά­χι­στη μνεία ο­φει­λό­ταν σε ο­ρι­σμέ­νους πο­λι­τι­στι­κούς συ­ντά­κτες με σχε­τι­κή κα­τα­τό­πι­ση.
Όσο α­φο­ρά την ε­να­σχό­λη­ση των δυο Άγγλων συγ­γρα­φέων με τον Σαίξ­πη­ρ, έ­φθα­σαν σε αυ­τόν α­πό δια­φο­ρε­τι­κούς δρό­μους και σε δια­φο­ρε­τι­κή πε­ρίο­δο της ζωής τους. Όπως έ­χου­με ή­δη γρά­ψει, το πά­θος του Ακρόϋντ εί­ναι η πό­λη του, το Λον­δί­νο, και οι πε­ρισ­σό­τε­ροι α­πό ό­σους βιο­γρά­φη­σε, εί­τε εί­ναι Λον­δρέ­ζοι εί­τε έ­ζη­σαν στην πό­λη για τό­σο με­γά­λο χρο­νι­κό διά­στη­μα ώ­στε να λο­γα­ριά­ζο­νται α­νά­με­σα στους συγ­γρα­φείς της. Πρώ­τα ε­ξέ­δω­σε τη βιο­γρα­φία του ί­διου του Λον­δί­νου και με­τά, του Σαίξ­πηρ. Αυ­τή η εμ­μο­νή του Ακρόϋντ εί­ναι εμ­φα­νής στη βιο­γρα­φία, ό­που δί­νε­ται με­γα­λύ­τε­ρη έμ­φα­ση στον τό­πο πα­ρά στο πρό­σω­πο. Ακό­μη και η ε­πο­χή σκια­γρα­φεί­ται μέ­σα α­πό την ει­κό­να του Λον­δί­νου κα­τά το γύ­ρι­σμα του 16ου προς τον 17ο αιώ­να. Σε α­ντί­θε­ση με το βι­βλίο του Κέρ­μο­ντ, που α­φιε­ρώ­νει δυο α­πό τα εν­νέα κε­φά­λαια για το ι­στο­ρι­κό βά­θος πε­δίου, ξε­κι­νώ­ντας α­πό την θρη­σκευ­τι­κή Με­ταρ­ρύθ­μι­ση και τον Οί­κο των Τυ­δόρ για να κα­τα­λή­ξει στην Αγγλία της Ελι­σά­βετ.
Το βα­σι­κό­τε­ρο στοι­χείο δια­φο­ρο­ποίη­σής τους εί­ναι ό­τι για τον Κέρ­μο­ντ ο Σαίξ­πηρ συ­νι­στά έ­να α­πό τα πρώ­τα ε­πι­στη­μο­νι­κά του εν­δια­φέ­ρο­ντα, ε­ντασ­σό­με­νο στην πρώι­μη φά­ση της πα­νε­πι­στη­μια­κής του στα­διο­δρο­μίας. Ήδη, στη δε­κα­ε­τία του ’60, εκ­δί­δει τέσ­σε­ρα βι­βλία γύ­ρω α­πό το σαιξ­πη­ρι­κό έρ­γο. Το θεω­ρού­με­νο ως έ­να α­πό τα θε­με­λιώ­δη συγ­γράμ­μα­τά του, «Η γλώσ­σα του Σαίξ­πηρ», που ε­ξέ­δω­σε το 2000, δεί­χνει ό­τι ο Σαίξ­πηρ α­πο­τέ­λε­σε διά βίου ε­ρευ­νη­τι­κό α­ντι­κεί­με­νο. Πα­ρε­μπι­πτό­ντως, στο βιο­γρα­φι­κό του συγ­γρα­φέα, που πα­ρα­τί­θε­ται στα “αυ­τά­κια” του βι­βλίου, α­να­φέ­ρε­ται πως το 2002, με­τά το «Η γλώσ­σα του Σαίξ­πηρ», εκ­δό­θη­κε το «Life after theory». Για να α­κρι­βο­λο­γού­με, αυ­τό το δεύ­τε­ρο δεν εί­ναι βι­βλίο του Κέρ­μο­ντ αλ­λά μια συ­να­γω­γή συ­νε­ντεύ­ξεων, με θέ­μα το τέ­λος του θεω­ρη­τι­κού λό­γου κα­τά α­ντι­στοι­χία προς το τέ­λος του μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κού. Σε αυ­τό δη­μο­σιεύο­νται τέσ­σε­ρις συ­νε­ντεύ­ξεις, με­τα­ξύ των ο­ποίων και ε­κεί­νη του Κέρ­μο­ντ, δί­πλα στη συ­νέ­ντευ­ξη του γνω­στό­τε­ρου στα κα­θ’ η­μάς Ζακ Ντερ­ρι­ντά.
Στην ελ­λη­νι­κή έκ­δο­ση, ο τίτ­λος του πρω­τό­τυ­που έ­γι­νε πλα­γιό­τιτ­λος, ε­νώ ως τίτ­λος ε­πι­λέ­χτη­κε μια σαιξ­πη­ρι­κή φρά­ση. Κα­τά τα άλ­λα, και αυ­τό το βι­βλίο ευ­τυ­χεί με­τα­φρα­στι­κά. Μά­λι­στα, σε α­ντί­θε­ση με το προ­η­γού­με­νο, για την α­πό­δο­ση στα ελ­λη­νι­κά των α­πο­σπα­σμά­των α­πό τα θε­α­τρι­κά έρ­γα του Σαίξ­πηρ ε­πι­στρα­τεύ­θη­καν, πλην της με­τά­φρα­σης του Ρώ­τα, και άλ­λες νεό­τε­ρες με­τα­φρά­σεις. Στο προ­η­γού­με­νο βι­βλίο κά­να­με την πα­ρα­τή­ρη­ση, ό­τι θα χρειά­ζο­νταν πε­ρισ­σό­τε­ρες υ­πο­σε­λί­διες ση­μειώ­σεις ι­στο­ρι­κής φύ­σεως. Το ί­διο πι­στεύου­με ό­τι ι­σχύει και για τη με­λέ­τη του Κέρ­μο­ντ, ό­που θα μπο­ρού­σαν να διορ­θω­θούν και κά­ποιες α­βλε­ψίες. Για πα­ρά­δειγ­μα, ο Ιά­κω­βος Β΄, ο α­πο­κα­λού­με­νος και δού­κας της Υόρ­κης, που στά­θη­κε και ο τε­λευ­ταίος ρω­μαιο­κα­θο­λι­κός βα­σι­λιάς της Με­γά­λης Βρε­τα­νίας ή­ταν δευ­τε­ρο­γε­νής υιός του Κα­ρό­λου Α΄ και ό­χι α­νι­ψιός του.
