Μάκης Μωραΐτης «Ο Χρήστος Ευθυμίου από τα βάθη του ουρανού» Εκδόσεις Οδός Πανός Απρίλιος 2009

Με­τά “τον μέ­γι­στο των κω­μι­κώ­ν” Βα­σί­λη Λο­γο­θε­τί­δη, ο Μά­κης Μω­ραΐτης φέρ­νει “α­πό τα βά­θη του ου­ρα­νού” τον Χρή­στο Ευ­θυ­μίου. Σκη­νο­θέ­της και θεω­ρη­τι­κός του κι­νη­μα­το­γρά­φου ο Μω­ραΐτης, σε αυ­τές τις μο­νο­γρα­φίες λει­τουρ­γεί με την ευαι­σθη­σία του συγ­γρα­φέα. Για­τί μό­νο έ­νας μυ­θο­πλά­στης βιο­γρά­φος θα ξε­κι­νού­σε α­πό έ­να ό­νει­ρο, α­πό ε­κεί­να που βλέ­πει κα­νείς κο­ντά στα ξη­με­ρώ­μα­τα και με­τά, ό­λη την η­μέ­ρα τον κυ­νη­γά­νε. Ένας έ­ρη­μος σι­δη­ρο­δρο­μι­κός σταθ­μός, έ­να τρέ­νο που περ­νά­ει και α­νά­με­σα στους ε­πι­βά­τες έ­νας κο­ντό­χο­ντρος ά­ντρας, ο Χρή­στος Ευ­θυ­μίου. Ή, μάλ­λον, το φά­ντα­σμά του, πα­ρα­πο­νε­μέ­νο, α­φού κα­νέ­νας πια δεν τον θυ­μά­ται. Κι ό­μως, ή­ταν μέ­σα στην ε­κλε­κτή ε­πτά­δα των κω­μι­κώ­ν: Βα­σί­λης Λο­γο­θε­τί­δης, Βα­σί­λης Αυ­λω­νί­της, Ευ­θυ­μίου, Νί­κος Σταυ­ρί­δης, Κώ­στας Χατ­ζη­χρή­στος, Ντί­νος Ηλιό­που­λος και Θα­νά­σης Βέγ­γος. Η ιε­ράρ­χη­ση α­νή­κει στον συγ­γρα­φέα, την α­πο­δί­δει, ό­μως, στο φά­σμα του Ευ­θυ­μίου, που, σί­γου­ρα, θα την ε­πι­κρο­τού­σε.
Ο Μω­ραΐτης δεν πα­ρα­θέ­τει χρο­νο­λο­γίες. Δέ­νει α­να­με­τα­ξύ τους δια­φο­ρε­τι­κούς αν­θρώ­πους, για­τί έ­τυ­χε να γεν­νη­θούν ή να πε­θά­νουν τον ί­διο χρό­νο, κυ­ρίως, ό­μως, ε­πει­δή αυ­τός τους α­γά­πη­σε και τους συ­νέ­δε­σε στις συ­νειρ­μι­κές α­να­πο­λή­σεις του. Το 1900 γεν­νή­θη­κε ο Σε­φέ­ρης αλ­λά και ο Λο­γο­θε­τί­δης και ο Ευ­θυ­μίου. Το 1960 πέ­θα­νε ο Λο­γο­θε­τί­δης, στις 20 Φε­βρουα­ρίου, ε­νώ, στην αρ­χή της χρο­νιάς, στις 5 Ια­νουα­ρίου, μας θυ­μί­ζει πως εί­χε πε­θά­νει ο Αλ­μπέρ Κα­μύ. Τέσ­σε­ρις μέ­ρες αρ­γό­τε­ρα προ­βαλ­λό­ταν στους α­θη­ναϊκούς κι­νη­μα­το­γρά­φους η με­γά­λη ε­πι­τυ­χία του Ευ­θυ­μίου, «Ένας βλά­κας και μι­σός». Ο Μω­ραΐτης ε­πι­λέ­γει να αρ­χί­σει τη βιο­γρα­φία α­πό μια φω­το­γρα­φία του 1960, τρα­βηγ­μέ­νη μή­να Ιού­νιο, στα γυ­ρί­σμα­τα της ται­νίας «Η Χιο­νά­τη και τα 7 γε­ρο­ντο­παλ­λή­κα­ρα». Εκεί­νη τη χρο­νιά, ο Ευ­θυ­μίου εί­χε γυ­ρί­σει δυο ε­πι­τυ­χη­μέ­νες κω­μω­δίες και ταυ­τό­χρο­να, εί­χε παί­ξει σε δυο θε­α­τρι­κές πα­ρα­στά­σεις.
Με­τά α­πό αυ­τήν την μα­κριά ει­σα­γω­γή, ο συγ­γρα­φέ­ας σκια­γρα­φεί τη ζωή του Ευ­θυ­μίου. Αύ­γου­στο του 1900, γεν­νή­θη­κε στο Κω­στα­λέ­ξι Φθιώ­τι­δας. Γιος θε­α­τρί­νου, για τον ο­ποίο, α­πό ό,τι φαί­νε­ται, δεν υ­πάρ­χουν πε­ρισ­σό­τε­ρα στοι­χεία. Τέ­λειω­σε το γυ­μνά­σιο στη Λα­μία και η στρα­τιω­τι­κή του θη­τεία συ­νέ­πε­σε με την Μι­κρα­σια­τι­κή εκ­στρα­τεία. Ο Ευ­θυ­μίου υ­πη­ρε­τού­σε στο εκ­στρα­τευ­τι­κό σώ­μα, που α­πο­βι­βά­στη­κε στη Σμύρ­νη τον Μάιο του 1919. Δυ­στυ­χώς, δεν υ­πάρ­χουν πλη­ρο­φο­ρίες α­πό ε­κεί­νη την πε­ρίο­δο, πά­ντως, αρ­γό­τε­ρα, του α­πο­νε­μή­θη­κε με­τάλ­λιο αν­δρείας. Τε­λείω­σε τη Νο­μι­κή Σχο­λή, αλ­λά, το 1924, θέ­λη­σε να γρα­φτεί στην νε­οϊδρυ­θεί­σα Επαγ­γελ­μα­τι­κή Σχο­λή Θεά­τρου. Σύμ­φω­να με τον Θεό­δω­ρο Συ­να­δι­νό, τον έ­γρα­ψαν χω­ρίς ε­ξε­τά­σεις, για­τί τους έ­πει­σε και μό­νο με την εμ­φά­νι­σή του, τις γκρι­μά­τσες και τον τρό­πο που τό­νι­ζε τις λέ­ξεις. Απο­φοί­τη­σε με­τά τρία χρό­νια με ά­ρι­στα. Σε σχε­τι­κό λήμ­μα του Κώ­στα Γεωρ­γου­σό­που­λου, φοί­τη­σε στη σχο­λή α­πό το 1925 μέ­χρι το 1929, με δά­σκα­λους τον Φώ­το Πο­λί­τη, τον Σπύ­ρο Με­λά και τον Αι­μί­λιο Βεά­κη. Στη συ­νέ­χεια, α­πό το 1931 μέ­χρι το 1955, α­νή­κε στο δυ­να­μι­κό του Εθνι­κού Θεά­τρου.
Ο Μω­ραΐτης α­να­κα­λεί τις με­γα­λύ­τε­ρες α­πό τις ε­πι­τυ­χίες του τό­σο στο θέ­α­τρο ό­σο και στον κι­νη­μα­το­γρά­φο. Τη με­γά­λη α­πό­φα­ση να βγει στο ε­λεύ­θε­ρο θέ­α­τρο, ο Ευ­θυ­μίου την πή­ρε το 1955. Τε­λι­κά, γρά­φτη­κε στις δέλ­τους του θεά­μα­τος ως ο πιο α­ξια­γά­πη­τος α­φε­λής. Πέ­θα­νε, ό­πως και ο Λο­γο­θε­τί­δης, α­πό α­να­κο­πή καρ­διάς, στις 3 Μαΐου 1971. Λί­γους μή­νες αρ­γό­τε­ρα πέ­θα­νε ο Σε­φέ­ρης. Το βι­βλίο του Μω­ραΐτη δεν εί­ναι μια στε­γνή κα­τα­γρα­φή. Ό,τι μπο­ρεί να χά­νει σε τεκ­μη­ρίω­ση και πλη­ρο­φο­ρίες, το κερ­δί­ζει με τους συ­ναι­σθη­μα­τι­κούς τό­νους της α­φή­γη­σής του. Στα συν του βι­βλίου κα­τα­γρά­φε­ται και η ει­κο­νο­γρά­φη­ση.

Ο στίχος έχει τη δική του ιστορία κάποιος τον έγραψε...

Ποιος στα με­τα­πο­λι­τευ­τι­κά χρό­νια μπο­ρεί να έ­μει­νε α­πα­θής και να μη ψέλ­λι­σε ή να μη χει­ρο­κρό­τη­σε σε συ­ναυ­λίες το τρα­γού­δι «Του ’παν θα βά­λεις το χα­κί/θα μπεις στην πρώ­τη τη γραμ­μή και ή­ρωας θα γί­νεις...»; Ή, πά­λι το ί­διο, αλ­λά αυ­τό πε­ρισ­σό­τε­ρο σε πο­λι­τι­κές συ­γκε­ντρώ­σεις και πο­ρείες δια­μαρ­τυ­ρίας, να πάλ­λε­ται συ­ναι­σθη­μα­τι­κά η α­τμό­σφαι­ρα, α­κού­γο­ντας στο δια­πα­σών α­π’ τα με­γά­φω­να το «Ο δρό­μος εί­χε τη δι­κή του ι­στο­ρία/κά­ποιος την έ­γρα­ψε στον τοί­χο με μπο­γιά./ Ήταν μια λέ­ξη μο­να­χά Ε­ΛΕΥ­ΘΕ­ΡΙΑ/κι έ­πει­τα εί­παν πως την έ­γρα­ψαν παι­διά...»;
Όσο α­φο­ρά τον συν­θέ­τη, εί­ναι μάλ­λον γνω­στός. Οι στί­χοι με­λο­ποιή­θη­καν α­πό τον πρόω­ρα χα­μέ­νο μου­σι­κο­συν­θέ­τη Μά­νο Λοΐζο και συ­γκα­τα­λέ­γο­νται στον κύ­κλο τρα­γου­διών με τίτ­λο «Τα τρα­γού­δια του δρό­μου». Σε έ­ναν άλ­λο κύ­κλο τρα­γου­διών, «Η πό­λη μας», του Λου­κια­νού Κη­λα­η­δό­νη, συ­να­ντά­με έ­να ε­ξί­σου γνω­στό και πο­λυ­τρα­γου­δι­σμέ­νο, το «Άσπρη μαύ­ρη η φω­το­γρα­φία/εί­χε έ­να χα­μό­γε­λο μι­σό/Στο δε­ξί πλευ­ρό του η κυ­ρία/και στο στή­θος του έ­να φυ­λα­χτό./ Μ’ έ­να γα­ρύ­φαλ­λο α­νοι­χτό στο μέ­ρος της καρ­διάς/τα ση­μα­δεύουν τα παι­διά τής κά­θε γει­το­νιάς...»
Από μια η­λι­κία και ά­νω, αυ­τή κυ­ρίως που ταυ­τί­ζε­ται με την πο­λι­τι­κή έ­ξα­ψη της πρώ­της με­τα­πο­λι­τευ­τι­κής πε­ριό­δου, τα εν λό­γω τρα­γού­δια και, ως έ­να βαθ­μό, οι συν­θέ­τες που τα με­λο­ποίη­σαν α­να­κα­λού­νται εύ­κο­λα στη μνή­μη. Βρί­σκε­ται, ό­μως, τό­σο πρό­χει­ρα και α­να­κα­λεί­ται με την ί­δια ευ­κο­λία, ή έ­στω και με μι­κρό­τε­ρη, το ό­νο­μα του στι­χουρ­γού; Μάλ­λον ό­χι. Εί­τε δί­καιο εί­τε ά­δι­κο ο λό­γος εί­ναι α­πλός. Από τη μία η α­συ­να­γώ­νι­στη α­κτι­νο­βο­λία του ε­κά­στο­τε τρα­γου­δι­στή και α­πό την άλ­λη το με­ρί­διο δια­ση­μό­τη­τας, που μπο­ρεί να α­πο­λαμ­βά­νει ο συν­θέ­της, ε­πι­σκιά­ζουν το ό­νο­μα του τρί­του σκέ­λους, δη­λα­δή του στι­χουρ­γού. Έτσι, μέ­σα α­πό την τρια­δι­κό­τη­τα του κά­θε τρα­γου­διού ο στι­χουρ­γός βγαί­νει πά­ντα ο πιο α­δι­κη­μέ­νος. Υπάρ­χουν, βε­βαίως, ε­ξαι­ρέ­σεις στι­χουρ­γών με α­ντο­χή και σχε­τι­κή α­να­γνώ­ρι­ση α­πό έ­να ευ­ρύ κοι­νό, ό­πως, π.χ. Λευ­τέ­ρης Πα­πα­δό­που­λος, Μά­νος Ελευ­θε­ρίου και έ­νας-δύο α­κό­μη. Μό­νο που οι ε­ξαι­ρέ­σεις δεν τα­ρά­ζουν ού­τε α­να­τρέ­πουν την κα­θιε­ρω­μέ­νη ει­κό­να για τους υ­πό­λοι­πους στι­χουρ­γούς, που δεν εί­ναι λί­γοι. Εάν, μά­λι­στα, στους ζώ­ντες προ­σθέ­σου­με και τους τε­θνεώ­τες, τό­τε φτά­νουν να με­τρούν δε­κά­δες. Ανά­με­σα σ’ αυ­τούς συ­να­ντά­με αρ­κε­τές πε­ρι­πτώ­σεις, των ο­ποίων τους στί­χους ψελ­λί­σα­με κά­πο­τε εν­θου­σια­σμέ­νοι και ί­σως με νο­σταλ­γία να τους ψελ­λί­ζου­με μέ­χρι σή­με­ρα. Μια τέ­τοια πε­ρί­πτω­ση εί­ναι η Κω­στού­λα Μη­τρο­πού­λου (Πει­ραιάς 1935 - Αθή­να 2004), στην ο­ποία α­νή­κουν οι τό­σο γνω­στοί στί­χοι, που μνη­μο­νεύ­σα­με πιο πά­νω.
Έτσι, ό­μως, στα ξαφ­νι­κά τη θυ­μη­θή­κα­με; Κα­θό­λου. Η α­δελ­φή της, Κά­τια Μη­τρο­πού­λου, συ­γκέ­ντρω­σε τους κα­τά και­ρούς με­λο­ποιη­μέ­νους στί­χους της και τους ε­ξέ­δω­σε σε έ­ναν τό­μο 360 σε­λί­δων με τίτ­λο «Τα τρα­γού­δια μου» (εκ­δό­σεις Μο­ντέρ­νοι Και­ροί, 2009). Εδώ, λοι­πόν, κα­τα­χω­ρεί­ται το σύ­νο­λο των στί­χων που έ­χουν με­λο­ποιη­θεί α­πό γνω­στούς συν­θέ­τες. Χρο­νο­λο­γι­κά, πρώ­τη στη σει­ρά το­πο­θε­τεί­ται η συμ­με­το­χή της Μη­τρο­πού­λου με ο­ρι­σμέ­νους στί­χους στον κύ­κλο τρα­γου­διών του Μά­νου Λοΐζου «Τα τρα­γού­δια του δρό­μου», το 1963. Το ε­πό­με­νο έ­τος έ­γρα­ψε το λι­μπρέ­το «Οδυσ­σέ­ας και Ναυ­σι­κά» σε μου­σι­κή Δη­μή­τρη Δρα­γα­τά­κη. Ακο­λου­θούν με­τά οι Χρή­στος Λε­ο­ντής, Γιάν­νης Μαρ­κό­που­λος, Λου­κια­νός Κη­λα­η­δό­νης, Χρή­στος Νι­κο­λό­που­λος και Σπύ­ρος Πα­πα­βα­σι­λείου. Στη χο­ρεία των λι­γό­τε­ρο γνω­στών συν­θε­τών, με τους ο­ποίους συ­νερ­γά­στη­κε, μπαί­νουν οι Ανα­κρέων Πα­πα­γεωρ­γίου, Γιώρ­γος Αλου­πο­γιάν­νης, Νί­κος Δα­νί­κας, Κώ­στας Μυ­λω­νάς, Άγγε­λος Σέ­μπος και Πά­νος Τρια­ντα­φυλ­λί­δης. Σ’ αυ­τήν την ο­μά­δα συν­θε­τών ε­ντάσ­σε­ται και έ­νας α­ριθ­μός με­λο­ποιη­μέ­νων στί­χων που α­κού­στη­καν μό­νο σε συ­ναυ­λίες. Με άλ­λα λό­για, δεν ευ­τύ­χη­σαν να κυ­κλο­φο­ρή­σουν σε δί­σκο. Πά­ντως, έ­να με­γά­λο πο­σο­στό, πά­νω α­πό το έ­να τρί­το του συ­νό­λου των στί­χων, εί­ναι με­λο­ποιή­σεις α­πό θε­α­τρι­κά έρ­γα. Πρό­κει­ται, ω­στό­σο, για έ­να στοι­χείο που δεν πρέ­πει να μας ξε­νί­ζει, α­φού συ­νυ­φαί­νε­ται και α­πο­τε­λεί α­να­πό­σπα­στο μέ­ρος της υ­πό­λοι­πης συγ­γρα­φι­κής πα­ρου­σίας της Μη­τρο­πού­λου.
Ευ­και­ρία, λοι­πόν, να υ­πεν­θυ­μί­σου­με ό­τι η Κω­στού­λα Μη­τρο­πού­λου μπο­ρεί, φαι­νο­με­νι­κά του­λά­χι­στον, να α­δι­κεί­ται ως στι­χουρ­γός, ω­στό­σο, αυ­τή η «α­δι­κία» α­ντι­σταθ­μί­ζε­ται. Πα­ρα­μέ­νει γνω­στή κυ­ρίως ως πε­ζο­γρά­φος και συγ­γρα­φέ­ας θε­α­τρι­κών έρ­γων. Πρω­το­εμ­φα­νί­ζε­ται με α­φη­γη­μα­τι­κά κεί­με­να στη φι­λο­λο­γι­κή σε­λί­δα της «Βρα­δυ­νής» το 1955 (= ε­πο­χή που την ε­πι­με­λεί­ται ο Μπά­μπης Κλά­ρας, μι­κρό­τε­ρος α­δελ­φός του Θα­νά­ση) και λί­γο αρ­γό­τε­ρα, το 1958, εκ­δί­δει το πρώ­το της βι­βλίο, τη νου­βέ­λα «Η Χώ­ρα με τους ή­λιους». Την ί­δια πε­ρίο­δο, κά­που, δη­λα­δή, στις αρ­χές της δε­κα­ε­τίας του ’60, έ­κα­νε ντε­μπού­το και ως θε­α­τρι­κή συγ­γρα­φέ­ας. Έκτο­τε και μέ­χρι το 2004, α­κο­λού­θη­σε μια πυ­κνή σει­ρά πε­ζών (μυ­θι­στο­ρή­μα­τα, διη­γή­μα­τα, νου­βέ­λες) και θε­α­τρι­κών έρ­γων. Για την α­κρί­βεια, έ­χει εκ­δώ­σει συ­νο­λι­κά 47 τίτ­λους, ε­νώ με­τά θά­να­τον προ­στέ­θη­καν μα­ζί με «Τα τρα­γού­δια μου» άλ­λοι δύο. Αθροι­σμέ­νοι, δη­λα­δή τε­λι­κό σύ­νο­λο, με­τρά­με 49 τίτ­λους, α­ριθ­μός κα­θό­λου ευ­κα­τα­φρό­νη­τος.
Ολο­κλη­ρώ­νο­ντας, να ση­μειώ­σου­με ό­τι στις μι­κρές ελ­λεί­ψεις του τό­μου πρέ­πει να κα­τα­χω­ρη­θεί η α­που­σία ε­νη­με­ρω­τι­κού προ­λο­γι­κού κει­μέ­νου. Επί­σης, σε ό,τι α­φο­ρά τα ε­πι­μέ­ρους, α­που­σιά­ζουν οι χρο­νο­λο­γίες με­λο­ποίη­σης των στί­χων και οι πρε­μιέ­ρες, ό­ταν πρό­κει­ται για θε­α­τρι­κά τρα­γού­δια. Πό­τε, για πα­ρά­δειγ­μα, πού και πό­σες α­κρι­βώς πα­ρα­στά­σεις μπο­ρεί να έ­δω­σε το χο­ρό­δρα­μα «Οδυσ­σέ­ας και Αφρο­δί­τη» σε μου­σι­κή Δη­μή­τρη Δρα­γα­τά­κη και μου­σι­κή διεύ­θυν­ση Αργύ­ρη Κου­νά­δη; Ού­τε, βέ­βαια, εί­ναι α­νά­ξια υ­πό­μνη­σης η πλη­ρο­φο­ρία το πό­σους δί­σκους μπο­ρεί να έ­χει α­ριθ­μη­τι­κά φτά­σει «Ο Δρό­μος» του Μά­νου Λοΐζου ή «Η πό­λη μας», του Λου­κια­νού Κη­λα­η­δό­νη ως τη στιγ­μή της έκ­δο­σης του τό­μου. Μπο­ρεί ως πλη­ρο­φο­ρίες να θεω­ρού­νται δευ­τε­ρεύου­σας ση­μα­σίας και α­βα­σά­νι­στα να χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται πε­ριτ­τός φι­λο­λο­γι­σμός, έ­χουν, ό­μως, κά­ποια α­ξία, του­λά­χι­στον για αυ­τούς που με­λε­τούν με­θο­δι­κά τον το­μέα του ελ­λη­νι­κού τρα­γου­διού. Ενδέ­χε­ται, βε­βαίως, αυ­τές οι ε­πι­ση­μάν­σεις να ε­κλη­φθούν ως σχο­λα­στι­κι­σμός σε ε­που­σιώ­δεις α­δυ­να­μίες του τό­μου. Δεν α­πο­κλείε­ται, δη­λα­δή, να έ­χου­με πέ­σει σε μεμ­ψι­μοι­ρία, πα­ρα­βλέ­πο­ντας άλ­λα, πιο ου­σιώ­δη. Εάν τυ­χόν ι­σχύει, δι­κό μας λά­θος,

Πέ­τρος Κα­λα­βρός

Άλλος αντ’ άλλου

Η φω­το­γρα­φία, μα­ζί με τη λε­ζά­ντα της, δη­μο­σιεύ­τη­κε στον τό­μο «Εμφύ­λιος Πό­λε­μος. 60 χρό­νια α­πό τη λή­ξη του», που ε­ξέ­δω­σε ε­πε­τεια­κά η ε­φη­με­ρί­δα «Ελευ­θε­ρο­τυ­πία» (29/8/09). Μα­ζί με άλ­λες, ει­κο­νο­γρα­φού­σε ε­κτε­νές κεί­με­νο του Βα­σί­λη Κα­λα­μα­ρά, με τίτ­λο «Με­λά­νι α­πό αί­μα. Δια­νοού­με­νοι και λο­γο­τέ­χνες α­πέ­να­ντι στον Εμφύ­λιο». Στις 28 Σε­πτεμ­βρίου δη­μο­σιεύ­τη­κε στην ε­φη­με­ρί­δα μια μάλ­λον θυ­μω­μέ­νη ε­πι­στο­λή του Ακα­δη­μαϊκού Θα­νά­ση Βαλ­τι­νού, στην ο­ποία ε­πι­ση­μαί­νο­νται “λα­θρο­χει­ρίες“ του συ­ντά­κτη. Σχε­τι­κά με τη φω­το­γρα­φία πα­ρα­τη­ρεί: «Αλλά οι λα­θρο­χει­ρίες δεν στα­μα­τούν ε­δώ. Το άρ­θρο συ­νο­δεύουν πολ­λές φω­το­γρα­φίες συγ­γρα­φέων κυ­ρίως, για τους ο­ποίους γί­νε­ται κά­ποια μνεία σ’ αυ­τό. Ανά­με­σά τους και χω­ρίς κα­νέ­να λό­γο, υ­πάρ­χει πορ­τρέ­το του γνω­στού Ιτα­λού με­λε­τη­τή της νε­ο­ελ­λη­νι­κής λο­γο­τε­χνίας Μά­ριο Βί­τι. Χω­ρίς κα­νέ­να λό­γο;»
Στη συ­νέ­χεια, α­ντι­γρά­φει τη λε­ζά­ντα και πα­ρα­θέ­τει το α­πό­σπα­σμα α­πό την «Ιστο­ρία της Νε­ο­ελ­λη­νι­κής Λο­γο­τε­χνίας» του Βίτ­τι, ό­που γί­νε­ται α­να­φο­ρά στο ε­πί­μα­χο βι­βλίο του, το «Ορθο­κω­στά». Για να κα­τα­λή­ξει με το ε­ρώ­τη­μα κα­τά πό­σο αυ­τές οι “λα­θρο­χει­ρίες” “ο­φεί­λο­νται σε α­να­γνω­στι­κή-α­ντι­λη­πτι­κή α­νε­πάρ­κεια του συ­ντά­κτη ή πρό­κει­ται για μια ε­σκεμ­μέ­νη δια­στρέ­βλω­ση”.
Η α­γα­νά­κτη­ση φαί­νε­ται πως θο­λώ­νει και το θρυ­λού­με­νο ως διαυ­γές πνεύ­μα ε­νός Ακα­δη­μαϊκού. Και μά­λι­στα, σε τέ­τοιο βαθ­μό ώ­στε να μην α­να­γνω­ρί­ζει την ό­μορ­φη κο­ψιά του Οδυσ­σέα Ελύ­τη. Πά­ντως, για την ι­στο­ρία, ε­κεί­νο το πρωι­νό, στο Πα­ρί­σι του 1951, ο Βίτ­τι βρι­σκό­ταν πί­σω α­πό το φω­το­γρα­φι­κό φα­κό και ό­χι αυ­τά­ρε­σκα έ­μπρο­σθέν του. Μά­λι­στα, την α­κρι­βή ταυ­τό­τη­τα της φω­το­γρα­φίας ο Βίτ­τι τη συ­μπλη­ρώ­νει στο φω­το­γρα­φι­κό του λεύ­κω­μα («Γρα­φείο με θέα. Φω­το­γρα­φίες 1948-1981») με το ε­πε­ξη­γη­μα­τι­κό λο­γο­παί­γνιο: «Τον έ­στη­σα για να τον φω­το­γρα­φί­σω δί­πλα στον κλο­σάρ χά­ριν του “Ελύ­της/α­λή­της”.»
Ανα­δη­μο­σιεύου­με την φω­το­γρα­φία, ό­χι μό­νο προς α­πο­κα­τά­στα­ση του ει­κο­νι­ζό­με­νου προ­σώ­που και του φω­το­γρά­φου, αλ­λά και ε­πε­τεια­κά. Υπεν­θυ­μί­ζου­με, λοι­πόν, ό­τι στις 18 Οκτω­βρίου συ­μπλη­ρώ­νο­νται δυο δε­κα­ε­τίες α­πό την α­να­κοί­νω­ση της α­πο­νο­μής του βρα­βείου Νό­μπελ στον Ελύ­τη. Άντε μή­πως και τρι­τώ­σει, αλ­λά στην πε­ζο­γρα­φία αυ­τή τη φο­ρά, χω­ρίς ε­μπά­θειες και με κα­θα­ρό­τη­τα πνεύ­μα­τος.

Π. Κ.

Ανόθευτες όψεις από τη Σίφνο

Γιώρ­γος Κα­βαλ­λιε­ρά­κης
«Σίφ­νος α­πό πη­λό και σύν­νε­φο»
Επι­λο­γή κει­μέ­νω­ν: Θ. Θ. Νιάρ­χος
Λε­ζά­ντες φω­το­γρα­φιώ­ν:
Στ. Φα­σου­λής. Δί­γλωσ­ση έκ­δο­ση
(ελ­λη­νι­κά, αγ­γλι­κά). Δή­μος Σίφ­νου,
Εκδ. Κα­στα­νιώ­της, Ιού­νιος 2009