Κα­τά τα άλ­λα, ό­πως προ­δια­θέ­τει και ο τίτ­λος, αυ­τό το βι­βλίο για τον Σαίξ­πηρ δί­νει λι­γό­τε­ρα βιο­γρα­φι­κά στοι­χεία α­πό ε­κεί­νο του Ακρόϋντ, το ο­ποίο και χα­ρα­κτη­ρί­ζε­ται βιο­γρα­φία. Ο Κέρ­μο­ντ, σύμ­φω­να και με τον τίτ­λο του πρώ­του κε­φα­λαίου, που α­πο­τε­λεί και τον τίτ­λο ο­λό­κλη­ρου του βι­βλίου, ε­πι­κε­ντρώ­νε­ται στην ε­πο­χή του Σαίξ­πηρ και κα­τ’ ε­πέ­κτα­ση, στη μορ­φή του ε­λι­σα­βε­τια­νού θεά­τρου. Πα­ρου­σιά­ζει θιά­σους και θέ­α­τρα, α­πό τον θία­σο του Λόρ­δου Αρχι­θα­λα­μη­πό­λου και το θέ­α­τρο Σφαί­ρα μέ­χρι το κλει­στό θέ­α­τρο του Μπλακ­φράϊα­ρς. Ο κύ­ριος κορ­μός του βι­βλίου του εί­ναι τα σαιξ­πη­ρι­κά έρ­γα. Μέ­σα α­πό την α­νά­λυ­ση των έρ­γων δεί­χνει πό­σο άλ­λα­ξε η γρα­φή του Σαίξ­πηρ με την αλ­λα­γή του θε­α­τρι­κού χώ­ρου. Ιδιαί­τε­ρο εν­δια­φέ­ρον πα­ρου­σιά­ζουν τα κε­φά­λαια για “τον πρώι­μο Σαίξ­πη­ρ” και “τα θε­α­τρι­κά έρ­γα στη Σφαί­ρα”. Από το «Όπως α­γα­πά­τε», που ει­κά­ζε­ται ό­τι εί­ναι το πρώ­το έρ­γο το ο­ποίο α­νέ­βη­κε στο θέ­α­τρο Σφαί­ρα, μέ­χρι τον «Κο­ριο­λά­νο», την τε­λευ­ταία α­πό τις τρα­γω­δίες που α­νέ­βη­κε στο θέ­α­τρο Μπλακ­φράϊα­ρς. Σε αυ­τά τα κε­φά­λαια, εμ­φα­νί­ζε­ται ο εμ­βρι­θής με­λε­τη­τής του Σαίξ­πηρ και ταυ­τό­χρο­να, ο αυ­στη­ρός κρι­τι­κός α­πέ­να­ντι στους άλ­λους με­λε­τη­τές του Σαίξ­πηρ. Ερμη­νεύει τους χα­ρα­κτή­ρες, συ­γκρί­νει ή­ρωες δια­φο­ρε­τι­κών έρ­γων, α­πο­κω­δι­κο­ποιεί τους συμ­βο­λι­σμούς, και βε­βαίως, ε­πι­μέ­νει στη γλώσ­σα του Σαίξ­πηρ. Για πα­ρά­δειγ­μα, στον «Κο­ριο­λά­νο», ε­πι­ση­μαί­νει την εμ­μο­νή του Σαίξ­πηρ στη λέ­ξη “ό­νο­μα” και την καί­ρια θέ­ση που αυ­τή κα­τέ­χει στη γλώσ­σα του, με τις πα­ραλ­λα­γές της και τις δια­φο­ρε­τι­κές συν­δη­λώ­σεις της. Ακό­μη, δεί­χνει την μέ­ρι­μνα του Σαίξ­πηρ να δέ­σει θέ­μα­τα και χα­ρα­κτή­ρες, α­φε­νός μεν με την ε­πι­και­ρό­τη­τα του και­ρού του, α­φε­τέ­ρου με την Ιστο­ρία. Κα­τ’ ε­πα­νά­λη­ψη ε­πα­νέρ­χε­ται στα δά­νεια του Σαίξ­πηρ α­πό την κλα­σι­κή ελ­λη­νι­κή γραμ­μα­τεία. Ο Κέρ­μο­ντ εί­ναι σύ­ντο­μος στις πε­ρι­γρα­φές, ε­νώ, στις πα­ρα­τη­ρή­σεις του, α­πο­βαί­νει συ­χνά δη­κτι­κός αλ­λά και καί­ριος.
Το βι­βλίο του δεν τε­λειώ­νει, ως εί­θι­σται, με το θά­να­το του Σαίξ­πη­ρ, τη δια­θή­κη του και την με­τέ­πει­τα τύ­χη του, αλ­λά με μια μα­κριά α­νά­λυ­ση του τε­λευ­ταίου θε­α­τρι­κού έρ­γου, που α­πο­δί­δε­ται πλή­ρως ή κα­τά μέ­γα μέ­ρος σε ε­κεί­νον, την «Τρι­κυ­μία». Ο Κέρ­μο­ντ κλεί­νει το βι­βλίο του με έ­να “βι­βλιο­γρα­φι­κό ση­μείω­μα”, ό­που δί­νει ως βοή­θη­μα του α­να­γνώ­στη έ­ναν κα­τά­λο­γο με κα­τα­το­πι­στι­κά έρ­γα. Το ση­μείω­μα δεί­χνει πό­σο ε­νη­με­ρω­μέ­νος πα­ρέ­μει­νε μέ­χρι τέ­λους γύ­ρω α­πό το θέ­μα Σαίξ­πηρ. Δε­δο­μέ­νου, ό­μως, ό­τι πρό­κει­ται για βι­βλία, που δεν έ­χουν με­τα­φρα­στεί, ί­σως να χρεια­ζό­ταν έ­να δεύ­τε­ρο βι­βλιο­γρα­φι­κό ση­μείω­μα της με­τα­φρά­στριας, με δυο-τρία κα­τα­το­πι­στι­κά βι­βλία για τον έλ­λη­να α­να­γνώ­στη. Βέ­βαια, δεν μπο­ρεί να γί­νει γε­νι­κό­τε­ρος λό­γος για σαιξ­πη­ρι­κή βι­βλιο­γρα­φία και πο­λύ πε­ρισ­σό­τε­ρο για πα­ρα­στα­σιο­γρα­φία στα ελ­λη­νι­κά. Αυ­τά, α­κό­μη και ως σχό­λια, φα­ντά­ζουν εν Ελλά­δι πο­λυ­τέ­λειες. Πο­λυ­τέ­λειες για αρ­γό­σχο­λους ή για κλι­νι­κά μο­νο­μα­νείς.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Λεζάντα: Ο Λώρενς Ολιβιέ στο ρόλο του Ιάγου από παράσταση του «Οθέλλου», που δόθηκε στο Ολντ Βικ Θέατρο του Λονδίνου, το 1938.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Η Εποχή" στις 19/6/2011.

Κάρολος Κουν και Θέατρο Τέχνης

«Κά­ρο­λος Κουν»
Επι­στη­μο­νι­κή Επι­μέ­λεια
Δηώ Καγ­γε­λά­ρη
Μ.Ι.Ε.Τ, 2010

«Κά­ρο­λος Κουν. Οι πα­ρα­στά­σεις»
Επι­στη­μο­νι­κή Επι­μέ­λεια
Πλά­των Μαυ­ρο­μού­στα­κος
Μου­σείο Μπε­νά­κη, 2008

Κα­τά κα­νό­να, τα ε­πε­τεια­κά έ­τη έρ­χο­νται και πα­ρέρ­χο­νται με φαν­φά­ρες. Αναρ­τού­με φω­το­γρα­φίες των τι­μώ­με­νων, με­τά στί­χων αν πρό­κει­ται για ποιη­τές, στις στά­σεις και το ε­σω­τε­ρι­κό των συ­γκοι­νω­νια­κών μέ­σων. Γί­νε­ται κα­νέ­να συ­νέ­δριο, συ­ναυ­λία ή πα­ρά­στα­ση α­να­λό­γως του προ­σώ­που. Για τους λο­γο­τέ­χνες φρο­ντί­ζει το Εθνι­κό Κέ­ντρο Βι­βλίου να κα­ταρ­τι­στεί ι­σχνό ει­κο­νο­γρα­φη­μέ­νο χρο­νο­λό­γιο, ό­ταν πε­ρισ­σεύουν χρή­μα­τα α­πό την ε­πι­χο­ρή­γη­ση. Με­τά με­ρι­κά χρό­νια, στις κα­λύ­τε­ρες πε­ρι­πτώ­σεις, εκ­δί­δο­νται και κά­ποια α­πό τα πρα­κτι­κά συ­νε­δρίων. Έργο, ω­στό­σο, μα­κρύ­τε­ρης πνοής, ό­πως έ­να βι­βλίο α­να­φο­ράς, δεν έ­χει μέ­χρι σή­με­ρα φα­νεί. Τό­σων λο­γο­τε­χνών ε­ορ­τά­σα­με τα ε­πε­τεια­κά έ­τη και μια βι­βλιο­γρα­φία δεν κα­ταρ­τί­στη­κε. Ού­τε καν στις πε­ρι­πτώ­σεις, που προ­βλε­πό­ταν α­πό την ε­πι­χο­ρή­γη­ση σχε­τι­κό κο­ντύ­λι. Με αυ­τά τα δε­δο­μέ­να, οι δύο τό­μοι, ού­τε καν έ­νας, για τον Κά­ρο­λο Κουν α­πο­τε­λούν με­γά­λη έκ­πλη­ξη. Μη γνω­ρί­ζο­ντας τον χώ­ρο του θεά­τρου, δεν μπο­ρού­με να κα­τα­λή­ξου­με, αν πρό­κει­ται για ε­ξαί­ρε­ση των ε­ξαι­ρέ­σεων ή μή­πως οι θε­α­τρο­λό­γοι και λοι­ποί σχε­τι­κοί θεω­ρη­τι­κοί τυγ­χά­νουν πε­ρισ­σό­τε­ρο ερ­γα­τι­κοί των συ­ντέ­χνων τους σε άλ­λους χώ­ρους, ό­πως, για πα­ρά­δειγ­μα, σε αυ­τόν της λο­γο­τε­χνίας.
Το ε­πε­τεια­κό έ­τος του Κα­ρό­λου Κουν ή­ταν το 2008, κα­τά το ο­ποίο συ­μπλη­ρώ­θη­καν 100 χρό­νια α­πό τη γέν­νη­σή του. Θυ­μί­ζου­με ό­τι, ε­πι­σή­μως, εί­χε α­να­κη­ρυχ­θεί έ­τος Κα­ρα­γά­τση. Για τον Κουν εί­χε διορ­γα­νω­θεί έκ­θε­ση, για τον Κα­ρα­γά­τση συ­νέ­δριο. Η πρώ­τη συ­νο­δεύ­τη­κε α­πό τον πρώ­το τό­μο. Πα­ρο­μοίως, το συ­νέ­δριο α­πό τον τό­μο των Πρα­κτι­κών. Και τα δυο εκ­δό­σεις του Μου­σείου Μπε­νά­κη, στο ο­ποίο και φι­λο­ξε­νή­θη­κε τό­σο η έκ­θε­ση ό­σο και το συ­νέ­δριο. Σε με­γά­λο βαθ­μό, φαί­νε­ται να ο­φεί­λο­νται στη νου­νέ­χεια του διευ­θυ­ντή του Μου­σείου Άγγε­λου Δε­λη­βορ­ριά. Στον πρό­λο­γό του, το­νί­ζει ό­τι τα ε­κα­τό χρό­νια α­πό τη γέν­νη­ση του Κα­ρό­λου Κουν θα εί­χαν συ­νε­γεί­ρει τις αρ­χές, τα πνευ­μα­τι­κά ι­δρύ­μα­τα και το κοι­νό οιου­δή­πο­τε κρά­τους τι­μά το θέ­α­τρο, τον κό­σμο του και την προ­σφο­ρά του, ω­στό­σο, στην Ελλά­δα τα πράγ­μα­τα εί­ναι πά­ντο­τε πιο δύ­σκο­λα α­π’ ό,τι αλ­λού. Γι΄ αυ­τό και ε­κεί­νος φρό­ντι­σε να ε­ξα­σφα­λί­σει τη χο­ρη­γία της Τρά­πε­ζας Κύ­πρου. Ομο­λο­γού­με ό­τι μας εί­χε ε­νο­χλή­σει, ό­ταν προ διε­τίας λά­βα­με τον τό­μο για τον Κουν, η πρό­τα­ξη των προ­λό­γων – δυο ού­τε καν έ­νας – των χο­ρη­γών. Από πού και ως πού έ­να πο­λι­τι­στι­κό α­γα­θό να το προ­λο­γί­ζουν οι­κο­νο­μι­κοί πα­ρά­γο­ντες. Ας εί­μα­στε, ό­μως, πρα­κτι­κοί. Εκεί­νο που με­τρά­ει εί­ναι το α­πο­τέ­λε­σμα. Και ο Κουν α­πέ­κτη­σε πα­ρα­στα­σιο­γρα­φία, δη­λα­δή το α­ντί­στοι­χο της βι­βλιο­γρα­φίας, ε­νώ ο Κα­ρα­γά­τσης α­πέ­μει­νε με το ι­σχνό του χρο­νο­λό­γιο-λεύ­κω­μα. Και πά­λι κα­λά, για­τί το ε­πό­με­νο έ­τος, ο τό­τε τι­μώ­με­νος Γιάν­νης Ρί­τσος πα­ρά λί­γο να στε­ρη­θεί α­κό­μη και αυ­τού. Απο­ρεί, βε­βαίως, κα­νείς πώς γί­νε­ται σε μια χώ­ρα, ό­που θάλ­λουν α­ντί­στοι­χοι πο­λι­τι­στι­κοί φο­ρείς και οι δυο τό­μοι για τον Κουν να εκ­δί­δο­νται α­πό τα μορ­φω­τι­κά ι­δρύ­μα­τα τρα­πε­ζι­κών ορ­γα­νι­σμών. Αυ­τό φαί­νε­ται θα εν­νο­εί ο Δε­λη­βορ­ριάς, ό­ταν λέει ό­τι τα πράγ­μα­τα στην Ελλά­δα εί­ναι δύ­σκο­λα. Δι­πλω­μα­τι­κή έκ­φρα­ση, που πι­θα­νώς να εί­ναι η αρ­μό­ζου­σα, έ­να­ντι της κυ­ριο­λε­κτού­σης ό­τι στην χώ­ρα μας γί­νε­ται κα­κή δια­χεί­ρι­ση κον­δυ­λίων αλ­λά και αν­θρώ­πι­νου δυ­να­μι­κού.
Οι δυο τό­μοι του Κουν δεν θα υ­πήρ­χαν χω­ρίς το αν­θρώ­πι­νο δυ­να­μι­κό. Ας πα­ρα­με­ρί­σου­με τα ι­δρύ­μα­τα και τους διευ­θυ­ντές τους κι ας ε­στιά­σου­με στους πρω­τερ­γά­τες. Εί­ναι δυο θε­α­τρο­λό­γοι της νεό­τε­ρης γε­νιάς, γεν­νη­μέ­νοι κα­τά την πρώ­τη με­τα­πο­λε­μι­κή δε­κα­ε­τία και σπου­δαγ­μέ­νοι στο Πα­ρί­σι. Κρα­τώ­ντας τη σει­ρά εμ­φά­νι­σης των τό­μων, πρό­κει­ται για τον Πλά­τω­να Μαυ­ρο­μού­στα­κο και την Δηώ Καγ­γε­λά­ρη, κα­θη­γη­τές σή­με­ρα στο Κα­πο­δι­στρια­κό και το Αρι­στο­τέ­λειο Πα­νε­πι­στή­μιο α­ντι­στοί­χως. Και οι δυο εκ­δό­σεις στη­ρί­χτη­καν εν μέ­ρει στο δυ­να­μι­κό του Θεά­τρου Τέ­χνης. Για το ευ­ρύ­τε­ρο κοι­νό, το Θέ­α­τρο Τέ­χνης με­τά τον Κουν στά­θη­κε συ­νώ­νυ­μο των μα­θη­τών του, σκη­νο­θε­τών και η­θο­ποιών. Χω­ρίς, ω­στό­σο, το Αρχείο του Θεά­τρου Τέ­χνης και τους αν­θρώ­πους του δεν κα­ταρ­τί­ζε­ται πα­ρα­στα­σιο­γρα­φία. Ως υ­πεύ­θυ­νη του Αρχείου φέ­ρε­ται η Γεωρ­γία Σι­δέ­ρη.
Ο πρώ­τος τό­μος α­νοί­γει με ει­σα­γω­γή του Μαυ­ρο­μού­στα­κου στο σκη­νο­θε­τι­κό έρ­γο του Κουν, τα έρ­γα και τη δρα­στη­ριό­τη­τα του Θεά­τρου Τέ­χνης. Εκκι­νεί με την δια­πί­στω­ση ό­τι η πα­ρου­σία του Κουν και του Θεά­τρου, που ε­κεί­νος ί­δρυ­σε, δεν έ­χουν με­λε­τη­θεί σε α­ντι­στοι­χία με τη συμ­βο­λή τους, που, κα­τ’ ε­κεί­νον, στοι­χί­ζε­ται δί­πλα σε ε­κεί­νη του Εθνι­κού Θεά­τρου. Ου­σια­στι­κά, τα δυο Θέ­α­τρα υ­πάρ­χουν α­πό το 1932. Το Θέ­α­τρο Τέ­χνης ως α­πό­το­κο της μο­να­χι­κής πο­ρείας του δη­μιουρ­γού του. Συ­γκρα­τού­με την θε­με­λιώ­δη πα­ρα­τή­ρη­ση ό­τι “το Θέ­α­τρο Τέ­χνης σε ό­λη τη διάρ­κεια της ύ­παρ­ξής του ή­ταν το θέ­α­τρο ε­κεί­νο που πα­ρου­σία­ζε τα έρ­γα της ελ­λη­νι­κής και της πα­γκό­σμιας δρα­μα­τι­κής γρα­φής, τα ο­ποία το Εθνι­κό Θέ­α­τρο δεν θα τολ­μού­σε πο­τέ να α­νε­βά­σει”. Σε αυ­τό συ­νέ­τει­νε το γε­γο­νός ό­τι ο Κουν εί­χε συ­σπει­ρώ­σει γύ­ρω του την δη­μιουρ­γι­κή α­φρό­κρε­μα της με­τα­πο­λε­μι­κής Ελλά­δος. Ο με­λε­τη­τής θεω­ρεί ό­τι στα 150 χρό­νια ι­στο­ρίας της νε­ο­ελ­λη­νι­κής σκη­νής η σα­φέ­στε­ρη μορ­φή πα­ρά­δο­σης, που δια­μορ­φώ­θη­κε, εί­ναι ε­κεί­νη, την ο­ποία κα­θιέ­ρω­σε η αι­σθη­τι­κή του Κουν.