Τα λευ­κώ­μα­τα δεν έ­χουν α­νά­γκη του βι­βλιο­πα­ρου­σια­στή, α­φού οι φω­το­γρα­φίες α­πό μό­νες τους συ­νι­στούν ι­σχυ­ρό δέ­λε­αρ. Εκτός κι αν πρό­κει­ται για ει­κα­στι­κό κρι­τι­κό, που προ­τί­θε­ται να α­πο­τι­μή­σει την αι­σθη­τι­κή τους. Ένας πα­ρό­μοιος δια­με­σο­λα­βη­τής θα μπο­ρού­σε να λει­τουρ­γή­σει ε­πι­κου­ρι­κά στην πε­ρί­πτω­ση που ο φω­το­γρά­φος δεν εί­ναι ευ­ρύ­τε­ρα γνω­στός. Για­τί, κα­κά τα ψέ­μα­τα, μπο­ρεί να λέ­νε πως μια φω­το­γρα­φία α­ξί­ζει ό­σο χί­λιες λέ­ξεις, έ­να, ό­μως, διά­ση­μο ό­νο­μα με­τρά­ει πε­ρισ­σό­τε­ρο και α­πό χί­λιες φω­το­γρα­φίες. Ας μην λη­σμο­νού­με πως ζού­με στην ε­πο­χή που ξε­τρε­λαί­νε­ται με τις δια­ση­μό­τη­τες. Κυ­ρια­κή ε­κλο­γών σή­με­ρα και οι συ­μπο­λί­τες μας θα ψη­φί­σουν με το ό­ρα­μα να κα­λυ­φθούν κά­πο­τε τα έ­δρα­να της Βου­λής α­πό κά­θε εί­δους σταρ.
Εκτός, ό­μως, α­πό το ό­νο­μα του φω­το­γρά­φου, το εν­δια­φέ­ρον ε­νός λευ­κώ­μα­τος ε­ξαρ­τά­ται, σε με­γά­λο βαθ­μό, α­πό το θέ­μα των φω­το­γρα­φιών. Κι ό­ταν πρό­κει­ται για τό­πο, α­πό την ε­πω­νυ­μία, που κι αυ­τός με τη σει­ρά του α­πο­λαμ­βά­νει. Οπό­τε, αν ο τό­πος δεν α­νή­κει στα του­ρι­στι­κά θέ­ρε­τρα, με άλ­λα λό­για, στα προ­πύρ­για της λε­γό­με­νης βα­ριάς βιο­μη­χα­νίας του του­ρι­σμού, ο βι­βλιο­πα­ρου­σια­στής θα πρέ­πει να πλέ­ξει ε­γκώ­μια, μή­πως και, μέ­σω του λευ­κώ­μα­τος, σπρώ­ξει τον εν λό­γω τό­πο ως κα­τα­να­λω­τι­κό α­γα­θό στην του­ρι­στι­κή α­γο­ρά.
Στην πε­ρί­πτω­ση του συ­γκε­κρι­μέ­νου λευ­κώ­μα­τος, ο φω­το­γρά­φος Γιώρ­γος Κα­βαλ­λιε­ρά­κης δεν α­νή­κει, προ­σώ­ρας του­λά­χι­στον, στη χο­ρεία των διά­ση­μων, χω­ρίς αυ­τό να ση­μαί­νει πως δεν εί­ναι γνω­στός, ι­διαί­τε­ρα στο χώ­ρο της του­ρι­στι­κής φω­το­γρα­φίας. Επί­σης, η Σίφ­νος δεν κα­τα­χω­ρεί­ται α­πό τους διε­θνείς τα­ξι­διω­τι­κούς ο­δη­γούς στους του­ρι­στι­κούς πα­ρά­δει­σους της Ελλά­δας. Όσο για ε­μάς, που α­νή­κου­με στο, κα­τά γε­νι­κή ο­μο­λο­γία, πα­ρω­χη­μέ­νο εί­δος των βι­βλιο­πα­ρου­σια­στών, την μεν τέ­χνη του Κα­βαλ­λιε­ρά­κη εί­μα­στε α­ναρ­μό­διοι να την σχο­λιά­σου­με, α­νε­ξάρ­τη­τα αν κοι­τά­ζο­ντας τις φω­το­γρα­φίες του μας κα­τα­κλύ­ζει αί­σθη­μα γλυ­κιάς ευ­δαι­μο­νίας, την δε Σίφ­νο έ­χου­με τη διά­θε­ση μάλ­λον να την δυ­σφη­μί­σου­με πα­ρά να την κα­λο­συ­στή­σου­με, μή­πως και την κρα­τή­σου­με έ­ναν τό­πο μυ­στι­κό. Φτά­νουν τα πα­ρα­λη­ρού­ντα α­πό εν­θου­σια­σμό δη­μο­σιεύ­μα­τα ό­σων φι­λο­ξε­νού­νται στο νη­σί για δυο-τρεις μέ­ρες, συ­νή­θως με α­φορ­μή τα ε­γκαί­νια κά­ποιας κα­λο­και­ρι­νής έκ­θε­σης. Ήδη, πλη­θαί­νουν ε­πι­κίν­δυ­να οι του­ρί­στες, προ πά­ντων οι Αθη­ναίοι, που α­πο­βαί­νουν και οι πλέ­ον κα­τα­στρο­φι­κοί, δε­δο­μέ­νου ό­τι “κα­βά­λα πα­ν’ στην εκ­κλη­σιά, κα­βά­λα προ­σκυ­νά­νε”, ό­περ ε­στί με­θερ­μη­νευό­με­νον ε­πο­χού­με­νοι πα­ν’ στο νη­σί, ε­πο­χού­με­νοι το πε­ριέρ­χο­νται.
Πά­ντως, μας κα­θη­συ­χά­ζει το γε­γο­νός πως το συ­γκε­κρι­μέ­νο λεύ­κω­μα δεν φαί­νε­ται να ορ­μά­ται α­πό του­ρι­στι­κά κί­νη­τρα. Το έ­φτια­ξαν τρεις ε­πή­λυ­δες της Σίφ­νου, ο φω­το­γρά­φος και οι δύο ε­πι­με­λη­τές. Εί­ναι κά­τοι­κοι της πρω­τεύου­σας, που ε­ρω­τεύ­τη­καν το νη­σί και το ε­πέ­λε­ξαν ως προ­νο­μιού­χο τό­πο ξε­κού­ρα­σης. Γι’ αυ­τό και το λεύ­κω­μά τους πα­ρου­σιά­ζει μια Σίφ­νο, που δεν έ­χει α­κό­μη νο­θευ­τεί. Ο φω­το­γρα­φι­κός φα­κός ε­πι­λέ­γει προ­σε­κτι­κά τις ό­ψεις του νη­σιού, α­πο­φεύ­γο­ντας τις οι­κι­στι­κές αλ­λοιώ­σεις και τις του­ρι­στι­κές ε­πεμ­βά­σεις. Προ­τι­μά τις κο­ντι­νές λή­ψεις, ε­στιά­ζο­ντας στη λε­πτο­μέ­ρεια ή και στρε­φό­με­νος στα βρά­χια και τη θά­λασ­σα. Πα­ρα­κά­μπτει τις τραυ­μα­τι­σμέ­νες πλα­γιές, ι­διαί­τε­ρα τις βου­νο­κορ­φές, ό­που τα κτί­σμα­τα σαν νεό­κο­ποι βι­γλά­το­ρες κα­τα­στρέ­φουν την αρ­μο­νία των κα­μπυ­λό­γραμ­μων σχη­μά­των. Κα­τα­φεύ­γει στους δια­τη­ρη­τέ­ους οι­κι­σμούς και πά­λι, ό­μως, εκ του σύ­νεγ­γυς. Πα­ρα­δό­ξως, κα­τορ­θώ­νει α­κό­μη και οι λι­γο­στές στις φω­το­γρα­φίες αν­θρώ­πι­νες φι­γού­ρες να πα­ρου­σιά­ζο­νται σε ει­δυλ­λια­κά στιγ­μιό­τυ­πα. Χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό πα­ρά­δειγ­μα οι φω­το­γρα­φίες α­πό το Βα­θύ, ό­που έ­να α­πό τα ε­κλε­κτά τέ­κνα της Σίφ­νου πραγ­μα­το­ποίη­σε το κο­ρυ­φαίο έρ­γο α­ξιο­ποίη­σης των τε­λευ­ταίων χρό­νων, με­τα­τρέ­πο­ντας έ­ναν θα­λε­ρό ε­λαιώ­να σε ξε­νο­δο­χείο πέ­ντε α­στέ­ρων με γή­πε­δα γκολ­φ-τέ­νις και πι­σί­να πα­ρά θι­ν’ α­λός. Κι ό­μως, οι φω­το­γρα­φίες υ­πό­σχο­νται “τον ε­πί γης πα­ρά­δει­σο”, που θυ­μά­ται ο Στα­μά­της Φα­σου­λής.
Την ψευ­δαι­σθη­σια­κή και τό­σο λυ­τρω­τι­κή ει­κό­να των φω­το­γρα­φιών συν­δρά­μει η αν­θο­λό­γη­ση των κει­μέ­νω­ν: ποιή­μα­τα, τα­ξι­διω­τι­κές ε­ντυ­πώ­σεις και με­λέ­τες για την αλ­λο­τι­νή Σύ­ρο. Στα α­μι­γώς λο­γο­τε­χνι­κά προ­τάσ­σε­ται πο­λύ­στι­χο ποίη­μα α­πό τον 19ο αιώ­να, ύ­μνο στη φύ­ση και τους αν­θρώ­πους της θά­λασ­σας, του Αρι­στο­μέ­νη Προ­βε­λέγ­γιου. Εί­ναι ο σίφ­νιος ποιη­τής, που έ­χει α­φή­σει τα πε­ρισ­σό­τε­ρα α­πτά ί­χνη στο νη­σί, α­πό το οι­κο­γε­νεια­κό του αρ­χο­ντι­κό στο κέ­ντρο της Σίφ­νου μέ­χρι το κε­λί στο μο­να­στή­ρι της Χρυ­σο­πη­γής, ό­που ρέμ­βα­ζε. Και α­κό­μη, οι­κο­γε­νεια­κά εκ­κλη­σί­δρια, α­φιε­ρω­μα­τι­κές ει­κό­νες και την προ­το­μή του στα Σχο­λεία, έρ­γο του φί­λου του Γιαν­νού­λη Χα­λε­πά. Στο κεί­με­νό του ο να­ξιώ­της συγ­γρα­φέ­ας Πέ­τρος Γλέ­ζος το χα­ρα­κτη­ρί­ζει “μέ­τριο έρ­γο”, χρή­σι­μο μό­νο για να δι­δά­σκει στα παι­διά πως η ποίη­ση φέρ­νει δό­ξα. Ακο­λου­θούν δύο ποιή­μα­τα με­τα­γε­νέ­στε­ρα, δια­φο­ρε­τι­κής πνοής, του έ­τε­ρου σίφ­νιου ποιη­τή, του Ιωάν­νη Γρυ­πά­ρη. Και έ­να α­κό­μη, γε­μά­το νο­σταλ­γία, του νεό­τε­ρου σίφ­νιου ποιη­τή, α­νι­ψιού του Προ­βο­λέγ­γιου, Γιώρ­γου Λί­κου, γραμ­μέ­νο στο Πα­ρί­σι, το 1961. Απο­μέ­νει το ποίη­μα της Κο­ρα­λίας Θε­ο­το­κά. Πα­ρό­τι δεν υ­πήρ­ξε Σίφ­νια -ί­σως το έ­γρα­ψε πε­ρα­στι­κή α­πό το νη­σί, ό­ταν ερ­γα­ζό­ταν ως ξε­να­γός- το ποίη­μά της δεν υ­στε­ρεί σε λυ­ρι­κούς τό­νους. Στο λεύ­κω­μα φι­λο­ξε­νεί­ται έ­νας α­κό­μη σίφ­νιος ποιη­τής, του­λά­χι­στον στην κα­τα­γω­γή, ο Τί­τος Πα­τρί­κιος. Αυ­τός, ό­μως, δεν γρά­φει στί­χους, μό­νο θυ­μά­ται, τα­ξι­δεύο­ντας για Μύ­κο­νο, την Σίφ­νο των παι­δι­κών του χρό­νων . Τη νο­σταλ­γι­κή του διά­θε­ση την κα­τα­πο­λε­μά­ει με την αι­σιό­δο­ξη σκέ­ψη πως στα εν­διά­με­σα χρό­νια δεν έ­γι­ναν μό­νο κα­τα­στρο­φές.
Δε­δο­μέ­νου ό­τι το φυλ­λο­μέ­τρη­μα ε­νός λευ­κώ­μα­τος μπο­ρεί να ε­πέ­χει τη θέ­ση και μιας πρώ­της γνω­ρι­μίας με τον τό­πο, ως ει­σα­γω­γή και ε­πί­λο­γος στο λεύ­κω­μα, α­να­δη­μο­σιεύο­νται δυο κεί­με­να α­πό έ­να προ δε­κα­τριών ε­τών α­φιέ­ρω­μα στη Σίφ­νο: μια ι­στο­ρι­κή δια­δρο­μή α­πό τους βυ­ζα­ντι­νούς χρό­νους μέ­χρι σή­με­ρα του κα­τά το ή­μι­συ σίφ­νιου ι­στο­ριο­δί­φη Σί­μου Συ­μεω­νί­δη και μια α­να­φο­ρά στα σιφ­νιώ­τι­κα πα­νη­γύ­ρια α­πό τον κα­θη­γη­τή λα­ο­γρα­φίας Στέ­φα­νο Ημέλ­λο. Όσο για τα πε­ζά, κυ­ριαρ­χεί, σε τρεις συ­νέ­χειες, το τα­ξι­διω­τι­κό του Ηλία Βε­νέ­ζη, α­πό μια ε­πί­σκε­ψή του στο νη­σί το 1960, ε­νώ την πα­ρά­στα­ση κλέ­βει η Σίφ­νος του Πα­να­γιώ­τη Τέ­τση. Σε α­νά­λα­φρα ει­ρω­νι­κούς τό­νους πε­ρι­γρά­φει την ο­δύσ­σεια, που σή­μαι­νε το τα­ξί­δι στη νη­σί εν έ­τει 1964, για να φτά­σει στο ε­πό­με­νο πρωι­νό, ό­ταν πρω­το­α­ντί­κρυ­σε το “α­πολ­λώ­νιο φως” της Σίφ­νου. Αρκεί­ται σε έ­να μό­νο κά­δρο: το Κά­τω Πε­τά­λι στα χα­μη­λά της ρε­μα­τιάς και α­ρι­στε­ρά, στην κο­ρυ­φο­γραμ­μή ο Χρυ­σό­στο­μος της Φυ­τειάς, με τον γε­ρο­φοί­νι­κα α­κό­μη όρ­θιο, πριν ο­ρι­ζο­ντιω­θεί και πριν α­νε­γερ­θεί το ο­μώ­νυ­μο ξε­νο­δο­χείο. Μια ει­κα­στι­κή ό­ψη, που, ό­πως ε­ξο­μο­λο­γεί­ται, δεν τόλ­μη­σε πο­τέ να α­πο­δώ­σει ζω­γρα­φι­κά, α­φή­νο­ντάς την στον χρω­στή­ρα της γρα­φί­δας του.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Καστοριανά ψήγματα χρυσού