Η πα­ρα­στα­σιο­γρα­φία, συ­νο­δευό­με­νη α­πό κρι­τι­κο­γρα­φία, χω­ρί­ζε­ται σε τέσ­σε­ρις χρο­νι­κές πε­ριό­δους: Την πρώ­τη πε­ρίο­δο, προ του Θεά­τρου Τέ­χνης, α­πό το 1930 μέ­χρι το 1942, ό­ταν ο Κουν α­νε­βά­ζει έρ­γα στο Κολ­λέ­γιο Αθη­νών και σκη­νο­θε­τεί στη Λαϊκή Σκη­νή και στους θιά­σους Μα­ρί­κας Κο­το­πού­λη και Κα­τε­ρί­νας Ανδρεά­δη. Την δεύ­τε­ρη πε­ρίο­δο, που εί­ναι η πρώ­τη του Θεά­τρου Τέ­χνης, α­πό το 1942 μέ­χρι το 1950. Το διά­λειμ­μα 1950-1954, με σκη­νο­θε­σίες και στο Εθνι­κό Θέ­α­τρο και την τε­λευ­ταία πε­ρίο­δο, που εί­ναι η δεύ­τε­ρη πε­ρίο­δος του Θεά­τρου Τέ­χνης, α­πό το 1954 μέ­χρι το θά­να­το του Κουν, στις 14 Φε­βρουα­ρίου 1987. Λό­γω του θα­νά­του του α­να­βλή­θη­κε η πρε­μιέ­ρα του έρ­γου της Λού­λας Ανα­γνω­στά­κη, «Ο ή­χος του ό­πλου».
Στον τό­μο πα­ρα­τί­θε­νται χρο­νο­λό­γιο Κα­ρό­λου Κουν και α­πο­λο­γι­σμός α­πό τον ί­διο. Εκεί, με­τα­ξύ άλ­λων, ε­ξο­μο­λο­γεί­ται ό­τι δεν τον πει­ρά­ζει η κα­κή κρι­τι­κή, ό­ταν γί­νε­ται με κα­λή πρό­θε­ση. Ακό­μη, θεω­ρού­σε ό­τι οι κρι­τι­κοί στά­θη­καν αρ­κε­τά αυ­στη­ροί α­πέ­να­ντί του. Κυ­ρίως, δεν τον βοή­θη­σαν, ό­ταν προ­σπα­θού­σε να πα­ρου­σιά­σει νέ­ους η­θο­ποιούς, τους ο­ποίους α­να­γνώ­ρι­σαν, α­φού έ­φυ­γαν α­πό το Θέ­α­τρό του. Για τη Δρα­μα­τι­κή Σχο­λή του υ­πάρ­χει ι­διαί­τε­ρο κε­φά­λαιο και κα­τά­λο­γος α­πο­φοί­των.
Ο πρό­σφα­τος, δεύ­τε­ρος τό­μος, έρ­γο της Δηώς Καγ­γε­λά­ρη, εί­ναι κε­ντρω­μέ­νος στο πρό­σω­πο του Κουν. Όντας ταυ­τό­χρο­να έ­να λεύ­κω­μα γι’ αυ­τόν, στη­ρί­ζε­ται, σε με­γά­λη έ­κτα­ση, στα φω­το­γρα­φι­κά τεκ­μή­ρια. Ανοί­γει, δί­νο­ντας το λό­γο στον ί­διο τον Κου­ν: Δη­μο­σιεύε­ται έ­να κεί­με­νο της Ελέ­νης Βα­ρο­πού­λου, το ο­ποίο προέ­κυ­ψε δια της συρ­ρα­φής των ε­ξο­μο­λο­γή­σεών του. Εί­ναι α­πο­τέ­λε­σμα μιας σει­ράς συ­ζη­τή­σεων, που έ­γι­ναν το κα­λο­καί­ρι του 1986 στο Υπό­γειο και στο Θέ­α­τρο της ο­δού Φρυ­νί­χου. Ακο­λου­θεί μια σύ­ντο­μη πα­λαιό­τε­ρη συ­νέ­ντευ­ξη του Κουν στον Βάϊο Πα­γκου­ρέλ­λη. Ενώ, πα­ρεμ­βάλ­λο­νται άλ­λα σχε­τι­κά α­πο­σπά­σμα­τα και δυο εν­δια­φέ­ρου­σες μαρ­τυ­ρίες α­πό τις πα­ρα­στά­σεις στο Κολ­λέ­γιο Αθη­νών του Σπύ­ρου Κα­ψά­λη και του Γιάν­νη Γρη­γο­ριά­δη. Τα κεί­με­να πα­ρα­τάσ­σο­νται σε χρο­νο­λο­γι­κή σει­ρά, έ­χο­ντας ως κύ­ριο κορ­μό το λό­γο του ί­διου του Κουν, εί­τε α­πό συ­νε­ντεύ­ξεις εί­τε α­πό ο­μι­λίες. Συ­μπλη­ρω­μα­τι­κά λει­τουρ­γούν τα κεί­με­να των άλ­λω­ν: Αι­μί­λιου Χουρ­μού­ζιου, Μά­γιας Λυ­μπε­ρο­πού­λου, της τριά­δας Λα­ζά­νη-Κου­γιουμτ­ζή-Αρμέ­νη, κα­θώς και νεό­τε­ρων θε­α­τρο­λό­γων και με­λε­τη­τών. Ο τό­μος συ­μπλη­ρώ­νε­ται με πα­ρα­στα­σιο­γρα­φία, η ο­ποία, ω­στό­σο, πε­ριο­ρί­ζε­ται στα έρ­γα που σκη­νο­θέ­τη­σε ο ί­διος ο Κουν.
Στον σύ­ντο­μο πρό­λο­γό της, η Καγ­γε­λά­ρη θυ­μί­ζει ό­τι πέ­ρυ­σι συ­μπλη­ρώ­θη­καν ε­βδο­μή­ντα χρό­νια α­πό την πρώ­τη σκη­νο­θε­σία του Κουν. Ήταν τον Ια­νουά­ριο του 1930 στο Κολ­λέ­γιο Αθη­νών, με τον Κουν κα­θη­γη­τή των Αγγλι­κών να α­νε­βά­ζει στο πλαί­σιο του μα­θή­μα­τος της αγ­γλι­κής γλώσ­σας «Το τέ­λος του τα­ξι­διού» του Ρό­μπερτ Σέρ­ριφ. Να θυ­μί­σου­με ό­τι ο Κουν γεν­νή­θη­κε στην Πρού­σα της Μι­κράς Ασίας στις 13 Σε­πτεμ­βρίου 1908, αλ­λά έ­ζη­σε α­πό έ­ξι μη­νών μέ­χρι τα εί­κο­σί του στην Κων­στα­ντι­νού­πο­λη. Με­γά­λω­σε με γερ­μα­νί­δα γκου­βερ­νά­ντα και μορ­φώ­θη­κε, αρ­χι­κά, με κα­τ’ οί­κον δα­σκά­λους και με­τά, ε­σώ­κλει­στος στην α­με­ρι­κά­νι­κη Ρο­βέρ­τειο Σχο­λή της Πό­λης. Οι μό­νες πα­νε­πι­στη­μια­κές σπου­δές του ή­ταν έ­νας χρό­νος, 1927- 1928, στη Σορ­βόν­νη, στο τμή­μα της Αι­σθη­τι­κής. Στην Ελλά­δα ήρ­θε το 1929 και έ­μει­νε. Τό­τε, λέει, αυ­τός και οι μα­θη­τές του (Χορν, Αλέ­ξης Σο­λω­μός, Γιώρ­γος Μυ­λω­νάς…) παί­ζο­ντας, έ­κα­ναν θέ­α­τρο. “Ζού­σα­με τη μα­γεία του θεά­τρου σαν σε ό­νει­ρο…”
Το γε­γο­νός ό­τι η τέ­χνη των αν­θρώ­πων του θεά­τρου δεν α­φή­νει και σπου­δαία α­πτά ί­χνη, ε­κτός α­πό με­ρι­κές φω­το­γρα­φίες ή, κα­μιά φο­ρά, μα­γνη­το­φω­νή­σεις ή, α­κό­μη πιο σπά­νια, βι­ντε­ο­σκο­πή­σεις, κα­θι­στά α­κό­μη πο­λυ­τι­μό­τε­ρους τους δυο τό­μους του Κα­ρό­λου Κουν.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Λεζάντα 1ης φωτογραφίας: Ο Κουν υπογράφει τον τόμο, «Κάρολος Κουν, 25 χρόνια θέατρο».

Λεζάντα 2ης φωτογραφίας: 1977. Σκηνή από την «Ειρήνη» του Αριστοφάνη, που ανέβασε το Θέατρο Τέχνης σε σκηνοθεσία Καρόλου Κουν και σκηνικά-κοστούμια Διονύση Φωτόπουλου, στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού. Ο Γιώργος Αρμένης ως Ερμής, στο κέντρο, ο Γιώργος Λαζάνης ως Τρυγαίος, δεξιά και ο Χορός.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Η Εποχή" στις 12/6/2011.

Ο αλληλογράφος Καββαδίας

Νί­κος Καβ­βα­δίας
«Γράμ­μα­τα στην α­δελ­φή του
Τζέ­νια και στην Έλγκα»
Εκδό­σεις Άγρα
Φε­βρουά­ριος 2011

Πα­λαιό­τε­ρα, στην προ Δια­δι­κτύου ε­πο­χή, ναυ­τι­κός σή­μαι­νε αλ­λη­λο­γρα­φία. Αυ­τό, του­λά­χι­στον ό­ταν έ­χου­με κα­τά νου ναυ­τι­κό σε με­γά­λα, ε­μπο­ρι­κά και ε­πι­βα­τη­γά, βα­πό­ρια με υ­περ­πό­ντια τα­ξί­δια. Αλλη­λο­γρα­φία με την οι­κο­γέ­νεια, τους φί­λους, τις γυ­ναί­κες, αρ­ρα­βω­νια­στι­κιές και α­γα­πη­τι­κές, ό,τι εί­χε ο κα­θέ­νας. Κι αν πα­ρ’ ελ­πί­δα, ο ναυ­τι­κός δεν εί­χε α­φή­σει κα­νέ­ναν δι­κό του πί­σω στην πα­τρί­δα, α­να­ζη­τού­σε ά­γνω­στους, με σκο­πό και μό­νο την αλ­λη­λο­γρα­φία, α­κό­μη και μέ­σα α­πό αγ­γε­λίες. Αυ­τές διά­βα­ζαν οι στε­ρια­νοί σε πε­ριο­δι­κά και ε­φη­με­ρί­δες και φα­ντά­ζο­νταν τους ναυ­τι­κούς με­γά­λους αλ­λη­λο­γρά­φους. Πό­σω μάλ­λον τους ναυ­τι­κούς, που τύ­χαι­νε να εί­ναι γραμ­μα­τι­ζού­με­νοι, με κο­ρυ­φαίους α­νά­με­σά τους ε­κεί­νους της λο­γο­τε­χνίας. Κι ό­μως, οι δη­μο­σιευ­μέ­νες αλ­λη­λο­γρα­φίες των συγ­γρα­φέω­ν-ναυ­τι­κών εί­ναι ε­λά­χι­στες. Τι συμ­βαί­νει; Μή­πως χά­θη­κα­ν; Ή μή­πως, κι αν α­κό­μη δια­σώ­θη­καν, μέ­νουν κα­τα­χω­νια­σμέ­νες σε ξέ­να αρ­χεία;
Ένας α­πό τους προ­σφι­λέ­στε­ρους, σή­με­ρα, λο­γο­τέ­χνες-ναυ­τι­κούς εί­ναι ο ποιη­τής Νί­κος Καβ­βα­δίας, που υ­πήρ­ξε δια βίου ναυ­τι­κός, α­πό τα δε­κα­εν­νιά του, που μπάρ­κα­ρε για πρώ­τη φο­ρά, μέ­χρι τέ­λους. Όταν ξε­μπάρ­κα­ρε ο­ρι­στι­κά ή­ταν ε­ξή­ντα τεσ­σά­ρων ε­τών. Τρεις μή­νες αρ­γό­τε­ρα πέ­θα­νε, στις 10 Φε­βρουα­ρίου 1975, ό­ντας γεν­νη­μέ­νος στις 11 Ια­νουα­ρίου 1910. Αυ­τό ση­μαί­νει κο­ντά σα­ρά­ντα πέ­ντε χρό­νια στη θά­λασ­σα, με μια μό­νο υ­πο­χρεω­τι­κή α­νά­παυ­λα, ε­πτά ε­τών, στον Πό­λε­μο και την Κα­το­χή. Πολ­λοί ο­μό­τε­χνοί του αλ­λά και συ­νά­δελ­φοί του ναυ­τι­κοί μνη­μο­νεύουν τον αλ­λη­λο­γρά­φο Καβ­βα­δία. Τα μο­να­δι­κά, ω­στό­σο, ί­χνη αυ­τού του αλ­λη­λο­γρά­φου ή­ταν, μέ­χρι πρό­τι­νος, με­ρι­κές ε­πι­στο­λές δη­μο­σιευ­μέ­νες σε α­φιε­ρώ­μα­τα και βι­βλία γι’ αυ­τόν. Με α­φορ­μή, ό­μως, την περ­σι­νή ε­πέ­τειο των 100 χρό­νων α­πό τη γέν­νη­σή του α­να­δύ­θη­κε, ε­πι­τέ­λους, ο αλ­λη­λο­γρά­φος Καβ­βα­δίας. Συ­γκε­κρι­μέ­να, Νοέμ­βριο 2010, εκ­δό­θη­κε η αλ­λη­λο­γρα­φία Καβ­βα­δία-Κα­ρα­γά­τση και τον πε­ρα­σμέ­νο Φε­βρουά­ριο, η αλ­λη­λο­γρα­φία του με τις δυο γυ­ναί­κες της ζωής του, την α­δελ­φή του και την α­νι­ψιά του. Στον α­να­γνώ­στη μέ­νει η α­πο­ρία, αν πρό­κει­ται για το με­γα­λύ­τε­ρο μέ­ρος του αλ­λη­λο­γρά­φου Καβ­βα­δία ή μή­πως, για την κο­ρυ­φή του πα­γό­βου­νου. Από έ­να νοι­κο­κυ­ρε­μέ­νο αρ­χείο, ό­πως υ­πο­θέ­του­με ό­τι εί­ναι το Αρχείο Καβ­βα­δία, θα πε­ρι­μέ­να­με μια α­πά­ντη­ση. Με άλ­λα λό­για, μια κα­τα­γρα­φή των αλ­λη­λο­γρά­φων του, ό­πως και των σω­ζό­με­νων ε­πι­στο­λι­κών σω­μά­των. Δε­δο­μέ­νου ό­τι πολ­λοί α­πό τους αλ­λη­λο­γρά­φους του ή­ταν συγ­γρα­φείς, κά­ποιοι, μά­λι­στα, με ε­πί­σης νοι­κο­κυ­ρε­μέ­να αρ­χεία, θα α­να­με­νό­ταν να γί­νουν δια­σταυ­ρώ­σεις και α­ντί­στοι­χες δη­μο­σιεύ­σεις. Για πα­ρά­δειγ­μα, σε μια ε­πι­στο­λή προς την α­δελ­φή του, με η­με­ρο­μη­νία 14.1.41, α­να­φέ­ρει έ­να γράμ­μα του Θρά­σου Κα­στα­νά­κη, το ο­ποίο χα­ρα­κτη­ρί­ζει έ­ξο­χο. Δυ­στυ­χώς, στις υ­πο­σε­λί­διες ση­μειώ­σεις, που έ­γι­ναν με τη φρο­ντί­δα της Μα­τί­νας Βα­σι­λείου και του εκ­δό­τη του Καβ­βα­δία, Σταύ­ρου Πε­τσό­που­λου, με τη συ­νερ­γα­σία της α­νι­ψιάς του Έλγκας Καβ­βα­δία, δεν α­να­φέ­ρε­ται τί­πο­τα για την τύ­χη της ε­πι­στο­λής. Να υ­πο­θέ­σου­με ό­τι, τε­λι­κά, α­πό το Μέ­τω­πο δια­σώ­θη­καν μό­νο οι ε­πι­στο­λές Κα­ρα­γά­τση; Κι ό­μως, ο Καβ­βα­δίας, κα­τ’ ε­πα­νά­λη­ψη, μνη­μο­νεύει γράμ­μα­τα που έ­στει­λε ή που προ­τί­θε­το να στεί­λει σε συγ­γε­νείς και φί­λους.