Γιώρ­γος Γκο­λο­μπίας
«Ψά­χνο­ντας το χρυ­σά­φι»
Θεσ­σα­λο­νί­κη, 2009

Ψά­χνο­ντας το χρυ­σά­φι της λο­γο­τε­χνίας κα­τα­στρέ­φου­με τα μά­τιά μας, ε­πι­βα­ρύ­νου­με γε­νι­κό­τε­ρα την υ­γεία μας και, το βα­σι­κό­τε­ρο ό­λων, χά­νου­με τον και­ρό μας. Ωστό­σο, θεω­ρη­τι­κώς, η κα­τερ­γα­σία της χρυ­σο­φό­ρου άμ­μου εί­ναι μια α­πλή δια­δι­κα­σία, κι αυ­τό, λό­γω της με­γά­λης δια­φο­ράς ως προς την πυ­κνό­τη­τα του με­τάλ­λου σε σχέ­ση με τα στεί­ρα υ­λι­κά. Πρα­κτι­κά, ό­μως, α­ντι­κρί­ζο­ντας κα­νείς τις ντά­νες των α­να­γνω­σμά­των στους πά­γκους των βι­βλιο­πω­λείων, τρο­μά­ζει. Ογκω­δέ­στα­τα τα στεί­ρα υ­λι­κά, κά­νουν να φαί­νε­ται ο δια­χω­ρι­σμός των ψηγ­μά­των χρυ­σού σχε­δόν α­δύ­να­τος.
«Ψά­χνο­ντας το χρυ­σά­φι» εί­ναι ο τίτ­λος και μιας συλ­λο­γής διη­γη­μά­των που τυ­πώ­θη­κε τον Μάιο, στη Θεσ­σα­λο­νί­κη, σε μό­λις 750 α­ριθ­μη­μέ­να α­ντί­τυ­πα, ε­κτός ε­μπο­ρίου. Κρα­τά­με στα χέ­ριά μας το α­ντί­τυ­πο με αύ­ξο­ντα α­ριθ­μό 703 και αι­σθα­νό­μα­στε ευ­γνώ­μο­νες, που μας ε­στά­λη. Πε­ρι­λαμ­βά­νει ε­πτά πα­ρά­ξε­νες ι­στο­ρίες, κα­τά την ε­κτί­μη­σή μας ψήγ­μα­τα χρυ­σού, που η βι­βλιο­κα­τε­βα­σιά του 2009 πο­λύ φο­βό­μα­στε πως δεν θα ε­πι­τρέ­ψει την πε­ρι­συλ­λο­γή τους. Η α­φή­γη­ση, στο σύ­νο­λο των διη­γη­μά­των, α­φή­νει να πλα­νιέ­ται α­βε­βαιό­τη­τα ως προς τον τό­πο και το χρό­νο. Επι­πλέ­ον, δεν προσ­διο­ρί­ζε­ται εάν και κα­τά πό­σο πρό­κει­ται για ε­λεύ­θε­ρους συ­νειρ­μούς ή για ε­νυ­πνια­κές κα­τα­βυ­θί­σεις. Αυ­τή η ρευ­στό­τη­τα προ­σθέ­τει, εκ προοι­μίου, μια σχε­δόν πα­ρα­μυ­θι­κή α­χλύ στα διη­γή­μα­τα. Ένας ε­νή­λι­κας α­να­τρέ­χει στα παι­δι­κά του χρό­νια. Η νο­σταλ­γία του δεν ο­μο­λο­γεί­ται, αλ­λά α­πο­τυ­πώ­νε­ται στις λε­πτο­με­ρείς πε­ρι­γρα­φές και α­κό­μη πε­ρισ­σό­τε­ρο, στις σκο­τει­νές νύ­ξεις. Προ­σπα­θεί να μη χά­σει τί­πο­τα και με­τά γε­λά με αυ­τή τη σκέ­ψη, για­τί ξέ­ρει ό­τι τα έ­χει χά­σει ό­λα.
Στο ο­μό­τιτ­λο με τη συλ­λο­γή διή­γη­μα, ο α­φη­γη­τής βλέ­πει τον ε­αυ­τό του παι­δί στο σπί­τι της για­γιάς του, στο χω­ριό. Εί­ναι η ε­πο­χή, που κυ­κλο­φο­ρεί το πε­ριο­δι­κό ο «Μι­κρός Σε­ρί­φης». Άρα, βρι­σκό­μα­στε κά­που στη δε­κα­ε­τία του ’60. Στην πλα­τεία του χω­ριού έ­παι­ζαν μια ται­νία, που μπο­ρεί να ή­ταν και του βω­βού κι­νη­μα­το­γρά­φου. Ανα­κα­λεί τον α­δελ­φό του, μω­ρό α­κό­μη, και τη για­γιά του να λέει ι­στο­ρίες για τη μά­να του, που ή­ταν έ­να σκα­ντα­λιά­ρι­κο παι­δί και για μια ζωη­ρή κο­πέ­λα που την ε­κτέ­λε­σαν φα­ντά­ροι στο νε­κρο­τα­φείο. Ο συγ­γρα­φέ­ας την α­πο­κα­λεί Ωραιο­ζή­λη και την θυ­μά­ται να τρα­γου­δά, ό­πως και η α­γία Ωραιο­ζή­λη, που και ε­κεί­νη βρή­κε μαρ­τυ­ρι­κό θά­να­το, μό­νο που ε­κεί­νη ή­ταν α­πό την Πό­λη. Αμέ­σως με­τά, θυ­μά­ται μια ι­στο­ρία της για­γιάς α­πό τα παι­δι­κά της χρό­νια στη Ρω­σία. Μα­ζί με τις α­να­μνή­σεις έρ­χο­νται κά­ποιες α­προσ­διό­ρι­στες δι­κές του μνή­μες. Αυ­τές τις πα­ρα­θέ­τει ε­ντός πα­ρεν­θέ­σεως. Έχουν ό­λες να κά­νουν με κά­τι που σώ­θη­κε στη μνή­μη του ως δυσ­νό­η­το και φευ­γα­λέο. Σί­γου­ρα, ό­μως, θα πρέ­πει να ή­ταν κά­τι α­πει­λη­τι­κό, κα­θώς προ­βάλ­λει κα­θα­ρό το αί­σθη­μα του φό­βου. Ο συγ­γρα­φέ­ας το­πο­θε­τεί ό­λη την ε­ξι­στό­ρη­ση στην ώ­ρα του δει­λι­νού, σε έ­να σκο­τει­νια­σμέ­νο σκη­νι­κό, με μο­να­δι­κή φω­τει­νή ε­πι­φά­νεια μια παι­δι­κή φω­το­γρα­φία.
Αν υ­πο­θέ­σου­με ό­τι τα διη­γή­μα­τα α­πο­τυ­πώ­νουν συ­νειρ­μούς, τό­τε αυ­τοί θα μπο­ρού­σαν να ξε­κι­νούν α­πό κά­ποιες φω­το­γρα­φίες. Κι αυ­τές θα πρέ­πει να ή­ταν φω­το­γρα­φίες ε­πο­χής, για­τί στο ε­πό­με­νο διή­γη­μα προσ­διο­ρί­ζε­ται πως η φω­το­γρά­φι­ση έ­γι­νε “μπρο­στά σ’ έ­να κρε­μα­σμέ­νο φό­ντο”, ό­πως συ­νη­θι­ζό­ταν κά­πο­τε για τη δη­μιουρ­γία του κα­τάλ­λη­λου ντε­κόρ. Εί­ναι μία ε­φαρ­μο­γή που δια­τη­ρή­θη­κε α­πό τους φω­το­γρά­φους της ε­παρ­χίας μέ­χρι τη δε­κα­ε­τία του ’60, στην ο­ποία το­πο­θε­τεί­ται το δεύ­τε­ρο διή­γη­μα σαν συ­νέ­χεια του πρώ­του. Αυ­τή τη φο­ρά, το παι­δί έ­χει κα­τέ­βει α­πό το βου­νό στην πό­λη. Μια πα­λιά πό­λη με τεί­χος και πέ­τρι­να σπί­τια δί­πλα σε μια λί­μνη. Στο διή­γη­μα υ­πάρ­χει η ί­δια βα­ριά ε­πί­φο­βη α­τμό­σφαι­ρα. Εδώ, δεν εί­ναι σού­ρου­πο, αλ­λά χει­μώ­νας, βα­ρύς, βο­ρειο­ελ­λα­δί­τι­κος. «Χει­μώ­νας στις στέ­γες» εί­ναι ο τίτ­λος. Πα­ρό­τι προσ­διο­ρί­ζε­ται πως εί­ναι Απο­κριές, ο ε­νή­λι­κας α­να­κα­λεί το αλ­λο­τι­νό παι­δί, αν ό­χι θλιμ­μέ­νο, σί­γου­ρα σαν φο­βι­σμέ­νο.
Τα τρία σύ­ντο­μα διη­γή­μα­τα, που α­κο­λου­θούν, δεί­χνουν ευ­κρι­νέ­στε­ρα την ο­νει­ρι­κή τους υ­πό­στα­ση. Ο συγ­γρα­φέ­ας κα­τα­φεύ­γει στην ε­νυ­πνια­κή κα­τά­στα­ση για να δεί­ξει, πί­σω α­πό τους φό­βους του παι­διού, τις κα­τα­χω­νια­σμέ­νες ε­πι­θυ­μίες. Στο έ­να, μό­λις ο­μο­λο­γη­μέ­νες, μέ­νουν με­τέω­ρες με­τα­ξύ εκ­πλή­ρω­σης και μα­ταίω­σης, ε­νώ δη­λώ­νο­νται πλα­γίως με τον τίτ­λο «Ο αρ­ρα­βω­νια­στι­κός». Στο δεύ­τε­ρο, «Η κα­τάρ­ρευ­ση», στο σχε­δόν ε­φιαλ­τι­κό το­πίο της έ­ρη­μης πα­ρα­λί­μνιας πό­λης, ο α­φη­γη­τής σκαρ­φα­λώ­νει σε μια γέ­φυ­ρα. Αυ­τή, ό­μως, κα­ταρ­ρέει, ό­ταν ε­κεί­νος βρί­σκε­ται στα μι­σά της και α­να­γκά­ζε­ται να πι­σω­γυ­ρί­σει. Τέ­λος, στο τρί­το διή­γη­μα, κα­τά τη γνώ­μη μας το κο­ρυ­φαίο της τριά­δας, ο α­φη­γη­τής νι­κά­ει στη μά­χη με το κα­κό, ε­νώ ο φί­λος του, δεν θέ­λει να σω­θεί. «Ο μο­να­χός Νή­φων» εί­ναι ο τίτ­λος του διη­γή­μα­τος. Κα­τ’ ε­ξαί­ρε­ση, η α­φή­γη­ση ε­δώ δεν εί­ναι στα­τι­κή, αλ­λά ξε­δι­πλώ­νει σε γρή­γο­ρο ρυθ­μό σκη­νές δρά­σης. Πρω­τα­γω­νι­στούν έ­νας μά­γκας, που φαί­νε­ται να βγαί­νει α­πό πα­λιά φω­το­γρα­φία, και έ­νας κα­λό­γε­ρος, με κρυμ­μέ­νη στο ρά­σο ξι­φο­λόγ­χη. Σε αυ­τό το διή­γη­μα, α­να­φέ­ρο­νται και δυο το­πω­νύ­μια, Αμυ­γδα­λεώ­νας και Κω­στα­ρά­ζι, προσ­διο­ρί­ζο­ντας ως τό­πο των διη­γη­μά­των την ευ­ρύ­τε­ρη πε­ριο­χή της Κα­στο­ριάς.