Όπως και να έ­χει, προ­σώ­ρας δια­θέ­του­με δυο αλ­λη­λο­γρα­φίες Καβ­βα­δία, οι ο­ποίες, με την σχε­δόν ταυ­τό­χρο­νη έκ­δο­σή τους, λει­τουρ­γούν συ­μπλη­ρω­μα­τι­κά, α­να­δει­κνύο­ντας δια­φο­ρε­τι­κές πλευ­ρές της προ­σω­πι­κό­τη­τάς του. Από μια ά­πο­ψη, κά­τι τέ­τοιο εί­ναι α­να­με­νό­με­νο. Αλλιώς γρά­φεις στους δι­κούς σου αν­θρώ­πους κι αλ­λιώς σε έ­ναν φί­λο. Και μά­λι­στα, ό­ταν δεν πρό­κει­ται για μια α­δελ­φή ψυ­χή. Ο Κα­ρα­γά­τσης μπο­ρεί να ή­ταν ο­μό­τε­χνός του και κο­ντά συ­νο­μή­λι­κός του, αλ­λά α­νή­κε σε άλ­λη κοι­νω­νι­κή τά­ξη και δια­φο­ρε­τι­κή ι­δε­ο­λο­γία. Γι’ αυ­τό και η αλ­λη­λο­γρα­φία τους κι­νεί­ται κυ­ρίως στους λο­γο­τε­χνι­κούς τους κό­σμους και τις α­πο­λαύ­σεις ε­νός κα­λο­ζωι­στή του Με­σο­πο­λέ­μου, ό­πως ή­ταν και οι δυο. Του­τέ­στιν τσι­γά­ρο, πο­τό, γυ­ναί­κες. Προ­πα­ντός, το τε­λευ­ταίο. Βε­βαίως, ο κα­θέ­νας τους τα α­πο­λάμ­βα­νε κα­τά τον τρό­πο που ζού­σε.
Ο Καβ­βα­δίας της δεύ­τε­ρης αλ­λη­λο­γρα­φίας δεί­χνει πε­ρισ­σό­τε­ρο εν­δια­φέ­ρων. Ίσως, για­τί γρά­φει πιο αυ­θόρ­μη­τα, α­πο­κα­λύ­πτο­ντας τον βα­θύ­τε­ρο ε­αυ­τό του. Αυ­τός, ο ναυ­τι­κός, που δεν α­πέ­κτη­σε μό­νι­μη σύ­ντρο­φο και που δια­τεί­νε­ται πως πο­τέ του δεν α­γά­πη­σε, εκ­πλήσ­σει με την τρυ­φε­ρό­τη­τά του. Έτσι ό­πως την εκ­δη­λώ­νει στην α­νι­ψιά του, προς την ο­ποία α­πευ­θύ­νει ε­πι­στο­λές, πριν α­κό­μη ε­κεί­νη κλεί­σει τα δυο, με γλυ­κό­λο­γα και διη­γή­σεις σαν πα­ρα­μύ­θια. Αλλά και ό­πως την εκ­φρά­ζει προς την α­δελ­φή του, της ο­ποίας έ­χει συ­νε­χώς την έ­γνοια. Και ύ­στε­ρα, προς την υ­πό­λοι­πη οι­κο­γέ­νεια, την μη­τέ­ρα του και τους δυο α­δελ­φούς του, προς τους ο­ποίους στέλ­νει α­νελ­λι­πώς χαι­ρε­τί­σμα­τα, α­πο­κα­λώ­ντας τους με α­γα­πη­σιά­ρι­κα υ­πο­κο­ρι­στι­κά. Τέ­λος, με τρυ­φε­ρό­τη­τα, αλ­λά και ποιη­τι­κή διά­θε­ση, α­να­φέ­ρε­ται στις γυ­ναί­κες των λι­μα­νιών. Σκόρ­πιες φρά­σεις, που μοιά­ζουν με α­πα­στρά­πτο­ντα θραύ­σμα­τα μιας ε­ρω­τι­κής αλ­λη­λο­γρα­φίας, που φαί­νε­ται ό­τι δεν γρά­φτη­κε.
Ο Καβ­βα­δίας φα­νε­ρώ­νε­ται στις ε­πι­στο­λές του συ­ναι­σθη­μα­τι­κά δι­χα­σμέ­νος. Μοιά­ζει με πα­ντρε­μέ­νο, που μοι­ρά­ζε­ται α­νά­με­σα στην οι­κο­γέ­νεια και την ε­ρω­μέ­νη. Για τον Καβ­βα­δία, η ε­ρω­μέ­νη εί­ναι η θά­λασ­σα. Νιώ­θει ε­νο­χές, που α­φή­νει για χά­ρη της τους δι­κούς του αν­θρώ­πους. Εξι­λεώ­νε­ται ψω­νί­ζο­ντάς τους δώ­ρα και κά­νο­ντας σχέ­δια για τις συ­να­ντή­σεις τους. Έστω κι αν αυ­τές εί­ναι ε­ξαι­ρε­τι­κά σύ­ντο­μες. Σε έ­ναν στε­ρια­νό φαί­νε­ται α­σύλ­λη­πτο να τα­ξι­δεύει κά­ποιος τρεις μή­νες και η ε­πι­στρο­φή να εί­ναι λί­γες μό­νο ώ­ρες και με­τά να α­κο­λου­θεί έ­να άλ­λο τρί­μη­νο τα­ξί­δι. Όμως ο ναυ­τι­κός Καβ­βα­δίας δεν υ­πο­φέ­ρει α­πό νό­στο. Κα­τα­με­σής του Ινδι­κού Ωκε­α­νού δη­λώ­νει ό­τι νιώ­θει “σα στο σπί­τι” του. Ή και “σαν το ψά­ρι στο νε­ρό”. Όταν τα­ξι­δεύει, χά­νε­ται “στα πα­ρα­μύ­θια της Χα­λι­μάς”. “Ίσως να ’ναι αυ­τό που λέ­νε ευ­τυ­χία”, α­πο­φαί­νε­ται. Αν και με­γα­λύ­τε­ροι οι εν­θου­σια­σμοί στις ε­πι­στο­λές της νε­α­ρής η­λι­κίας, κρα­τά­νε, πά­ντως, μέ­χρι τέ­λους.
Οι δυο αλ­λη­λο­γρα­φίες, με τη μορ­φή που εκ­δό­θη­καν, δια­φέ­ρουν και ως προς τη δο­μή τους, με α­πο­τέ­λε­σμα να δια­φο­ρο­ποιού­νται α­κό­μη πε­ρισ­σό­τε­ρο ως α­να­γνώ­σμα­τα. Η αλ­λη­λο­γρα­φία με τον Κα­ρα­γά­τση, πα­ρό­τι α­ριθ­μεί 25 ε­πι­στο­λές του Καβ­βα­δία και λό­γω α­πω­λειών μό­νο δέ­κα του Κα­ρα­γά­τση, έ­χει τη μορ­φή δια­λό­γου. Ακό­μη και προς το τέ­λος, που α­ραιώ­νει η α­νταλ­λα­γή ε­πι­στο­λών, αλ­λά και οι ί­διοι α­πο­μα­κρύ­νο­νται ψυ­χι­κά λό­γω της μα­κράς α­που­σίας του Καβ­βα­δία, δια­τη­ρεί­ται ο χα­ρα­κτή­ρας της συ­νο­μι­λίας. Ενώ, η αλ­λη­λο­γρα­φία με τις δυο γυ­ναί­κες, έ­τσι που δη­μο­σιεύε­ται χω­ρίς τις δι­κές τους α­πα­ντή­σεις, πα­ρό­λο που οι ε­πι­στο­λές τους πρέ­πει να δια­σώ­ζο­νται και θα μπο­ρού­σαν του­λά­χι­στον με­ρι­κές να πα­ρεμ­βάλ­λο­νται ως εν­δει­κτι­κές του δια­λό­γου τους, παίρ­νει τη μορ­φή ε­νός ε­πι­στο­λι­κού μο­νό­λο­γου, που ξε­δι­πλώ­νε­ται στο διά­στη­μα μιας ζωής.
Η αλ­λη­λο­γρα­φία τους α­ριθ­μεί 87 ε­πι­στο­λές. Οι 57 εί­ναι προς την α­δελ­φή του, οι 24 προς την α­νι­ψιά του και έ­ξι έ­χουν και τις δυο ως α­πο­δέ­κτες. Οι ε­πι­στο­λές α­πλώ­νο­νται σε μία τρια­κο­ντα­ε­τία, α­πό τις 20.6.1935 η πρώ­τη μέ­χρι τις 17.12.1965 η τε­λευ­ταία. Εί­ναι, ω­στό­σο, ά­νι­σα κα­τα­νε­μη­μέ­νες, κα­θώς συ­γκε­ντρώ­νο­νται σε 14 χρό­νια, α­πο­τε­λώ­ντας, ου­σια­στι­κά, τρεις με­γά­λες ε­νό­τη­τες. Η πρώ­τη ε­νό­τη­τα α­πο­τε­λεί­ται α­πό πέ­ντε ε­πι­στο­λές προς την α­δελ­φή του, α­πό το κα­λο­καί­ρι του 1935, ό­ταν ο Καβ­βα­δίας τα­ξί­δευε με το «Queen Alexandra» α­πό τον Περ­σι­κό Κόλ­πο στο Κάρ­ντιφ της Ουαλ­λίας. Οι τρεις συ­νι­στούν, ου­σια­στι­κά, μια ε­πι­στο­λή, α­φού τις γρά­φει μέ­σα σε έ­να τριή­με­ρο, 30.8-1.9, α­πό μια την η­μέ­ρα. Στην πρώ­τη, πε­ρι­γρά­φει τα δώ­ρα, που τους έ­χει α­γο­ρά­σει, πα­ρεμ­βάλ­λο­ντας μια σι­βυλ­λι­κή α­να­φο­ρά σε μια πρώ­τη γυ­ναί­κα των λι­μα­νιών. Ενώ, στις δυο άλ­λες, πε­ρι­γρά­φει τους Εγγλέ­ζους αλ­λά και μια γυ­ναί­κα, που κοι­μό­ταν με έ­να μα­χαί­ρι κά­τω α­πό το προ­σκέ­φα­λό της. Ανά­μνη­ση μιας νύ­χτας στο πα­λιό Αλγέ­ρι. Αυ­τός ο συ­νειρ­μι­κός τρό­πος του Καβ­βα­δία, που α­να­κα­τώ­νει ε­ντυ­πώ­σεις α­πό αν­θρώ­πους και τό­πους με τα ε­σώ­ψυ­χά του, συ­νι­στά τη μο­να­δι­κό­τη­τα αυ­τών των ε­πι­στο­λών.
Ο Καβ­βα­δίας τα­ξι­δεύει ή­δη έ­ξι χρό­νια, α­πό το 1929, που μπάρ­κα­ρε για πρώ­τη φο­ρά στο φορ­τη­γό «Άγιος Νι­κό­λα­ος» της γραμ­μής Αλε­ξάν­δρεια-Μασ­σα­λία-Πορτ Σάι­ντ. Αυ­τές οι ε­πι­στο­λές, αν δεν έ­γι­νε ξά­κρι­σμα κα­τά τη δη­μο­σίευ­ση, θα πρέ­πει να εί­ναι οι μό­νες σω­ζό­με­νες α­πό την πρώ­τη πε­ρίο­δο του ναυ­τι­κού Καβ­βα­δία, την προ του Πο­λέ­μου. Όπως τους γρά­φει την 1η Σε­πτεμ­βρίου 1935, τού μέ­νουν εί­κο­σι η­μέ­ρες, που θα ε­ξα­σκή­σει α­κό­μη το ε­πάγ­γελ­μα του ναυ­τι­κού και προ­σπα­θεί να δει ό­σα πε­ρισ­σό­τε­ρα μπο­ρεί. Για τα τα­ξί­δια του Καβ­βα­δία, δεν γνω­ρί­ζου­με αν έ­χει δη­μο­σιευ­τεί λε­πτο­με­ρές χρο­νο­λό­γιο. Δεί­χνει, ω­στό­σο, α­πα­ραί­τη­το ως συ­νο­δευ­τι­κό των αλ­λη­λο­γρα­φιών του. Όπως και να έ­χει, η δεύ­τε­ρη ε­νό­τη­τα, α­πο­τε­λού­με­νη α­πό δώ­δε­κα ε­πι­στο­λές, εί­ναι α­πό τα χρό­νια της στε­ρια­νής α­νά­παυ­λας.
Συ­γκε­κρι­μέ­να, πέ­ντε ε­πι­στο­λές στέλ­νο­νται α­πό την Ξάν­θη, ό­που ο Καβ­βα­δίας κλή­θη­κε το 1938 για στρα­τιω­τι­κή εκ­παί­δευ­ση, α­φού, ως προ­στά­της οι­κο­γε­νείας, εί­χε α­παλ­λα­γεί της στρα­τιω­τι­κής θη­τείας. Εί­ναι α­πό το φθι­νό­πω­ρο του 1939, τό­τε που ξε­κι­νά­ει η αλ­λη­λο­γρα­φία του με τον Κα­ρα­γά­τση. Τέσ­σε­ρις προς την α­δελ­φή του, ό­που η μία εί­ναι η πρώ­τη α­πό κοι­νού, σε ε­κεί­νη και την α­νι­ψιά του. “Στο α­γα­πη­μέ­νο του κο­ρι­τσά­κι” α­πευ­θύ­νο­νται και οι δυο ε­πό­με­νες ε­πι­στο­λές: Χρι­στού­γεν­να 1939, Χρι­στού­γεν­να 1940. Η δεύ­τε­ρη στέλ­νε­ται α­πό τον Λό­χο Δια­βι­βά­σεων, κα­θώς, εν­δια­μέ­σως, ο Καβ­βα­δίας ε­πι­στρα­τεύ­τη­κε. Αρχι­κά, ως η­μιο­νη­γός και τραυ­μα­τιο­φο­ρέ­ας και με­τά, ως α­συρ­μα­τι­στής. Στρα­τιώ­της πλέ­ον παίρ­νει το δί­πλω­μα του ρα­διο­τη­λε­γρα­φη­τή Β’ τά­ξεως. Ως στρα­τιώ­της στέλ­νει ε­πτά ε­πι­στο­λές στις α­γα­πη­μέ­νες του και πέ­ντε στον Κα­ρα­γά­τση. Στην α­δελ­φή του, πά­ντως, γρά­φει ό­τι εί­ναι κα­κιω­μέ­νος μα­ζί του. Δεί­χνει να τον έ­χει α­πο­γο­η­τεύ­σει, κα­θώς δεν ντύ­θη­κε στο χα­κί, ό­πως έ­σπευ­σαν να κά­νουν πολ­λοί άν­θρω­ποι του πνεύ­μα­τος και της τέ­χνης, αλ­λά έ­μει­νε ξα­πλω­μέ­νος στην πο­λυ­θρό­να του. Εδώ, μνη­μο­νεύει και την ε­πι­στο­λή του ο­μοϊδεά­τη του Κα­στα­νά­κη, που πέ­ρα­σε την Κα­το­χή στην Αθή­να, παίρ­νο­ντας μέ­ρος στην Αντί­στα­ση, ό­πως και ο Καβ­βα­δίας.