Γνω­στή η πό­λη της Κα­στο­ριάς για τη λί­μνη και τα αρ­χο­ντι­κά της ό­που και το­πο­θε­τού­νται τα δυο με­γα­λύ­τε­ρα διη­γή­μα­τα της συλ­λο­γής, που πα­ρα­τί­θε­νται στο βι­βλίο ως ά­νοιγ­μα και ως κλεί­σι­μο. Σε αυ­τά δια­κρί­νε­ται ευ­κρι­νέ­στε­ρα η ρο­μα­ντι­κή ι­διο­συ­γκρα­σία του συγ­γρα­φέα, που υ­φέρ­πει και στα ε­πτά διη­γή­μα­τα. Ρε­α­λι­στι­κή η α­φή­γη­ση α­πο­τυ­πώ­νει λε­πτο­με­ρεια­κά τα αρ­χο­ντι­κά. Όμως ο συγ­γρα­φέ­ας δεν εί­ναι α­πλώς έ­νας κα­λός γνώ­στης του τρό­που κα­τα­σκευής τους ή της ε­σω­τε­ρι­κής τους διαρ­ρύθ­μι­σης και δια­κό­σμη­σης. Εί­ναι, ε­πί­σης και κά­ποιος που συ­μπά­σχει με το ρή­μαγ­μά τους. Γι’ αυ­τό και τα σπί­τια πε­ρι­γρά­φο­νται σαν κά­τι το έμ­ψυ­χο. Ο τίτ­λος του ε­ναρ­κτή­ριου διη­γή­μα­τος, «Το άρ­ρω­στο σπί­τι», δη­λώ­νει την προ­σω­πο­ποίη­ση του αρ­χο­ντι­κού. Μέ­σω αυ­τής, η α­φή­γη­ση δια­φεύ­γει στο χώ­ρο του μα­γι­κού ρε­α­λι­σμού. Στή­νε­ται έ­τσι μια ε­ντυ­πω­σια­κή σκη­νο­γρα­φία ε­ρει­πω­μέ­νων πραγ­μά­των, στην ο­ποία ε­κτυ­λίσ­σο­νται πα­ρά­πλευ­ρες ι­στο­ρίες με γε­ρό­ντισ­σες που πέ­θα­ναν μέ­σα σε αυ­τό. Το αρ­χο­ντι­κό εί­ναι έ­ρη­μο και ε­τοι­μο­θά­να­το. Πά­ει και­ρός που πα­ρου­σιά­στη­καν πλη­γές με πύον στους τοί­χους του. Εντο­πι­σμέ­νο μαύ­ρο έλ­κος πρώ­τα και με­τά, η λέ­πρα να α­πλώ­νε­ται. Ανα­με­νό­με­νο το τέ­λος, “χους ην και εις χουν α­πε­λεύ­ση­τω”. Απο­δί­δε­ται, ό­μως, υ­περ­ρε­α­λι­στι­κά, με το αρ­χο­ντι­κό να συρ­ρι­κνώ­νε­ται και να α­να­χω­νεύε­ται στο θε­μέ­λιο λί­θο του, ε­κεί ό­που εί­χαν κά­πο­τε σφά­ξει τον κό­κο­ρα.
Στο κα­τα­λη­κτι­κό διή­γη­μα, ε­πα­νέρ­χε­ται το σκη­νι­κό του αρ­χο­ντι­κού με τους σω­ρούς α­πό πα­λαιά πράγ­μα­τα, αλ­λά η α­να­πα­ρά­στα­ση α­το­νεί έ­να­ντι της υ­παρ­ξια­κής α­γω­νίας. Συ­να­ντά­με και πά­λι μια ο­νει­ρι­κή πε­ρι­πλά­νη­ση, με το παι­δί χα­μέ­νο σε έ­ναν ε­φιάλ­τη. Το σπί­τι έ­χει χω­ρι­στεί στα δυο, α­πο­μέ­νο­ντας μό­νο έ­νας διά­δρο­μος να συν­δέει με­τα­ξύ τους τα δύο τμή­μα­τα. Η ε­ρή­μω­ση του σπι­τιού τρο­μά­ζει το παι­δί πε­ρισ­σό­τε­ρο α­πό το τε­ρά­τω­μα, έ­να εί­δος θη­λώ­μα­τος που εμ­φα­νί­ζε­ται αιφ­νι­δια­στι­κά στο σα­γό­νι του. Ο τίτ­λος του διη­γή­μα­τος, «Τον και­ρό της ε­ξό­δου», δεν πα­ρα­πέ­μπει στην έ­ξο­δο α­πό το σπί­τι, που φαί­νε­ται α­νέ­φι­κτη, ό­πως άλ­λω­στε συμ­βαί­νει κα­τά κα­νό­να στους ε­φιάλ­τες, αλ­λά στην έ­ξο­δο α­πό τα ε­γκό­σμια. Ο α­φη­γη­τής α­να­θυ­μά­ται ε­δώ και πε­ρι­γρά­φει τις τι­μω­ρίες των κο­λα­σμέ­νων κα­τά τη Δευ­τέ­ρα Πα­ρου­σία, ό­πως τις εί­χε δει στο νάρ­θη­κα πα­λιάς εκ­κλη­σίας.
Η α­να­ζή­τη­ση των ό­ποιων συγ­γρα­φι­κών κα­τα­βο­λών του Γιώρ­γου Γκο­λο­μπία και οι συ­γκρί­σεις θα μας πή­γαι­ναν μα­κριά. Αρκεί η δια­πί­στω­ση πως πρό­κει­ται για έ­ναν βο­ρειο­ελ­λα­δί­τη συγ­γρα­φέα και πως πρέ­πει να κρα­τά­ει α­πό το ί­διο κλω­νά­ρι που έ­δω­σε έ­ναν Ν. Γ. Πε­ντζί­κη. Ού­τως ή άλ­λως, αυ­τό εί­ναι το μο­να­δι­κό του βι­βλίο. Πρώ­τον, για­τί πέ­θα­νε στις τε­λευ­ταίες η­μέ­ρες του Απρι­λίου του 2009 και δεύ­τε­ρον, πι­θα­νώς το ση­μα­ντι­κό­τε­ρο, για­τί πο­τέ δεν θέ­λη­σε να εκ­δώ­σει πε­ζο­γρα­φι­κό βι­βλίο. Έμει­νε γνω­στός ως συλ­λέ­κτης και ε­ρευ­νη­τής στο χώ­ρο κυ­ρίως της φω­το­γρα­φίας, ε­στιά­ζο­ντας στον βο­ρειο­δυ­τι­κό ελ­λα­δι­κό χώ­ρο, με ομ­φα­λό την πε­ριο­χή της Κα­στο­ριάς, κα­θό­σον γεν­νη­μέ­νος στο Βο­γα­τσι­κό Κα­στο­ριάς. Ακό­μη και έ­να τε­λευ­ταίο βι­βλίο που σχε­δία­ζε και ά­φη­σε η­μι­τε­λές, α­φο­ρά τις ε­φη­με­ρί­δες της Κα­στο­ριάς μέ­χρι το 1961, έ­τος της γεν­νή­σεώς του.
Τα ε­πτά διη­γή­μα­τα τα δη­μο­σίευ­σε α­νά­με­σα στο φθι­νό­πω­ρο του 1988 και την ά­νοι­ξη του 1990, δη­λα­δή λί­γο πριν κλεί­σει τα τριά­ντα. Με­τά σιώ­πη­σε λο­γο­τε­χνι­κά, ε­κτός κι αν υ­πάρ­χουν δη­μο­σιευ­μέ­να πε­ζά του στην ε­φη­με­ρί­δα της γε­νέ­τει­ράς του. Όπως φαί­νε­ται, φρό­ντι­σε πα­λαιούς φω­το­γρά­φους, με κο­ρυ­φαία πε­ρί­πτω­ση τον ά­γνω­στο Κα­στο­ρια­νό Λεω­νί­δα Πα­πά­ζο­γλου, κα­θώς και α­γιο­ρεί­τι­κα πα­λαιά χα­ρα­κτι­κά, ό­χι ό­μως τα διη­γή­μα­τά του. Η με­τα­θα­νά­τια έκ­δο­ση ο­φεί­λε­ται σε πρω­το­βου­λία δύο φί­λων του, του διη­γη­μα­το­γρά­φου Στά­θη Κο­ψα­χεί­λη και του Νώ­ντα Τσί­γκα, ο ο­ποίος γρά­φει και σύ­ντο­μο πρό­λο­γο. Εάν δεν ε­γκα­τέ­λει­πε τα ε­γκό­σμια, τα διη­γή­μα­τά του θα ε­ξα­κο­λου­θού­σαν να λαν­θά­νουν στο πε­ριο­δι­κό, ό­που δη­μο­σιεύ­τη­καν μα­ζί με άλ­λα ψήγ­μα­τα χρυ­σού ζώ­ντων συγ­γρα­φέων, οι ο­ποίοι ε­πί­σης ε­πέ­λε­ξαν να λη­σμο­νή­σουν τον πε­ζο­γρα­φού­ντα ε­αυ­τό τους. Ή του­λά­χι­στον, να μην τον δη­μο­σιο­ποιή­σουν. Το πε­ριο­δι­κό έ­φε­ρε τον πο­λύ­ση­μο τίτ­λο, «Το Πα­ρα­μι­λη­τό», και κυ­κλο­φό­ρη­σε α­πό το Φθι­νό­πω­ρο του 1988 μέ­χρι τον Οκτώ­βριο του 1994, κλεί­νο­ντας με έ­να τεύ­χος α­φιε­ρω­μέ­νο στον Πε­ντζί­κη. Εκδό­της του ή­ταν έ­νας α­πό τους πα­ρα­μέ­νο­ντες σε α­φά­νεια, ο Δη­μή­τρης Πα­να­γιω­τό­που­λος.
Στο βι­βλίο, δεν κρα­τή­θη­κε η σει­ρά δη­μο­σίευ­σης, η ο­ποία, ω­στό­σο, πι­στεύου­με πως σκια­γρα­φεί τη σύ­ντο­μη συγ­γρα­φι­κή δια­δρο­μή του Γκο­λο­μπία: στο πρώ­το τεύ­χος δη­μο­σιεύε­ται το τε­λευ­ταίο διή­γη­μα της συλ­λο­γής, στο δεύ­τε­ρο το πρώ­το, στο τέ­ταρ­το, συ­νε­χό­με­να, το δεύ­τε­ρο και τρί­το διή­γη­μα της συλ­λο­γής, και στο έ­κτο τα τρία ε­νύ­πνια, κα­τ’ α­ντί­στρο­φη, ό­μως, σει­ρά α­πό αυ­τήν της συλ­λο­γής. Επί­σης, στο πε­ριο­δι­κό, τα διη­γή­μα­τα εί­χαν δια­φο­ρε­τι­κή ει­κο­νο­γρά­φη­ση, για την ο­ποία εί­χε φρο­ντί­σει ο συγ­γρα­φέ­ας. Ενώ, στο βι­βλίο, προ­τι­μή­θη­καν φω­το­γρα­φίες του Λεω­νί­δα Πα­πά­ζο­γλου, του ο­ποίου το έρ­γο α­νέ­δει­ξε ο Γκο­λο­μπίας. Η ει­κο­νο­γρά­φη­ση, ω­στό­σο, στο πε­ριο­δι­κό α­πο­τε­λεί ου­σια­στι­κό μέ­ρος της α­φή­γη­σης. Τέ­λος, η φω­το­γρα­φία ε­ξω­φύλ­λου, πα­ρό­τι ση­μειώ­νε­ται πως προέρ­χε­ται α­πό τη συλ­λο­γή του συγ­γρα­φέα, φα­ντά­ζει μάλ­λον ξέ­νη με τα θέ­μα­τα και την α­τμό­σφαι­ρα των διη­γη­μά­των.
Να ση­μειώ­σου­με, α­κό­μη, πως η συμ­βο­λή του Γκο­λο­μπία στο πε­ριο­δι­κό δεν πε­ριο­ρί­ζε­ται στη δη­μο­σίευ­ση των διη­γη­μά­των. Έχει ει­κο­νο­γρα­φή­σει με φω­το­γρα­φίες του τα πρώ­τα ο­κτώ τεύ­χη και έ­χει δη­μο­σιεύ­σει τεκ­μή­ρια πα­λαιό­τε­ρων ε­πο­χών, ό­πως ε­πι­στο­λές, χρο­νι­κά και η­με­ρο­λό­για, με προ­λό­γους σχε­τι­κά με το ι­στο­ρι­κό της εύ­ρε­σής τους. Μά­λι­στα, σε δυο πε­ρι­πτώ­σεις, δη­μο­σιεύει σε πα­ραλ­λη­λία τεκ­μή­ρια α­πό ε­πο­χές που α­πέ­χουν με­ρι­κές δε­κα­ε­τίες με­τα­ξύ τους, προ­βαί­νο­ντας σε εν­δια­φέ­ρου­σες συ­γκρί­σεις. Πα­ρε­μπι­πτό­ντως, φυλ­λο­με­τρώ­ντας τα τεύ­χη του «Πα­ρα­μι­λη­τού», βρή­κα­με και έ­να ό­γδοο διή­γη­μα, δη­μο­σιευ­μέ­νο στο ό­γδοο τεύ­χος, με η­με­ρο­μη­νία γρα­φής, Μάιο 1990. Φέ­ρει τον τίτ­λο «Ο ά­γιος Ζα­μπλα­κάς» και ο Γκο­λο­μπίας ση­μειώ­νει πως εί­ναι πα­ραλ­λα­γή “α­πό πα­ρα­μύ­θι του λα­ού”. Πα­ρό­τι δεν γνω­ρί­ζου­με το πρω­τό­τυ­πο, η α­νά­πλα­σή του έ­χει ό­λα τα προ­σό­ντα ε­νός κα­λού διη­γή­μα­τος. Ιδιαί­τε­ρο εν­δια­φέ­ρον πα­ρου­σιά­ζει η ει­κο­νο­γρά­φη­ση του διη­γή­μα­τος. Ει­κο­νο­γρα­φεί­ται με σκί­τσα, που έ­χει α­ντι­γρά­ψει ο ί­διος α­πό τοι­χο­γρα­φι­κό διά­κο­σμο πα­λαιού κα­στο­ρια­νού να­ού.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Ο φωτογράφος του χωριού

«Φω­το­γρα­φείον
“Το Μά­νε­σι” Ιω. Π. Κα­ρα­μά­νου»
Επι­μέ­λεια Βά­λια Κα­ρα­μά­νου
Έκδο­ση Δή­μος Μι­δέ­ας -
Γα­βριη­λί­δης, 2009

Το θέ­μα “φω­το­γρα­φία” στη χώ­ρα μας εί­ναι αρ­κε­τά πα­ρε­ξη­γη­μέ­νο. Ενώ λει­τουρ­γούν πα­νε­πι­στη­μια­κές σχο­λές φω­το­γρα­φίας και τα τε­λευ­ταία 10-20 χρό­νια γκα­λε­ρί και μου­σεία κα­τα­κλύ­ζο­νται α­πό έ­να πλή­θος φω­το­γρα­φι­κών εκ­θέ­σεων, βι­βλιο­γρα­φι­κά το πα­ρελ­θόν της ελ­λη­νι­κής φω­το­γρα­φίας βρί­σκε­ται σε δυ­σα­νά­λο­γα χα­μη­λή στάθ­μη. Μα­ζί με α­να­δρο­μι­κές ή α­το­μι­κές εκ­θέ­σεις φω­το­γρά­φων εκ­δί­δο­νται, βε­βαίως, σχε­τι­κές μο­νο­γρα­φίες, αλ­λά δεν εί­ναι πα­ρά κόκ­κος άμ­μου μέ­σα στην α­νε­ξε­ρεύ­νη­τη έ­ρη­μο της γη­γε­νούς φω­το­γρα­φίας. Όσον α­φο­ρά το πα­ρελ­θόν της, το ο­ποίο και πά­σχει, οι πά­ντες κα­τα­φεύ­γουν προς ε­νη­μέ­ρω­ση στην «Ιστο­ρία της Ελλη­νι­κής Φω­το­γρα­φίας 1839-1970» του Άλκη Ξ. Ξαν­θά­κη. Εί­ναι η μό­νη υ­πάρ­χου­σα και πα­ρά τις α­δυ­να­μίες της θα μπο­ρού­σε να χα­ρα­κτη­ρι­στεί ως μια πρώ­τη ει­σα­γω­γή στο θέ­μα. Σ’ αυ­τό το πα­ρά­δο­ξο έρ­χε­ται να προ­στε­θεί ο δο­κι­μιο­γρα­φι­κού χα­ρα­κτή­ρα σχο­λια­σμός γύ­ρω α­πό τη φω­το­γρα­φία, ο ο­ποίος, σε α­ντί­θε­ση προς την αρ­χεια­κή έ­ρευ­να, βρί­σκε­ται σε πλή­ρη άν­θη­ση. Τι α­κρι­βώς λει­τουρ­γεί ως α­ντι­πε­ρι­σπα­σμός, λ.χ. στις πα­νε­πι­στη­μια­κές σχο­λές και τις α­να­χαι­τί­ζει στην ε­ξε­ρεύ­νη­ση του φω­το­γρα­φι­κού πα­ρελ­θό­ντος, πα­ρα­μέ­νει ζη­τού­με­νο. Πά­ντως, η πλέ­ον α­δι­κη­μέ­νη σ’ αυ­τόν τον το­μέα εί­ναι η πε­ρι­φέ­ρεια. Μπο­ρεί α­φο­ρι­στι­κή ως δια­τύ­πω­ση, ω­στό­σο ε­πι­βε­βαιώ­νε­ται α­πό την τρέ­χου­σα εκ­θε­σια­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Στις πο­λυά­ριθ­μες φω­το­γρα­φι­κές εκ­θέ­σεις των τε­λευ­ταίων ε­τών μό­νο δύο εκ­θέ­σεις, ευ­τυ­χώς υ­ψη­λών προ­δια­γρα­φών, μπο­ρού­με να μνη­μο­νεύ­σου­με για α­φα­νείς φω­το­γρά­φους ε­κτός Αθη­νών. Η πρώ­τη, με τίτ­λο «Φω­το­γρα­φι­κά πορ­τρέ­τα α­πό την Κα­στο­ριά και την πε­ριο­χή της την πε­ρίο­δο του Μα­κε­δο­νι­κού Αγώ­να», ό­που ε­κτέ­θη­καν φω­το­γρα­φίες α­πό γυά­λι­νες πλά­κες του κα­στο­ρια­νού φω­το­γρά­φου Λεω­νί­δα Πα­πά­ζο­γλου (1872-1918), ορ­γα­νώ­θη­κε στο Μου­σείο Φω­το­γρα­φίας Θεσ­σα­λο­νί­κης (27/10-5/12/04) α­πό τον πρό­σφα­τα θα­νό­ντα συλ­λέ­κτη-ε­ρευ­νη­τή Γιώρ­γο Γκο­λο­μπία. Εί­χε το ε­πι­πλέ­ον προ­σόν να συ­νο­δεύε­ται με υ­πο­δειγ­μα­τι­κή στην τεκ­μη­ρίω­σή της έκ­δο­ση (κα­τά­λο­γο). Επρό­κει­το, εν ο­λί­γοις, για ε­ντυ­πω­σια­κή α­πο­κά­λυ­ψη ε­νός ε­ντε­λώς ά­γνω­στου φω­το­γρά­φου του βο­ρειο­ελ­λα­δι­κού χώ­ρου. Η δεύ­τε­ρη πραγ­μα­το­ποιή­θη­κε δύο χρό­νια αρ­γό­τε­ρα (13/12/06 - 14/1/07) στο Μου­σείο Μπε­νά­κη. Έφε­ρε τον τίτ­λο «Πά­νος Ηλιό­που­λος. Η πε­ρι­πέ­τεια της ζωής και η ποίη­ση της φω­το­γρα­φίας» και α­φο­ρού­σε πά­λι έ­ναν εν α­φα­νεία ε­παγ­γελ­μα­τία φω­το­γρά­φο α­πό τα Φι­λια­τρά Μεσ­ση­νίας, ο ο­ποίος ερ­γά­στη­κε τη χρο­νι­κή πε­ρίο­δο 1934-1964, δια­τη­ρώ­ντας για έ­να διά­στη­μα φω­το­γρα­φείο και στην Κυ­πα­ρισ­σία. Τον ε­πί­σης άρ­τια τεκ­μη­ριω­μέ­νο κα­τά­λο­γο της έκ­θε­σης συ­νό­δευε Αυ­το­βιο­γρα­φία του Ηλιό­που­λου, στην ο­ποία α­φη­γεί­ται τα ό­σα δια­δρα­μα­τί­στη­καν στην προ φω­το­γρα­φίας πε­ρίο­δο της ζωής του. Σύμ­φω­να με την αυ­το­βιο­γρα­φία του, ή­ταν γό­νος πάμ­φτω­χης α­γρο­τι­κής οι­κο­γέ­νειας α­πό ο­ρει­νό χω­ριό της Μεσ­ση­νίας και υ­πη­ρέ­τη­σε ως κλη­ρω­τός (1917), φτά­νο­ντας (1919-22) μέ­χρι το Σαγ­γά­ριο, ε­νώ με­τά την α­πό­λυ­σή του βρέ­θη­κε λα­θραία με­τα­νά­στης στο Ντι­τρόιτ των Η­ΠΑ. Εκεί έ­μα­θε φω­το­γρα­φία σε σχο­λή του Σι­κά­γου, αλ­λά λό­γω της οι­κο­νο­μι­κής κρί­σης ε­πι­στρέ­φει (1830) και α­νοί­γει φω­το­γρα­φείο στα Φι­λια­τρά. Εδώ α­κρι­βώς ε­ντο­πί­ζε­ται το κρυ­φό νή­μα που τον συν­δέει με τον φω­το­γρά­φο Γιάν­νη Κα­ρα­μά­νο, ε­πί­σης Πε­λο­πον­νή­σιο, αλ­λά α­πό το χω­ριό Μά­νε­ση Αργο­λί­δος και με αρ­κε­τά πιο πρώι­μη εμ­φά­νι­ση (1915) στη φω­το­γρα­φία. Στα μη κοι­νά με­τα­ξύ τους πρέ­πει να προ­στε­θεί το ε­ξαι­ρε­τι­κά τολ­μη­ρό για την ε­πο­χή του ό­τι ερ­γά­ζε­ται, ό­χι σε α­στι­κό κέ­ντρο, αλ­λά σε α­πό­κε­ντρο η­μιο­ρει­νό χω­ριό με “κά­που τριά­ντα κα­λυ­βό­σπι­τα”. Εάν γυ­ρί­σου­με σ’ ε­κεί­να τα χρό­νια, δη­λα­δή στις αρ­χές του 20ου αι. και λά­βου­με υ­πό­ψη τις συ­νή­θειες που ε­πι­κρα­τού­σαν, μοιά­ζει ε­ντε­λώς ε­ξω­πραγ­μα­τι­κό. Διό­λου α­πί­θα­νο να μην υ­πάρ­χει άλ­λη α­νά­λο­γη πε­ρί­πτω­ση τό­σο πρώι­μου φω­το­γρά­φου στον ελ­λη­νι­κό α­γρο­τι­κό χώ­ρο.
Ποια, ό­μως, εί­ναι τα δύο βα­σι­κά κοι­νά ση­μεία, τα ο­ποία τους συν­δέ­ου­ν; Την α­πό­φα­ση να α­σχο­λη­θεί ε­παγ­γελ­μα­τι­κά με τη φω­το­γρα­φία, ο Γιάν­νης Κα­ρα­μά­νος την πή­ρε στα εί­κο­σι πέ­ντε του χρό­νια, μό­λις εί­χε γυ­ρί­σει α­πό τους Βαλ­κα­νι­κούς Πο­λέ­μους. Ωστό­σο, λί­γα χρό­νια νω­ρί­τε­ρα, θέ­λο­ντας να ξε­φύ­γει α­πό την α­θλιό­τη­τα της α­γρο­τι­κής ζωής, βρέ­θη­κε μα­ζί με τον πα­τέ­ρα του με­τα­νά­στης στο Πόρτ­λα­ντ του Όρε­γκον. Εργα­ζό­ταν, ό­πως ο με­γα­λύ­τε­ρος α­ριθ­μός των τό­τε με­τα­να­στών, στο στρώ­σι­μο σι­δη­ρο­δρο­μι­κών γραμ­μών. Φύ­σει κοι­νω­νι­κός και πα­ρά το κυ­νη­γη­τό του πα­τέ­ρα του, ξα­νοί­χτη­κε ε­κεί σε συ­να­να­στρο­φές, κα­τα­φέρ­νο­ντας, ε­κτός α­πό το να παί­ζει α­κορ­ντεόν και μπου­ζού­κι, να βγά­ζει και φω­το­γρα­φίες. Αυ­τή ή­ταν η αρ­χή, ό­πως ε­κεί­νη του Ηλιό­που­λου και μιας σει­ράς άλ­λων φω­το­γρά­φων, που ε­πέ­στρε­ψαν ύ­στε­ρα α­πό φω­το­γρα­φι­κή μα­θη­τεία σε α­στι­κά κέ­ντρα των Η­ΠΑ. Ο Γιάν­νης Κα­ρα­μά­νος συ­γκα­τα­λέ­γε­ται στο πρώ­το με­γά­λο κύ­μα με­τα­νά­στευ­σης στην Αμε­ρι­κή. Επέ­στρε­ψε μα­ζί με άλ­λους για να κα­τα­τα­γεί ε­θε­λο­ντής στους πο­λέ­μους 1912-13. Εν ο­λί­γοις, ο πό­λε­μος και η μα­θη­τεία τους στην Αμε­ρι­κή, αλ­λά κα­τά α­ντί­στρο­φη διά­τα­ξη, εί­ναι τα κοι­νά τους ση­μεία. Από ε­κεί και με­τά, ο έ­νας νω­ρί­τε­ρα και ο άλ­λος λί­γο αρ­γό­τε­ρα, βη­μα­τί­ζουν στα­θε­ρά στο πε­δίο της ε­παρ­χια­κής φω­το­γρα­φίας
Στο ε­παγ­γελ­μα­τι­κό του ξε­κί­νη­μα ο Γιάν­νης Κα­ρα­μά­νος - χω­ρίς πο­τέ να ε­γκα­τα­λεί­ψει τις α­γρο­τι­κές του ερ­γα­σίες - άρ­χι­σε να α­πο­κο­μί­ζει κά­ποια οι­κο­νο­μι­κά κέρ­δη ως φω­το­γρά­φος α­πό το 1916 και με­τά. Αυ­τό συ­νέ­βη, ό­ταν ξαφ­νι­κά ε­πι­κρά­τη­σε η συ­νή­θεια να φω­το­γρα­φί­ζουν, κά­νο­ντας μά­λι­στα κο­ντι­νές λή­ψεις, τους νε­κρούς κα­τά την ώ­ρα της κη­δείας. Σ’ αυ­τό προ­στέ­θη­καν τα δη­μο­τι­κά σχο­λεία και οι νεό­πα­ντροι της ευ­ρύ­τε­ρης πε­ριο­χής, που α­πλώ­νε­ται με­τα­ξύ Αρα­χναίου ό­ρους και Φί­χτια. Δού­λευε, δη­λα­δή, ως πλα­νό­διος φω­το­γρά­φος και μά­λι­στα η ζή­τη­ση ή­ταν σχε­τι­κά με­γά­λη, α­φού ε­κεί­να τα μα­κρι­νά χρό­νια δεν υ­πήρ­χε άλ­λος στην αρ­γο­λι­κή αυ­τή πε­ριο­χή. Εί­ναι η “η­ρωι­κή” ε­πο­χή με τις βα­ριές μη­χα­νές και τα γυά­λι­να αρ­νη­τι­κά των 13Χ18 εκ., α­πό τα ο­ποία γί­νο­νταν, εάν βε­βαίως ζη­τού­ντο, και οι με­γε­θύν­σεις. Στις δύο προ­η­γού­με­νες κα­τη­γο­ρίες πε­λα­τών ήρ­θε, προς τα τέ­λη της ε­πό­με­νης δε­κα­ε­τίας, να προ­στε­θεί και μια τρί­τη. Ένα διά­ταγ­μα (1928;) δέ­σμευε τους κα­πνο­πα­ρα­γω­γούς και τους υ­πο­χρέω­νε να κα­πνί­ζουν τον κα­πνό τους μό­νο με ά­δεια της Πε­ρι­φε­ρεια­κής Εφο­ρίας Κα­πνού. Προς έκ­δο­ση της ά­δειας χρειά­ζο­νταν δύο φω­το­γρα­φίες 3Χ4 εκ., οι ο­ποίες έ­πρε­πε να α­να­νεώ­νο­νται κά­θε διε­τία. Στά­θη­κε η πλέ­ον προ­σο­δο­φό­ρα πη­γή για τον φω­το­γρά­φο, α­φού ό­λα τα χω­ριά της γύ­ρω πε­ριο­χής