Πα­ρε­μπι­πτό­ντως, μας πα­ρα­ξε­νεύει μια υ­πο­σε­λί­διος ση­μείω­ση στην ε­πι­στο­λή της 10ης Φε­βρουα­ρίου 1941. Ο Καβ­βα­δίας γρά­φει: “… Για το θά­να­το του με­γά­λου Έλλη­να η λύ­πη σου εί­ναι πο­λύ δι­καιο­λο­γη­μέ­νη. Όμως μας ά­φη­σε δρό­μους ω­ραίους ν’ α­κο­λου­θή­σου­με. «Η Ελλά­δα ο έ­ρω­τάς μας και ο Σταυ­ρός μας», α­πό τις ω­ραιό­τε­ρες φρά­σεις που έ­χω κι ε­γώ α­κού­σει…” Στη ση­μείω­ση, ει­κά­ζε­ται ό­τι πρό­κει­ται για τον Ζα­χα­ρία Πα­πα­ντω­νίου. Όμως, ο Πα­πα­ντω­νίου εί­χε πε­θά­νει σχε­δόν έ­να χρό­νο νω­ρί­τε­ρα, την 1η Φε­βρουα­ρίου 1940, ο­πό­τε προς τι αυ­τή η τό­σο ε­τε­ρο­χρο­νι­σμέ­νη έκ­φρα­ση λύ­πης και μά­λι­στα, ό­ταν υ­πάρ­χει προ­η­γού­με­νη ε­πι­στο­λή, με η­με­ρο­μη­νία 14.1.40; Πά­ντως, στο διά­στη­μα με­τα­ξύ των δυο ε­πι­στο­λών, ο μό­νος Έλλη­νας, που πέ­θα­νε και ο ο­ποίος θα μπο­ρού­σε να χα­ρα­κτη­ρι­στεί με­γά­λος, του­λά­χι­στον ε­κεί­νη την πε­ρίο­δο, με τις νι­κη­φό­ρες μά­χες στο Αλβα­νι­κό Μέ­τω­πο, εί­ναι ο Ιωάν­νης Με­τα­ξάς, στις 29 Ια­νουα­ρίου 1941. Όσο για τη φρά­ση, δεν εί­ναι σί­γου­ρα του Πα­πα­ντω­νίου.
Απο­μέ­νει η τρί­τη και με­γα­λύ­τε­ρη ε­νό­τη­τα ε­πι­στο­λών α­πό τα υ­περ­πό­ντια τα­ξί­δια του α­συρ­μα­τι­στή πλέ­ον Καβ­βα­δία. Σύμ­φω­να με το χρο­νο­λό­γιο του Φί­λιπ­που Φι­λίπ­που, με τη λή­ξη του Πο­λέ­μου, Οκτώ­βριο 1945, ο Καβ­βα­δίας μπάρ­κα­ρε ως δό­κι­μος α­συρ­μα­τι­στής στο ε­πι­βα­τη­γό «Κο­ρίν­θια», που αρ­χι­κά έ­κα­νε τη γραμ­μή Πει­ραιάς-Θεσ­σα­λο­νί­κη-Κα­βά­λα και με­τά, Πει­ραιάς-Αλε­ξάν­δρεια-Μασ­σα­λία. Από αυ­τά τα τα­ξί­δια, δη­μο­σιεύε­ται μό­νο μια κάρ­τα α­πό τη Μασ­σα­λία, με η­με­ρο­μη­νία 31.8.46. Τρία χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, αρ­χί­ζει το πή­γαι­νε-έ­λα του Καβ­βα­δία στην πέ­μπτη Ήπει­ρο, την Αυ­στρα­λία, που τον μα­γεύει. Το 1949 μπαρ­κά­ρει ως α­συρ­μα­τι­στής στο ε­πι­βα­τη­γό «Κυ­ρή­νεια», που με­τα­φέ­ρει τις κα­ρα­βιές των με­τα­να­στών. “Κά­νει τη γραμ­μή Αυ­στρα­λία, Genova, Πόρ­το, Άντεν, Κο­λό­μπο, Φρι­μάν, Μέλ­μπουρν, τριά­ντα τρεις μέ­ρες τα­ξί­δι.” Την πρώ­τη χρο­νιά, το 1949, πα­ρα­κο­λου­θού­με α­πό κο­ντά το τα­ξί­δι, κα­θώς γρά­φει μια ε­πι­στο­λή α­πό κά­θε σταθ­μό. Η ε­κτε­νέ­στε­ρη α­πό τον Ινδι­κό Ωκε­α­νό, πε­ρι­μέ­νο­ντας να φα­νεί το Κο­λό­μπο. Ενώ, συ­νη­θί­ζει τη νέα του κα­τοι­κία, το «Κυ­ρή­νεια», και παύει να νο­σταλ­γεί το «Κο­ρίν­θια». Στην προ­τε­λευ­ταία ε­πι­στο­λή του 1949, ε­τοι­μά­ζε­ται για το τα­ξί­δι της ε­πι­στρο­φής και ή­δη ο­νει­ρεύε­ται τα ε­πό­με­να α­λέ ρε­τούρ α­νά­με­σα στις Ηπεί­ρους. Η τε­λευ­ταία του 1949 εί­ναι α­πό έ­να άλ­λο τα­ξί­δι της ί­διας πά­ντο­τε γραμ­μής. Γραμ­μέ­νη α­νή­με­ρα στη γιορ­τή του, α­να­κα­λεί πε­ρα­σμέ­νες γιορ­τές και γυ­ναί­κες. Τις πραγ­μα­τι­κές, και τις άλ­λες, των ζω­γρά­φων, που στοι­χειώ­νουν τη φα­ντα­σία του και πολ­λά­κις μνη­μο­νεύο­νται στις ε­πι­στο­λές του.
Δη­μο­σιεύο­νται 26 ε­πι­στο­λές του 1951, μια του 1952, 11 του 1953, χρο­νιά που παίρ­νει το δί­πλω­μα α­συρ­μα­τι­στή Α’ τά­ξεως, τέσ­σε­ρις του 1954, έ­ξι του 1955, ό­ταν ε­γκα­τα­λεί­πει το «Κυ­ρή­νεια» για το «Λυ­δία», “έ­να κα­λο­θά­λασ­σο σκα­ρί”. Άλλες εν­νέα ε­πι­στο­λές του 1956 και δυο του 1957, τα­ξι­δεύο­ντας σε άλ­λες γραμ­μές. Η αλ­λη­λο­γρα­φία κλεί­νει με δυο γράμ­μα­τα, πο­λύ με­τα­γε­νέ­στε­ρα, του 1965. Χω­ρίς τις ε­πι­στο­λές των δυο γυ­ναι­κών, ού­τε υ­πο­σε­λί­διες ση­μειώ­σεις για τις κα­κου­χίες, αρ­ρώ­στιες και θα­νά­τους, που συμ­βαί­νουν στην οι­κο­γέ­νεια, ο­ρι­σμέ­νες ε­πι­στο­λές α­πο­μέ­νουν ε­νο­χλη­τι­κά γρι­φώ­δεις.
Σε μια ε­πι­στο­λή, ο Καβ­βα­δίας γρά­φει πως “θα μπο­ρού­σε ευ­κο­λό­τα­τα να τους τη­λε­γρα­φεί κά­θε μέ­ρα”, ό­μως, τό­τε, “θα ’χα­νε τη ση­μα­σία της η α­πό­στα­ση που τό­σο φο­βό­μα­στε κι α­γα­πά­με”. Εί­ναι προ­φα­νές, ό­τι ό­σες ζωές κι αν εί­χε, δεν θα άλ­λα­ζε με τί­πο­τε τη θά­λασ­σα. Ίσως, οι ε­πι­στο­λές του Καβ­βα­δία προς τις δυο γυ­ναί­κες, να εί­ναι α­πό τα συ­ναρ­πα­στι­κό­τε­ρα τα­ξι­διω­τι­κά. Τε­λι­κά, ο πυ­ρε­τός για τη θά­λασ­σα του Μαυ­ρή, κα­τα­πώς υ­πο­γρά­φει τις ε­πι­στο­λές του, κρά­τη­σε σχε­δόν μι­σό αιώ­να…

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Λεζάντα φωτογραφίας: Ο Νίκος Καββάδιας με τον Θράσο Καστανάκη.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Η Εποχή" στις 5/6/2011.