δια­τη­ρού­σαν ως κύ­ρια γεωρ­γι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα την κα­πνο­καλ­λιέρ­γεια. Μπαί­νο­ντας στη δε­κα­ε­τία του ’30, αρ­χί­ζουν να γί­νο­νται μό­δα οι με­γε­θύν­σεις. Κοι­νο­τι­κά συμ­βού­λια ζη­τούν φω­το­γρά­φι­ση σε στιγ­μή συ­νε­δρίας, για­τί θέ­λουν να α­ναρ­τή­σουν φω­το­γρα­φίες στα κοι­νο­τι­κά γρα­φεία, ε­νώ συγ­γε­νείς προ­σώ­πων που σκο­τώ­θη­καν στους Βαλ­κα­νι­κούς ή και κα­τά την Μι­κρα­σια­τι­κή Εκστρα­τεία κά­νουν το ί­διο. Γε­νι­κώς, η φω­το­γρα­φία αυ­τήν την πε­ρίο­δο α­να­βαθ­μί­ζε­ται και ό­πως αλ­λού στην Ελλά­δα, ε­πέρ­χε­ται αύ­ξη­ση στη ζή­τη­ση με­γε­θύν­σεων, κα­θώς στη νέα μό­δα μπαί­νουν οι ο­μα­δι­κές φω­το­γρα­φίες της κά­θε οι­κο­γέ­νειας ως α­πα­ραί­τη­το στό­λι­σμα στο “κα­λό δω­μά­τιο” του σπι­τιού. Με­τά τα μι­σά της δε­κα­ε­τίας του ’30, οι φαν­φά­ρες του με­τα­ξι­κού κα­θε­στώ­τος έ­δω­σαν α­κό­μη μια ώ­θη­ση στις φω­το­γρα­φι­κές πα­ραγ­γε­λίες. Η κοι­νω­νι­κή ζωή, α­γρο­τι­κή και α­στι­κή, α­πο­κτά δια­φο­ρε­τι­κή διά­στα­ση. Παίρ­νει πο­μπώ­δη χα­ρα­κτή­ρα και ό­λες α­νε­ξαι­ρέ­τως οι δη­μό­σιες εκ­δη­λώ­σεις, οι ο­ποίες δεν ή­ταν και λί­γες, ε­ξυ­μνούν την 4η Αυ­γού­στου και α­πα­θα­να­τί­ζο­νται για προ­πα­γαν­δι­στι­κούς σκο­πούς.
Τα με­τα­ξι­κά χρό­νια ταυ­τί­ζο­νται με την τε­λευ­ταία φά­ση της ε­παγ­γελ­μα­τι­κής ακ­μής του Γιάν­νη Κα­ρα­μά­νου. Στον πό­λε­μο και στα χρό­νια της Κα­το­χής, που α­κο­λού­θη­σαν, η φω­το­γρα­φία με­τα­βάλ­λε­ται σε πο­λυ­τέ­λεια. Ποιος, άλ­λω­στε, έ­χει διά­θε­ση να πο­ζά­ρει και μά­λι­στα μπρο­στά στην “ε­βδο­μα­διαία” μη­χα­νή! Το μό­νο που α­πο­μέ­νει εί­ναι οι μι­κρές φω­το­γρα­φίες των ταυ­το­τή­των. Έτσι, α­π’ ό­λα τα σύ­νερ­γα του φω­το­γρά­φου γλι­τώ­νει το ξε­πού­λη­μα μό­νο η “στιγ­μιαία”. Με αυ­τήν τη μη­χα­νή θα ε­πι­χει­ρή­σει α­κό­μη δυο-τρεις ε­ξορ­μή­σεις, πε­ρισ­σό­τε­ρο α­πό α­νά­γκη, μή­πως βγει κά­τι φα­γώ­σι­μο, α­φού συ­μπί­πτουν με την τρα­γι­κή πε­ρίο­δο της με­γά­λης πεί­νας (1941). Κα­τα­πτο­η­μέ­νος και με χα­μέ­νη την πα­λιά διά­θε­ση, νιώ­θει τό­τε και την α­νά­γκη ε­νός βο­η­θού. Εμπι­στεύε­ται γι’ αυ­τόν τον ρό­λο και τον α­να­θέ­τει στον δεύ­τε­ρο γιο του, τον δε­κα­πε­ντά­χρο­νο Γιώρ­γο, που έ­χει ή­δη μυη­θεί στη φω­το­γρα­φία. Έτσι, ε­πι­στρέ­φο­ντας α­πό την τε­λευ­ταία φω­το­γρα­φι­κή ε­ξόρ­μη­ση, του πα­ρα­χω­ρεί εν λευ­κώ τη μη­χα­νή. Αν και το βά­ρος της εί­ναι α­σή­κω­το για τους ε­φη­βι­κούς του ώ­μους, τη δου­λεύει μέ­χρι το 1949, που φεύ­γει στρα­τιώ­της. Στο με­τα­ξύ, πριν α­πό την στρα­τιω­τι­κή του θη­τεία, προ­σπα­θώ­ντας να ρι­ζώ­σει ε­παγ­γελ­μα­τι­κά στην Αθή­να, ερ­γά­ζε­ται έ­να διά­στη­μα ως βο­η­θός στους α­δελ­φούς Γα­ζιά­δη, στους ο­ποίους ε­πα­νέρ­χε­ται και με­τά την α­πό­λυ­σή του. Αυ­τήν την πε­ρίο­δο εμ­φα­νί­ζο­νται στους κε­ντρι­κούς δρό­μους της Αθή­νας, ό­πως και των άλ­λων με­γα­λου­πό­λεων, οι “στρα­σα­δό­ροι”, που φω­το­γρα­φί­ζουν εν κι­νή­σει α­νώ­νυ­μα πρό­σω­πα, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας πλα­στι­κά φιλμ με δυ­να­τό­τη­τα 36 λή­ψεων. Γο­η­τευ­μέ­νος α­πό την νέα τε­χνι­κή, χα­ρί­ζει τη “στιγ­μιαία” μη­χα­νή και ε­φο­διά­ζε­ται με μια “τρια­ντα­ε­ξά­ρα” Κό­ντακ Ρε­τί­να. Με αυ­τήν κα­τέ­φυ­γε, γύ­ρω στα 1952 και δού­λε­ψε έ­να μι­κρό διά­στη­μα στη Νί­καια του Πει­ραιά. Φαί­νε­ται, ό­μως, ό­τι οι γε­νι­κό­τε­ρες συν­θή­κες, ο χα­ρα­κτή­ρας και κά­ποιοι άλ­λοι προ­σα­να­το­λι­σμοί δεν τον ά­φη­σαν να ρι­ζώ­σει ως φω­το­γρά­φος στην Αθή­να. Επι­στρέ­φει στην πα­τρί­δα του και κα­θώς με­ρι­κά χρό­νια νω­ρί­τε­ρα έ­χει αρ­χί­σει να φλερ­τά­ρει με τη δη­μο­σιο­γρα­φία, το 1956 α­να­λαμ­βά­νει α­ντα­πο­κρι­τής της Ακρό­πο­λις και της Απο­γευ­μα­τι­νής για την Αργο­λί­δα. Και ό­πως γρά­φει ο ί­διος στο αυ­το­βιο­γρα­φι­κό ση­μείω­μα του τό­μου: «Συ­νε­χί­ζω τη φω­το­γρα­φι­κή για λί­γο α­κό­μη, αλ­λά, σαν έ­χω τυ­πώ­σει πα­ράλ­λη­λα και τα πρώ­τα βι­βλία μου, έ­χω ξα­νοι­χτεί σε άλ­λο κε­φά­λαιο που με α­πο­μα­κρύ­νει πλέ­ον α­πό την ε­παγ­γελ­μα­τι­κή φω­το­γρα­φία, για να πα­ρα­μεί­νω έως και σή­με­ρα πε­ρι­στα­σια­κός ε­ρα­σι­τέ­χνης.»
Η θη­τεία του Γιώρ­γου Κα­ρα­μά­νου στη λο­γο­τε­χνία και ι­δίως στο ευ­θυ­μο­γρά­φη­μα, εί­ναι έ­να άλ­λο, ξε­χω­ρι­στό και εν­δια­φέ­ρον κε­φά­λαιο. Πριν α­πό λί­γα χρό­νια δη­μο­σιεύ­τη­κε στην Ε­ΠΟ­ΧΗ (1 Φεβ. 2004) ο­λο­σέ­λι­δη πα­ρου­σία­ση-κρι­τι­κή για την τε­λευ­ταία συλ­λο­γή διη­γη­μά­των του «Γυ­ρεύο­ντας το πρό­σω­πο». Εδώ, ό­μως, δεν υ­πάρ­χουν πε­ρι­θώ­ρια ε­κτε­νούς α­να­φο­ράς στη συγ­γρα­φι­κή του πα­ρου­σία. Πρέ­πει, ω­στό­σο, να ση­μειω­θεί, ό­τι έ­να α­πό τα 11 συ­νο­λι­κά βι­βλία του, η συλ­λο­γή διη­γη­μά­των με τίτ­λο «Ο φω­το­γρά­φος του χω­ριού» (1984), η ο­ποία έ­γι­νε και με­γά­λη τη­λε­ο­πτι­κή ε­πι­τυ­χία α­πό την κρα­τι­κή τη­λεό­ρα­ση, δια­σώ­ζει συμ­βά­ντα και λε­πτο­μέ­ρειες α­πό τον φω­το­γρα­φι­κό βίο του πα­τέ­ρα του κυ­ρίως, αλ­λά και του ι­δίου ως πα­ρα­τη­ρη­τή ή συ­νερ­γού. Μέ­σα α­πό τη λο­γο­τε­χνι­κή α­νά­πλα­ση α­να­δύο­νται με σπαρ­τα­ρι­στούς τό­νους ά­φθο­να στοι­χεία, κα­θώς και νοο­τρο­πίες γύ­ρω α­πό την ε­παρ­χια­κή φω­το­γρα­φία, ό­ταν η κά­θε φω­το­γρά­φι­ση έ­φτα­νε να α­πο­τε­λεί στις α­γρο­τι­κές κοι­νό­τη­τες, ό­χι α­διά­φο­ρο, αλ­λά ε­ξαι­ρε­τι­κό γε­γο­νός.
Επί πολ­λά χρό­νια δού­λευε, ε­τοι­μά­ζο­ντας την έκ­δο­ση αυ­τού του λευ­κώ­μα­τος ο Γιώρ­γος Κα­ρα­μά­νος. Δεν έ­μελ­λε, ό­μως, να το ο­λο­κλη­ρώ­σει. “Μι­κρό κα­νό­νι ε­κρέ­πα­ρε, μα ξαρ­μα­τώ­θει κά­στρο”, α­πο­φαί­νε­ται έ­να μα­νιά­τι­κο μοι­ρο­λόι. Εγκα­τέ­λει­ψε τον ε­γκό­σμιο βίο, α­φή­νο­ντας τα­ξι­νό­μη­ση και τεκ­μη­ρίω­ση του πο­λύ­τι­μου φω­το­γρα­φι­κού υ­λι­κού, τα ο­ποία μό­νο ε­κεί­νος γνώ­ρι­ζε, μι­σο­τε­λειω­μέ­να. Έτσι, χά­θη­κε ο­ρι­στι­κά η πα­τρό­τη­τα ο­ρι­σμέ­νων φω­το­γρα­φιών, η α­κρι­βής χρο­νο­λό­γη­σή τους και, ε­πί­σης, η α­να­γνώ­ρι­ση προ­σώ­πων. Ο κλή­ρος για να πά­ρει το λεύ­κω­μα τη ση­με­ρι­νή του μορ­φή, έ­πε­σε στην κό­ρη του, Βά­λια Κα­ρα­μά­νου.
Πα­τέ­ρας και γιός μοι­ρά­ζο­νται σχε­δόν εξ η­μι­σείας τις σε­λί­δες του τό­μου, ε­νώ τα ει­σα­γω­γι­κά κεί­με­να στον κα­θέ­να, ό­πως και ο­ρι­σμέ­νες ε­πε­ξη­γη­μα­τι­κές λε­ζά­ντες, α­πο­τε­λούν μέ­ρος της προ­ε­τοι­μα­σίας που ά­φη­σε ο δεύ­τε­ρος. Μέ­σα α­πό τις 150 πε­ρί­που ασ­πρό­μαυ­ρες φω­το­γρα­φίες πα­ρε­λαύ­νουν “βα­σα­νι­σμέ­να” πρό­σω­πα της αρ­γο­λι­κής υ­παί­θρου, α­φού η αν­θρώ­πι­νη πα­ρου­σία εί­ναι πα­ντού πα­ρού­σα. Κα­τα­λαμ­βά­νει δε­σπό­ζου­σα θέ­ση, ε­νώ, α­ντί­στρο­φα η φύ­ση ή, σω­στό­τε­ρα, το το­πίο μέ­νει κα­τά κα­νό­να ως δια­κο­σμη­τι­κό φό­ντο. Τό­σο οι λή­ψεις του Με­σο­πο­λέ­μου, ό­σο και ε­κεί­νες κα­τά τα πρώ­τα με­τα­πο­λε­μι­κά χρό­νια, προ­σφέ­ρουν ό­ψεις της ελ­λη­νι­κής υ­παί­θρου α­πό μια ά­γνω­στη ε­πο­χή. Με άλ­λα λό­για, εί­ναι α­πει­κο­νί­σεις, ό­πως για πα­ρά­δειγ­μα οι φου­στα­νε­λο­φό­ροι του α­γρο­τι­κού χώ­ρου, που προσ­λαμ­βά­νουν σή­με­ρα μυ­θι­κή χροιά.
Ο χώ­ρος της φι­λό­ξε­νης σε­λί­δας ξο­δεύ­τη­κε με το πλη­ρο­φο­ρια­κό μέ­ρος του λευ­κώ­μα­τος και κα­θώς εί­ναι με α­κρί­βεια λέ­ξεως με­τρη­μέ­νος, δεν α­φή­νει πε­ρι­θώ­ρια ε­κτε­νέ­στε­ρης α­να­φο­ράς στις φω­το­γρα­φίες. Το να γυ­ρέ­ψου­με πε­ρισ­σό­τε­ρο χώ­ρο, εί­ναι μάλ­λον α­γέ­νεια. Πό­σο τώ­ρα, που οι πά­ντες και τα πά­ντα φλέ­γο­νται μέ­σα στον προ­ε­κλο­γι­κό πυ­ρε­τό. Έτσι, ο σχο­λια­σμός τους μέ­νει η­μι­τε­λής. Σώ­ζε­ται, πά­ντως, στον σκλη­ρό δί­σκο του Η/Υ και ί­σως με κά­ποιο πρό­σχη­μα να ε­πα­νέλ­θου­με.

Κω­στής Λιό­ντης

Ταπεινή της κόττας η λοφιά

Με­γά­λο κε­φά­λαιο οι προ­σφο­ρές για τις ε­φη­με­ρί­δες. Από τρο­χο­φό­ρα 4x4 και τα­χύ­πλοα μέ­χρι βι­βλία και σι­ντί, τεί­νουν να κα­λύ­ψουν το σύ­νο­λο των κα­τα­να­λω­τι­κών α­γα­θών. Το έ­να ε­κα­το­στό της ε­φευ­ρε­τι­κό­τη­τας που δεί­χνουν στον το­μέα των προ­σφο­ρών, αν διο­χέ­τευαν στην κα­τάρ­τι­ση της ύ­λης, μπο­ρεί να μην εί­χε α­πο­δε­κα­τι­στεί το α­να­γνω­στι­κό τους κοι­νό. Δεν θα πρέ­πει, ω­στό­σο, να βά­ζου­με ό­λες τις προ­σφο­ρές στο ί­διο τσου­βά­λι. Ιδιαί­τε­ρα τα τε­λευ­ταία χρό­νια, που πα­ρα­τη­ρεί­ται με­τα­τό­πι­ση α­πό τα α­μι­γώς κα­τα­να­λω­τι­κά α­γα­θά στα προ­σφέ­ρο­ντα πνευ­μα­τι­κή τρο­φή και πρω­τί­στως, στο βι­βλίο. Οι ε­φη­με­ρί­δες φαί­νε­ται να έ­χουν ε­πι­δο­θεί σε μια ευ­γε­νή ά­μιλ­λα ποια θα μορ­φώ­σει κα­λύ­τε­ρα το α­να­γνω­στι­κό της κοι­νό, κα­ταρ­τί­ζο­ντας πά­σης φύ­σεως σει­ρές. Πα­ρα­τη­ρού­με ό­τι ε­πι­κε­ντρώ­νο­νται σε βι­βλία τέ­χνης, δη­λα­δή ό­τι δί­νουν βά­ρος στην αι­σθη­τι­κή καλ­λιέρ­γεια. Πι­θα­νώς και θεω­ρώ­ντας τη λο­γο­τε­χνι­κή κα­τάρ­τι­ση των α­να­γνω­στών τους ως δε­δο­μέ­νη. Όπως και να έ­χει, λι­γο­στές εί­ναι οι προ­σφο­ρές σει­ρών στο χώ­ρο της λο­γο­τε­χνίας και δη της ελ­λη­νι­κής. Σε αυ­τόν, α­κρι­βώς, τον το­μέα, λα­μπρή ε­ξαί­ρε­ση συ­νι­στά η ε­φη­με­ρί­δα «Το Βή­μα», που α­νέ­κα­θεν έ­δι­νε με­γά­λη ση­μα­σία στο ελ­λη­νι­κό βι­βλίο. Η τε­λευ­ταία προ­σφο­ρά της ε­φη­με­ρί­δας ή­ταν η Βι­βλιο­θή­κη Νε­ο­ελ­λη­νι­κής Γραμ­μα­τείας, που ξε­κί­νη­σε την ά­νοι­ξη και υ­πο­σχό­ταν να ε­πε­κτα­θεί και στους κα­λο­και­ρι­νούς μή­νες. Μά­λι­στα, αρ­κε­τοί λά­τρες της ελ­λη­νι­κής λο­γο­τε­χνίας εί­χαν ελ­πί­σει πως δεν θα χρεια­ζό­ταν να κου­βα­λή­σουν βι­βλία στον τό­πο του πα­ρα­θε­ρι­σμού και πως μό­λις με δυο ευ­ρώ θα κά­λυ­πταν τις α­νά­γκες ε­νη­μέ­ρω­σης και α­να­γνω­στι­κής α­πό­λαυ­σης. Ατύ­χη­σαν, ό­μως, κα­θώς οι ι­θύ­νο­ντες της ε­φη­με­ρί­δας α­πο­φά­σι­σαν πως η νε­ο­ελ­λη­νι­κή γραμ­μα­τεία και δη η πα­λαιό­τε­ρη, στην ο­ποία ε­πι­κε­ντρω­νό­ταν η σει­ρά, θα έ­πε­φτε βα­ριά μέ­σα στο κα­τα­κα­λό­και­ρο. Χω­ρίς προ­ει­δο­ποίη­ση και πα­ρά τη δια­φη­μι­στι­κή κα­μπά­νια, που εί­χε προ­η­γη­θεί, για πλη­ρό­τη­τα της σει­ράς, στα μέ­σα Ιου­λίου την στα­μά­τη­σαν, α­ντι­κα­θι­στώ­ντας την με πλέ­ον εύ­πε­πτα α­να­γνώ­σμα­τα. Ολί­γον Γιάν­νη Μα­ρή με ο­λί­γον Ζε­ράρ ντε Βιλ­λιέ. Όπως και να έ­χει, η σει­ρά έ­φτα­σε αι­σίως στον 56ο τό­μο με τις ι­στο­ρίες του Αργύ­ρη Εφτα­λιώ­τη. Στον εν λό­γω τό­μο, πι­θα­νώς προς πα­ρη­γο­ρία ό­σων α­να­γνω­στών τυ­χόν θα ή­θε­λαν να συ­νε­χί­σουν την ε­ντρύ­φη­ση στην πε­ζο­γρα­φι­κή μας πα­ρά­δο­ση, δη­μο­σιεύ­τη­κε ο κα­τά­λο­γος της σει­ράς Νε­ο­ελ­λη­νι­κής Γραμ­μα­τείας των εκ­δό­σεων Πε­λε­κά­νος, στην ο­ποία στη­ρί­χτη­καν οι α­να­δη­μο­σιεύ­σεις των τό­μων που πρό­σφε­ρε η ε­φη­με­ρί­δα. Ο εν λό­γω κα­τά­λο­γος φθά­νει τους 172 τό­μους, στους ο­ποίους πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται και τα α­πο­μνη­μο­νεύ­μα­τα α­γω­νι­στών της Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης, που αυ­τά, σί­γου­ρα, θα έ­πε­φταν βα­ριά στο ση­με­ρι­νό α­να­γνω­στι­κό κοι­νό.
Αρκεί μια σύ­ντο­μη μα­τιά στις δυο σει­ρές, την “κου­τσή” του «Βή­μα­τος» και την “μη­τρι­κή” του «Πε­λε­κά­νου», για να φα­νεί η ε­ξέ­χου­σα θέ­ση που έ­δω­σε η ε­φη­με­ρί­δα στον Πα­πα­δια­μά­ντη. Με αυ­τόν ε­πέ­λε­ξε να ξε­κι­νή­σει και ό­λους τους τό­μους Πα­πα­δια­μά­ντη της σει­ράς του «Πε­λε­κά­νου» τους α­να­τύ­πω­σε. Πλην δυο, με χρι­στου­γεν­νιά­τι­κα και πα­σχα­λι­νά διη­γή­μα­τα, που, έ­τσι κι αλ­λιώς, δεν ται­ριά­ζουν στον νεό­κο­πο, μο­δά­το Πα­πα­δια­μά­ντη. Πρώ­τος τό­μος της σει­ράς του «Βή­μα­τος» εί­ναι «Η με­τα­νά­στις», α­κο­λου­θούν «Οι έ­μπο­ροι των ε­θνών», «Η φό­νισ­σα», «Η γυ­φτο­πού­λα» και έ­νας τε­λευ­ταίος, ο 51ος, ο «Χρή­στος Μη­λιό­νης». Δη­λα­δή, ο­λό­κλη­ρος ο μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κός Πα­πα­δια­μά­ντης. Εν μέ­σω αυ­τών, πα­ρεμ­βάλ­λε­ται έ­νας τό­μος με “23 α­ρι­στουρ­γη­μα­τι­κά διη­γή­μα­τα” του Σκια­θί­τη. Βε­βαίως, το πα­πα­δια­μα­ντι­κό κεί­με­νο δει­νο­πα­θεί ε­λα­φρώς, κα­θώς α­φαι­ρού­νται κά­ποιοι πρό­λο­γοι, που ί­σως να δυ­σκό­λευαν τον α­να­γνώ­στη, ε­νώ πα­ρει­σφρέ­ουν ουκ ο­λί­γα τυ­πο­γρα­φι­κά λά­θη. Από την άλ­λη, α­φή­νε­ται να κο­λυ­μπή­σει μό­νο του. Ού­τε γλωσ­σά­ρι για τυ­χόν α­νε­ξοι­κείω­τους στην πα­πα­δια­μα­ντι­κή γλώσ­σα προ­βλέ­πε­ται ού­τε συ­νο­δευ­τι­κά κεί­με­να ει­δη­μό­νων. Υπό αυ­τούς τους ό­ρους, ο «Χρή­στος Μη­λιό­νης», που πολ­λοί θεω­ρούν νου­βέ­λα και ό­χι μυ­θι­στό­ρη­μα, δεν φτά­νει ού­τε για έ­να ι­σχνό το­μί­διο, ό­πως ε­κεί­νο της «Φό­νισ­σας». Γι’ αυ­τό προ­στί­θε­ται ως συ­νο­δευ­τι­κό έ­να διή­γη­μα α­πό “τα με­τά θά­να­το­ν” δη­μο­σιευ­μέ­να, «Ο Γά­μος του Κα­ραχ­μέ­τη». Το 1885, δυο χρό­νια πριν το πρώ­το κα­θα­ρό­αι­μο διή­γη­μα «Το Χρι­στό­ψω­μο», δη­μο­σιεύ­τη­κε ο «Χρή­στος Μη­λιό­νης», το 1910 πι­θα­νο­λο­γεί­ται πως γρά­φτη­κε «Ο Γά­μος του Κα­ραχ­μέ­τη». Η ε­πι­λο­γή του διη­γή­μα­τος θα μπο­ρού­σε να ο­φεί­λε­ται στο χρό­νο δρά­σης. Και τα δυο δια­δρα­μα­τί­ζο­νται στα προ­ε­πα­να­στα­τι­κά χρό­νια. Γε­γο­νός που δεν εκ­πλήσ­σει ό­σο α­φο­ρά τον «Χρή­στο Μη­λιό­νη», α­φού ό­λα τα μυ­θι­στο­ρή­μα­τα ε­κτυ­λίσ­σο­νται σε πα­λαιό­τε­ρες ε­πο­χές, οι ι­στο­ρίες, ό­μως, των διη­γη­μά­των εί­ναι οι πε­ρισ­σό­τε­ρες συ­γκαι­ρι­νές του Πα­πα­δια­μά­ντη, με ε­ξαί­ρε­ση κά­ποια α­πό τα ό­ψι­μά του, ό­πως το συ­γκε­κρι­μέ­νο.
Κα­τά τα άλ­λα, και χω­ρίς να αμ­φι­σβη­τού­με τις α­ρε­τές του διη­γή­μα­τος, τολ­μού­με να ι­σχυ­ρι­στού­με πως συ­νι­στά κά­κι­στη ε­πι­λο­γή. Ό,τι εί­χε αρ­χί­σει να ε­δραιώ­νε­ται η φή­μη ε­νός πα­γκο­σμιο­ποιη­μέ­νου Πα­πα­δια­μά­ντη, τό­σο με το χει­με­ρι­νό θε­α­τρι­κό δρώ­με­νο, ό­που σερ­βι­ρι­ζό­ταν σά­ντουι­τς με τον νο­μπε­λί­στα Μαρ­κές, ό­σο και με τα ποι­κί­λα δη­μο­σιεύ­μα­τα, που το­νί­ζουν, με­τα­ξύ πλεί­στων άλ­λων, και τον α­νε­ξί­θρη­σκο χα­ρα­κτή­ρα των διη­γη­μά­των του. Δεν χρεια­ζό­ταν να προ­βλη­θεί έ­να διή­γη­μα, που θα μπο­ρού­σε να του κο­στί­σει τον χα­ρα­κτη­ρι­σμό του μι­σο­γύ­νη, α­κό­μη χει­ρό­τε­ρο και α­πό αυ­τόν του κο­σμο­κα­λό­γε­ρου, ο ο­ποίος, σε τε­λι­κή α­νά­λυ­ση, ε­νέ­χει και μια δό­ση γρα­φι­κό­τη­τας. Και κα­θό­λου δεν τον σώ­ζει η δι­καιο­λο­γία που προ­βάλ­λει ο α­φη­γη­τής πως τά­χα­τες δεν εί­ναι δι­κής του έ­μπνευ­σης η ι­στο­ρία και πως αυ­τός α­πλώς την α­να­διη­γεί­ται ό­πως την ά­κου­σε. Οι α­να­γνώ­στριες, που θα ξε­κοκ­κα­λί­σουν το βι­βλίο του πα­ρά θι­ν’ α­λός εί­ναι δια­βα­σμέ­νες και δεν χά­φτουν πα­ρό­μοια μορ­φι­κά ε­φευ­ρή­μα­τα.
Μι­σο­γύ­νης, λοι­πόν, ο Πα­πα­δια­μά­ντης, για­τί ναι μεν στα προ­ε­πα­να­στα­τι­κά χρό­νια ί­σχυε η πλή­ρης “υ­πο­τα­γή της θη­λείας εις τον άρ­ρε­να”, αλ­λά ο ή­ρωάς του, ο Κου­μπής του Νι­κο­λέ­του το πα­ρά­κα­νε. Ευ­κα­τά­στα­τος Σκια­θί­της δε­σπο­τι­κού χα­ρα­κτή­ρα, γύ­ρω στα πε­νή­ντα, δε­κα­πέ­ντε χρό­νια πα­ντρε­μέ­νος με την σα­ρα­ντά­ρα Σε­ραϊνώ, δεν εί­χε α­πο­κτή­σει παι­διά. Στέρ­φα η Σε­ραϊνώ, ό­πως και η α­τυ­χής Δια­λε­χτή στο πρώ­το διή­γη­μα του Πα­πα­δια­μά­ντη, «Το Χρι­στό­ψω­μο». Εκεί­νη προ­σπά­θη­σε να την δη­λη­τη­ριά­σει η πε­θε­ρά της, την Σε­ραϊνώ την πε­ρι­ποιή­θη­κε ο σύμ­βιός της. Παλ­λα­κί­δα δεν α­πέ­κτη­σε, για­τί τι­μού­σε, λέει, το στε­φά­νι του. Στε­φα­νώ­θη­κε, ό­μως, με πα­πά και με κου­μπά­ρο την τρια­ντά­χρο­νη γει­τό­νισ­σά τους, την Λε­λού­δα, ό­νο­μα και πράγ­μα, χω­ρίς να χα­λά­σει το πρώ­το του στε­φά­νι. Χρη­σι­μο­ποιώ­ντας ο α­θεό­φο­βος ως συ­νερ­γό την α­πο­νή­ρευ­τη Σε­ραϊνώ α­πή­γα­γε τη Λε­λού­δα, την “ε­πή­γε α­πά­νω στην φρε­γά­δα τη Τούρ­κι­κη, που ή­ταν α­ραγ­μέ­νη ε­κεί κά­τω, στο Μέ­γα-Για­λό, κ’ ε­πή­ρ’ έ­ναν πα­πά με το στα­νιό να τον στε­φα­νώ­σει”. Και ό­λα αυ­τά, για­τί τα εί­χε κα­λά με τον Κα­πε­τάν Πα­σά, τον Κα­ρά-Αχμέ­τι. Έτσι του βγή­κε και το πα­ρα­τσού­κλι Κα­ραχ­μέ­της, που έ­μει­νε και σε ο­λό­κλη­ρο το σόι του, κα­τα­πώς διη­γεί­ται ο μπάρ­μπα-Γιώρ­γης σε έ­να άλ­λο διή­γη­μα, «Τα Ρό­δι­ν’ α­κρο­γιά­λια», που δη­μο­σιεύ­τη­κε το 1908.
Όπως μας πλη­ρο­φο­ρεί η Μα­ρία Γκα­σού­κα, που έ­χει α­σχο­λη­θεί με την κοι­νω­νι­κή θέ­ση των γυ­ναι­κών στο έρ­γο του Πα­πα­δια­μά­ντη, ο ι­σχύων, τό­τε, Ποι­νι­κός Νό­μος α­ντι­με­τώ­πι­ζε με ε­πιεί­κεια πα­ρό­μοιες πε­ρι­πτώ­σεις, πε­ριο­ρι­ζό­με­νος σε ε­πι­βο­λές μι­κρών χρη­μα­τι­κών προ­στί­μων. Κα­τά τα άλ­λα, ο α­φη­γη­τής τάσ­σε­ται με τη Σε­ραϊνώ, που ό­χι μό­νο, τα α­πο­δέ­χε­ται ό­λα αλ­λά και ζη­τά να πα­ρα­μεί­νει κά­τω α­πό την ί­δια στέ­γη για να του με­γα­λώ­σει τα παι­διά του, “Αγία ψυ­χή”, πα­ρα­δέ­χε­ται ο ί­διος ο Κου­μπής. Όχι μό­νο με­τα­φο­ρι­κώς, ό­πως ε­νίο­τε λέ­γε­ται για κά­ποιες γυ­ναί­κες μέ­χρι και σή­με­ρα, αλ­λά και κυ­ριο­λε­κτώ­ντας, α­φού πε­θαί­νει δέ­κα ή δώ­δε­κα χρό­νια αρ­γό­τε­ρα και κα­τά την α­να­κο­μι­δή των λει­ψά­νων της, τρία χρό­νια με­τά, “τα κόκ­κα­λά της εί­χαν ευω­διά­σει”. Αντι­θέ­τως, ο α­φη­γη­τής κα­θ’ ό­λη τη διή­γη­ση ει­ρω­νεύε­ται τον Κου­μπή και ου­δό­λως α­να­φέ­ρε­ται στο τέ­λος του. Ακρι­βώς, ό­πως α­πο­σιω­πά τι α­πέ­γι­νε ο ε­ξω­μό­της Κα­μπό­σος στον «Χρή­στο Μη­λιό­νη». Πά­για τα­κτι­κή του Πα­πα­δια­μά­ντη για τους δό­λιους ή αρ­νη­τι­κούς ή­ρωες, ό­πως λέ­με σή­με­ρα. Πα­ρε­μπι­πτό­ντως, ε­ξω­μό­της εί­ναι και ο κου­μπά­ρος στον γά­μο του Κα­ραχ­μέ­τη. Ένας έ­ξυ­πνος Γραι­κός, γραμ­μα­τέ­ας του Κα­πε­τάν Πα­σά, που τυ­χαί­νει Φα­να­ριώ­της. Πα­ρό­λο που το διή­γη­μα θα χα­ρα­κτη­ρι­ζό­ταν δρα­μα­τι­κού χα­ρα­κτή­ρα, η σκη­νή του στε­φα­νώ­μα­τος πά­νω στη τουρ­κι­κή φρε­γά­δα εί­ναι μια α­πό τις α­πο­λαυ­στι­κό­τε­ρες του Πα­πα­δια­μά­ντη.
Αυ­τή η με­τα­θα­νά­τια δι­καίω­ση της Σε­ραϊνώς μάλ­λον δεν θα α­πα­λύ­νει τη δυ­σά­ρε­στη ε­ντύ­πω­ση ό­τι πρό­κει­ται σα­φώς για έ­ναν μι­σο­γύ­νη συγ­γρα­φέα. Κά­πως έ­τσι, μια ση­με­ρι­νή α­να­γνώ­στρια, που θα ξε­κι­νή­σει το το­μί­διο α­πό το δεύ­τε­ρο διή­γη­μα, πα­ρα­κι­νη­μέ­νη α­πό τον τίτ­λο του αλ­λά και τη συ­ντο­μία του, το πι­θα­νό­τε­ρο να το πε­τά­ξει, χω­ρίς να δια­βά­σει την α­να­πλα­σμέ­νη ι­στο­ρία του κλέ­φτη της Ρού­με­λης, τον ο­ποίο ού­τε κα­τ’ ό­νο­μα δεν έ­χει α­κου­στά. Κι ό­μως, η η­ρωί­δα του «Χρή­στου Μη­λιό­νη», η Βα­σί­λω, η “α­να­δε­κτή” του Χρή­στου Μη­λιό­νη, ε­πι­δει­κνύει με­τά την αρ­πα­γή της α­πό τον Χα­λήλ Αγά τόλ­μη α­ντί­στοι­χη με αυ­τή που α­να­μέ­νε­ται α­πό έ­ναν ά­ντρα. Δεν δι­στά­ζει να με­ταμ­φιε­στεί σε Τούρ­κο έ­φη­βο και ό­χι μό­νο δρα­πε­τεύει α­πό το χα­ρέ­μι αλ­λά και μπαί­νει στο α­πό­σπα­σμα που κα­τα­δίω­κε το νο­νό της. Όπως και η γριά Σκεύω που ντύ­θη­κε ά­ντρας για να πά­ει “βαρ­διά­νος στα σπόρ­κα” να πα­ρα­στα­θεί στο γιο της. Αν και θεω­ρη­τι­κώς ο­μι­λού­ντες, ό­πως πα­ρα­τη­ρεί η Μαί­ρη Μι­κέ, που κα­τα­γρά­φει τις με­ταμ­φιέ­σεις στη νε­ο­ελ­λη­νι­κή πε­ζο­γρα­φία των δυο τε­λευ­ταίων αιώ­νων, στην πε­ρί­πτω­ση της Βα­σί­λως, η τόλ­μη πε­ρισ­σεύει, κα­θό­σον πρό­κει­ται πε­ρί “δι­πλής πα­ρεν­δυ­σίας”: α­πό γυ­ναί­κα σε ά­ντρα και α­πό Ελλη­νί­δα σε Τούρ­κο.
Τε­λι­κά, πι­στεύου­με πως ό­ποιος δια­βά­σει ο­λό­κλη­ρο το το­μί­διο θα θαυ­μά­σει τις Ρω­μιές του Πα­πα­δια­μά­ντη, που δεν έ­κα­ναν σκό­ντο στα αι­σθή­μα­τά τους προς ί­διον ό­φε­λος. “Κα­νέ­νας δεν μί­λη­σε για τη Ρω­μιά ό­πως ο Αλέ­ξαν­δρος Πα­πα­δια­μά­ντης”, έ­γρα­φε ο Ζή­σι­μος Λο­ρε­ντζά­τος. Στο ο­μό­τιτ­λο δο­κί­μιό του, α­να­φέ­ρει λι­γο­στά ο­νό­μα­τα πα­πα­δια­μα­ντι­κών η­ρωί­δων, α­νά­με­σα σε αυ­τά και το Σε­ραϊνώ, που α­πα­ντά­ται μια μό­νο φο­ρά, στον «Γά­μο του Κα­ραχ­μέ­τη». Να δια­βά­ζου­με Άγγλους, Γάλ­λους, Πορ­το­γά­λους, α­κό­μη και σε δύ­σπε­πτες με­τα­φρά­σεις, ποιος λέει ό­χι! Να δια­βά­ζου­με τους νεό­τε­ρους Έλλη­νες, α­λί­μο­νο! Όμως και λί­γη πε­ζο­γρα­φι­κή πα­ρά­δο­ση δεν βλά­πτει. Αντι­θέ­τως, βο­η­θά τις συ­γκρί­σεις, σταθ­μί­ζο­ντας τις αλ­λα­γές.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου