Αναμνήσεις - κουζινική - συγγραφικές εμμονές

Αθηνά Κακούρη
«Με τα χέρια σταυρωμένα...»
Εκδόσεις Πατάκη
Απρίλιος 2010

Τα βι­βλία της σει­ράς ή μάλ­λον των σει­ρών, «Η κου­ζί­να του συγ­γρα­φέ­α», «Η κου­ζί­να του ι­στο­ρι­κού», «Η κου­ζί­να του αρ­χι­τέ­κτο­να», «Η κου­ζί­να του σκη­νο­θέ­τη» και ο­σο­νού­πω, «Η κου­ζί­να του δη­μιουρ­γού», που διευ­θύ­νει ο Μι­σέλ Φάϊς, διευ­ρύ­νο­ντας συ­νε­χώς το κα­λυ­πτό­με­νο φά­σμα ε­παγ­γελ­μά­των, πα­ρου­σιά­ζουν πολ­λα­πλό εν­δια­φέ­ρον. Οι συγ­γρα­φείς τους ε­ξο­μο­λο­γού­νται, για τη ζωή τους, την τέ­χνη και την τε­χνι­κή τους, πο­λύ πε­ρισ­σό­τε­ρα α­πό ό­σα α­πο­κα­λύ­πτουν συ­νή­θως στις κα­τά και­ρούς συ­νε­ντεύ­ξεις τους. Βε­βαίως, η έ­κτα­ση βι­βλίου, που δί­νε­ται στις α­φη­γή­σεις τους, ό­σο και το γε­γο­νός ό­τι έ­να βι­βλίο υ­πό­σχε­ται διάρ­κεια ζωής πο­λύ με­γα­λύ­τε­ρη α­πό ε­κεί­νη της ε­φη­με­ρι­δο­γρα­φίας, τους ω­θεί σε διε­ξο­δι­κό­τε­ρες α­νι­στο­ρή­σεις αλ­λά και τους ε­πι­βάλ­λει με­γα­λύ­τε­ρη πει­θαρ­χία στον τρό­πο πα­ρά­θε­σης βιω­μά­των, ε­μπει­ριών και α­πό­ψεων. Εκτός α­πό την κυ­ρίως α­φή­γη­ση, λι­γό­τε­ρο ή πε­ρισ­σό­τε­ρο συ­ναρ­πα­στι­κή, α­νά­λο­γα και με το τα­λέ­ντο ε­νός ε­κά­στου, πα­ρέ­χουν τις ι­κα­νές και α­να­γκαίες πλη­ρο­φο­ρίες για τη συγ­γρα­φή ε­νός μελ­λο­ντι­κού λήμ­μα­τος σε κά­ποια γραμ­μα­το­λο­γία νεό­τε­ρων συγ­γρα­φέων, που θα προ­κύ­ψει, ό­ταν αυ­τοί με τη σει­ρά τους δεν θα χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται πλέ­ον νεό­τε­ροι.
Συ­μπτω­μα­τι­κά, οι τρεις α­πό τους έ­ξι συγ­γρα­φείς, που, μέ­χρι σή­με­ρα, έ­χουν α­νοί­ξει την κου­ζί­να τους στο “α­διά­κρι­το” βλέμ­μα του α­να­γνώ­στη, α­νή­κουν στους γε­νε­α­λο­γι­κά α­τα­ξι­νό­μη­τους, λό­γω αρ­γο­πο­ρη­μέ­νης εκ­κί­νη­σης αλ­λά και χά­ρις στα εί­δη α­φή­γη­σης με τα ο­ποία κα­τα­πιά­νο­νται. Πρό­κει­ται για τους δυο πρε­σβύ­τε­ρους της ο­μά­δας, την Αθη­νά Κα­κού­ρη και τον Πέ­τρο Μάρ­κα­ρη, και για τον νεό­τε­ρο Γιάν­νη Ξαν­θού­λη, ο ο­ποίος και ε­γκαι­νία­σε τη σει­ρά, Νοέμ­βριο 2004, με «Το με­νού των φα­ντα­σμά­των». Όσο για τους τρεις άλ­λους, και οι τρεις γυ­ναί­κες, έ­χουν μεν τα­κτο­ποιη­θεί, οι δυο - δη­λα­δή η Μα­ρώ Δού­κα και η Μα­ρία Μή­τσο­ρα - στη γε­νιά του ’70, και η νεώ­τε­ρή τους Σώ­τη Τρια­ντα­φύλ­λου στην ε­πό­με­νη γε­νε­α­λο­γι­κή ο­μά­δα. Ωστό­σο, οι αυ­το­βιο­γρα­φή­σεις τους έ­δει­ξαν νέες πλευ­ρές του βίου και του έρ­γου τους. Ακό­μη πιο α­πο­κα­λυ­πτι­κό στά­θη­κε το ά­νοιγ­μα της “κου­ζί­νας” των ε­κτός λο­γο­τε­χνίας, ό­πως της ι­στο­ρι­κού Μα­ριάν­νας Κο­ρο­μη­λά, του αρ­χι­τέ­κτο­να Αλέ­ξαν­δρου Το­μπά­ζη και πρό­σφα­τα, του σκη­νο­θέ­τη Νί­κου Πα­να­γιω­τό­που­λου. Δε­δο­μέ­νου ό­τι γνω­ρί­ζα­με πο­λύ λι­γό­τε­ρα για το βίο τους και κυ­ρίως, για το έρ­γο τους.
Πά­ντως, οι “κου­ζί­νες” των συγ­γρα­φέων πα­ρου­σιά­ζουν ποι­κι­λία, κα­θώς ο κα­θέ­νας τους δί­νει την έμ­φα­ση σε δια­φο­ρε­τι­κή κα­τεύ­θυν­ση. Ορι­σμέ­νοι ξε­χω­ρί­ζουν και ε­πι­κε­ντρώ­νο­νται σε μια ση­μα­ντι­κή πε­ρίο­δο της ζωής τους, συ­νή­θως, στα παι­δι­κά χρό­νια και την ε­φη­βεία, ε­νώ με­ρι­κούς τους α­πα­σχο­λεί πε­ρισ­σό­τε­ρο η “κου­ζι­νι­κή” της ί­διας της συγ­γρα­φής. Το βι­βλίο της Αθη­νάς Κα­κού­ρη, που α­πο­τε­λεί “την κου­ζί­να του συγ­γρα­φέ­α” για το 2010, μάλ­λον δεν ε­ντάσ­σε­ται σε κα­μία α­πό αυ­τές τις δυο ο­μά­δες. Πα­ρό­λο που η Κα­κού­ρη εί­ναι γέν­νη­μα θρέμ­μα Πα­τρι­νή, δεν α­να­σταί­νει την Πά­τρα του Με­σο­πο­λέ­μου, ό­πως πι­θα­νώς να ήλ­πι­ζαν ό­σοι α­πή­λαυ­σαν το μυ­θι­στό­ρη­μά της «Πρι­μα­ρό­λια», στο ο­ποίο πρω­τα­γω­νι­στεί η Πά­τρα στις αρ­χές του 20ου αιώ­να. Το ί­διο φει­δω­λή στέ­κε­ται και ως προς τη φα­νέ­ρω­ση πτυ­χών της “κου­ζι­νι­κής” της. Από μια συγ­γρα­φέα, που έ­χει α­πλώ­σει τό­σο γλα­φυ­ρές πε­ρι­γρα­φές, ο λό­γος της αυ­το­βιο­γρά­φη­σής της φαί­νε­ται σχε­δόν λα­κω­νι­κός. Στις σχε­τι­κά λι­γο­στές α­να­φο­ρές της στα χρό­νια της Πά­τρας, δεν πα­ρεισ­δύει η συ­νή­θης νο­σταλ­γία. Στην πε­ρί­πτω­σή της, η α­να­πό­λη­ση του πα­ρελ­θό­ντος δεν κου­βα­λά θλί­ψη, ού­τε νο­ση­ρή προ­σκόλ­λη­ση σε πα­ρω­χη­μέ­νες κα­τα­στά­σεις. Σε ε­κεί­νο, που ε­πι­μέ­νει, εί­ναι η α­ντι­πα­ρά­θε­ση του τό­τε με το τώ­ρα. Και πά­λι, ό­μως, δεν κα­τα­λή­γει σε συ­μπε­ρά­σμα­τα υ­πέρ της μιας ή της άλ­λης τά­ξεως πραγ­μά­των. Προ­τι­μά να υ­πο­βάλ­λει τις α­πό­ψεις της υ­πό μορ­φή ε­ρω­τη­μά­των.
Ο πρώ­τος χώ­ρος που α­να­κα­λεί εί­ναι το Αρσά­κειο Πα­τρών, έ­να α­πό τα πα­λαιό­τε­ρα εκ­παι­δευ­τή­ρια της χώ­ρας, ι­δρυ­μέ­νο το 1891, κο­ντά τριά­ντα χρό­νια με­τά το Αρσά­κειο Αθη­νών. Σύμ­φω­να με την ι­στο­ρία της Φι­λεκ­παι­δευ­τι­κής Εται­ρείας, ή­ταν ο Δή­μος Πα­τρών, που α­νέ­λα­βε την α­νέ­γερ­ση του κτι­ρίου. Η Κα­κού­ρη, ω­στό­σο, α­να­φέ­ρει ό­τι εί­χε χτι­στεί νω­ρί­τε­ρα και αρ­χι­κά λει­τούρ­γη­σε ως ξε­νο­δο­χείο. Θυ­μά­ται την κύ­πρια διευ­θύ­ντρια, με σπου­δές στο Πα­ρί­σι, που α­νέ­λα­βε κα­θή­κο­ντα κά­που στα μέ­σα της δε­κα­ε­τίας του 1930. Εί­χε, μά­λι­στα, φέ­ρει α­πό το νη­σί το πο­δή­λα­τό της, που έ­μει­νε στο κα­σό­νι του. Τό­τε, στην Πά­τρα, “γυ­ναί­κα πά­νω σε πο­δή­λα­το ή­ταν πράγ­μα α­δια­νό­η­το”. Ακό­μη και δε­κα­πέ­ντε χρό­νια αρ­γό­τε­ρα και α­φού εί­χε με­σο­λα­βή­σει η κοι­νω­νι­κή α­να­στά­τω­ση που έ­φε­ρε η Κα­το­χή, κυ­κλο­φο­ρώ­ντας η ί­δια κα­θη­με­ρι­νά με πο­δή­λα­το, “α­πο­τε­λού­σε θέ­α­μα”.
Να διορ­θώ­σου­με ε­δώ έ­να lapsus calami της συγ­γρα­φέως. Η εν λό­γω διευ­θύ­ντρια δεν ο­νο­μα­ζό­ταν Αρσι­νόη Πα­πα­δο­πού­λου. Η Κα­κού­ρη, το πι­θα­νό­τε­ρο, πα­ρα­σύ­ρε­ται α­πό την α­θη­ναία πε­ζο­γρά­φο Αρσι­νόη Πα­πα­δο­πού­λου, που μπο­ρεί και να διά­βα­ζε στα νε­α­νι­κά της χρό­νια. Και ε­κεί­νη υ­πήρ­ξε Αρσα­κειά­δα, αλ­λά το 1931 ή­ταν 78 ε­τών. Ορι­σμέ­νες πη­γές, μά­λι­στα, την α­να­φέ­ρουν πε­θα­μέ­νη α­πό το 1930. Το σω­στό εί­ναι ό­τι πέ­θα­νε το 1943, μό­νη και λη­σμο­νη­μέ­νη, στο Γη­ρο­κο­μείο Αθη­νών. Όπως και να έ­χει, η δα­σκά­λα της Κα­κού­ρη ή­ταν η Περ­σε­φό­νη Πα­πα­δο­πού­λου, γεν­νη­μέ­νη σε χω­ριό της Πά­φου, το 1888. Από­φοι­τος του Αρσα­κείου Αθη­νών, πρώ­τα δί­δα­ξε σε σχο­λεία της Κύ­πρου, με­τά συ­μπλή­ρω­σε τις σπου­δές της στο Πα­ρί­σι και ε­πέ­στρε­ψε στο νη­σί και στο Δι­δα­σκα­λείο Θη­λέων της Φα­νε­ρω­μέ­νης. Στην Πά­τρα πή­γε το 1935 και έ­μει­νε ως διευ­θύ­ντρια της Αρσα­κείου Παι­δα­γω­γι­κής Ακα­δη­μίας μέ­χρι το θά­να­τό της, το 1948. Δεν πι­στεύου­με ό­τι ο ε­κεί διο­ρι­σμός της, που έ­γι­νε κα­τό­πιν πρό­σκλη­σης α­πό την Ελλη­νι­κή Κυ­βέρ­νη­ση, σχε­τί­ζε­ται με το Κί­νη­μα του 1931 στην Κύ­προ και την κα­τα­στο­λή του α­πό τους Άγγλους, ό­πως α­να­φέ­ρει η Κα­κού­ρη.
Από τα οι­κο­γε­νεια­κά της πρό­σω­πα, η συγ­γρα­φέ­ας ζω­ντα­νεύει τις δυο για­γιά­δες της και τον έ­ναν παπ­πού, που πρό­λα­βε να γνω­ρί­σει, τον Κε­φαλ­λο­νί­τη, α­πό την πλευ­ρά του πα­τέ­ρα της. Ο τίτ­λος του βι­βλίου της εί­ναι ε­μπνευ­σμέ­νος α­πό τα λό­για της μη­τέ­ρας της, που την προέ­τρε­πε να μην μέ­νει “με τα χέ­ρια σταυ­ρω­μέ­να”, αλ­λά να “κά­νει κά­τι”. Με αυ­τό εν­νοού­σε κά­ποια χρή­σι­μη α­σχο­λία, α­πό αυ­τές που γί­νο­νται με τα χέ­ρια, κα­θό­σον η ί­δια ή­ταν, αυ­τό που λέ­με μέ­χρι και σή­με­ρα, χρυ­σο­χέ­ρα. Πά­ντως, σε αυ­τές τις ε­να­σχο­λή­σεις δεν νο­εί­το το διά­βα­σμα. Ανα­φε­ρό­με­νη στα συ­γκε­κρι­μέ­να πρό­σω­πα, στο­χεύει να δεί­ξει τον τρό­πο, που με­γά­λω­νε έ­να κο­ρί­τσι στα α­στι­κά σπί­τια της ε­πο­χής της. Κυ­ρίαρ­χο πρό­σω­πο σε αυ­τά τα χρό­νια της μα­θη­τείας στά­θη­κε ο πα­τέ­ρας της Χα­ρί­λα­ος Κα­κού­ρης, τον ο­ποίο πα­ρου­σιά­ζει σαν έ­ναν εύ­πο­ρο πο­λί­τη, ερ­γα­τι­κό και δί­καιο. Αυ­το­δη­μιούρ­γη­τος, ξε­κί­νη­σε α­πό χω­ριό της Κε­φαλ­λο­νιάς. Στην Πά­τρα ε­γκα­τα­στά­θη­κε το 1909 και έ­στη­σε πρα­κτο­ρείο πλοίων και πε­τρε­λαιο­ει­δών. Με α­φορ­μή τον τρό­πο που ε­κεί­νος διηύ­θυ­νε την ε­πι­χεί­ρη­σή του, σχο­λιά­ζει πως ή­ταν τό­τε οι σχέ­σεις ερ­γο­δό­τη και ερ­γα­ζο­μέ­νων.
Ορι­σμέ­να α­πό τα πρώ­τα κε­φά­λαια του βι­βλίου, ό­που η συγ­γρα­φέ­ας α­να­πτύσ­σει το πως νο­εί­το τό­τε η φι­λαν­θρω­πία, προ­τι­μώ­ντας τη λέ­ξη φι­λαλ­λη­λία, που δεν έ­χει κα­μία κα­τη­γο­ρη­μα­τι­κή χροιά, και το ση­μα­ντι­κό ρό­λο, που δια­δρα­μά­τι­ζαν ο­ρι­σμέ­νοι σύλ­λο­γοι και σύν­δε­σμοι κα­τά την πα­γκό­σμια οι­κο­νο­μι­κή κρί­ση του 1929, α­πο­κτούν, στη ση­με­ρι­νή συ­γκυ­ρία, ε­πί­και­ρο χα­ρα­κτή­ρα. Αφού πε­ρι­γρά­φει την ε­τή­σια Λα­χειο­φό­ρο Αγο­ρά και ως ε­πι­στέ­γα­σμά της, τον Με­γά­λο Χο­ρό, που διορ­γά­νω­ναν, κα­τα­λή­γει με το ε­πι­μύ­θιο: «Η φι­λαλ­λη­λία της ε­πο­χής των γο­νιών μου δεν ή­ταν βλο­συ­ρή.». Πα­ρε­μπι­πτό­ντως, α­να­φέ­ρει τις α­να­μνη­στι­κές φω­το­γρα­φίες, που τρα­βού­σε ο κα­λύ­τε­ρος τό­τε φω­το­γρά­φος της πό­λης, ο Ατζα­ρί­της. Προς συ­μπλή­ρω­ση και ε­πει­δή η α­να­φο­ρά μό­νο του ε­πω­νύ­μου, χω­ρίς το μι­κρό ό­νο­μα, συ­νη­θί­ζε­ται μεν στις α­φη­γή­σεις, αλ­λά α­δι­κεί τον καλ­λι­τέ­χνη, θυ­μί­ζου­με ό­τι πρό­κει­ται για τον Νι­κό­λαο Ατζα­ρί­τη ή Ατσα­ρί­τη, γιο του ι­τα­λού φω­το­γρά­φου Ιω­σήφ - Αθα­νά­σιου Ατζα­ρί­τη, που ή­ταν έ­νας α­πό τους πρώ­τους φω­το­γρά­φους της πό­λης, μα­ζί με τον κου­νιά­δο του Νι­κό­λαο Μπίρ­κο. Όταν πέ­θα­νε ο Ατζα­ρί­της, το 1926, το φω­το­γρα­φείο του το α­νέ­λα­βαν οι δυο γιοι του, ο Ονού­φριος και ο Νι­κό­λα­ος, ό­που ο δεύ­τε­ρος, φοι­τη­τής της Σχο­λής Κα­λών Τε­χνών - κα­τό­πιν δια­κρί­θη­κε ως ζω­γρά­φος και γλύ­πτης - εί­χε την καλ­λι­τε­χνι­κή διεύ­θυν­ση.
Δυο κε­φά­λαια του βι­βλίου α­φιε­ρώ­νο­νται στην προ­σω­πι­κό­τη­τα του Ιωάν­νη Με­τα­ξά και την πε­ρίο­δο της Κα­το­χής, ό­που, δί­πλα στις προ­σω­πι­κές της ε­μπει­ρίες, σκια­γρα­φεί ι­στο­ρι­κά πρό­σω­πα, που διηύ­θυ­ναν τις τύ­χες της Ελλά­δος, ξε­κι­νώ­ντας α­πό τον Κα­πο­δί­στρια και φθά­νο­ντας στον Με­τα­ξά, με ου­δό­λως εύ­φη­μο μνεία για τον εν­διά­με­σο, Ελευ­θέ­ριο Βε­νι­ζέ­λο. Ταυ­τό­χρο­να, ε­ντο­πί­ζει και ε­ξη­γεί τις πη­γές της μυ­θι­στο­ριο­γρα­φίας της, ε­πι­μέ­νο­ντας στα ι­δε­ο­λο­γι­κά της ε­ρε­θί­σμα­τα. Ιδίως, α­να­φέ­ρε­ται στο προ πε­ντα­ε­τίας ι­στο­ρι­κό μυ­θι­στό­ρη­μά της «Θέ­κλη», που δια­δρα­μα­τί­ζε­ται τον και­ρό των Βαλ­κα­νι­κών Πο­λέ­μων. Πα­ρα­θέ­τει αυ­τού­σια και δυο α­φη­γή­μα­τά της, δη­μο­σιευ­μέ­να στο μα­κρό­βιο πε­ριο­δι­κό «Ευ­θύ­νη», που τε­λεύ­τη­σε προ­σφά­τως και σύ­ντο­μα θα α­νή­κει κι αυ­τό στα δυ­σεύ­ρε­τα πα­λαιά πε­ριο­δι­κά.
Κομ­βι­κό κε­φά­λαιο εί­ναι το α­φιε­ρω­μέ­νο στις βι­βλιο­θή­κες. Εντρυ­φώ­ντας σε αυ­τές δεν α­γά­πη­σε μό­νο την α­νά­γνω­ση αλ­λά έ­βα­λε και τις βά­σεις της “κου­ζι­νι­κής” της. Πα­ρα­τη­ρεί ό­τι στο Με­σο­πό­λε­μο, α­κό­μη και σε έ­να α­στι­κό σπί­τι, τα βι­βλία ή­ταν λι­γο­στά και με­τρη­μέ­να ή­ταν τα σπί­τια που εί­χαν βι­βλιο­θή­κη. Θυ­μά­ται την η­μιυ­πό­γεια Αμε­ρι­κα­νι­κή Βι­βλιο­θή­κη της Υπη­ρε­σίας Πλη­ρο­φο­ριών των Η­ΠΑ, που ά­νοι­ξε το 1948, αλ­λά και την α­χα­νή Βι­βλιο­θή­κη του Πα­νε­πι­στη­μίου του Πρίν­στον, που γνώ­ρι­σε χρό­νια αρ­γό­τε­ρα. Με συ­γκί­νη­ση α­να­κα­λεί τα πρώ­τα συγ­γρα­φι­κά της εγ­χει­ρή­μα­τα, που τις εί­χαν α­να­θέ­σει ο Χρή­στος Λα­μπρά­κης και ο Άλκης Αγγέ­λου. Μια στι­χο­μυ­θία με τον δεύ­τε­ρο της έ­δω­σε το σκού­ντη­μα για να βου­τή­ξει στα βα­θιά της έ­ρευ­νας και να α­πο­τε­λεί σή­με­ρα μια α­πό τις λί­γες συγ­γρα­φείς μας, που στη­ρί­ζουν τις ι­στο­ρι­κές μυ­θο­πλα­σίες τους σε διε­ξο­δι­κή αρ­χεια­κή έ­ρευ­να και ό­χι στα έ­τοι­μα των ι­στο­ρι­κών.
Ο Αγγέ­λου την ρώ­τη­σε: «Κυ­ρία Κα­κού­ρη, ξέ­ρε­τε να φτειά­ξε­τε μια πλο­κή; Ξέ­ρε­τε να δη­μιουρ­γή­σε­τε χα­ρα­κτή­ρες; Να κι­νή­σε­τε πρό­σω­πα; Σκε­φτή­κα­τε πο­τέ να γρά­ψε­τε έ­να μυ­θι­στό­ρη­μα;» Εκεί­νη, έ­χο­ντας ή­δη έ­τοι­μα, στο συρ­τά­ρι της, τρία, κα­τέ­νευ­σε. Οπό­τε ο Αγγέ­λου έ­θε­σε το ε­ρώ­τη­μα: «Για­τί λοι­πόν δεν γρά­φε­τε έ­να μυ­θι­στό­ρη­μα για την ε­πο­χή του Δια­φω­τι­σμού;» Απο­ρη­μέ­νη α­πά­ντη­σε ό­τι δεν γνω­ρί­ζει τί­πο­τα για τον Δια­φω­τι­σμό, ο­πό­τε και πή­ρε την α­πο­στο­μω­τι­κή α­πά­ντη­ση: «Ανά­γνω­ση δεν ξέ­ρε­τε; Να δια­βά­σε­τε και θα μά­θε­τε.»
Μυ­θι­στό­ρη­μα για την ε­πο­χή του Δια­φω­τι­σμού, τε­λι­κά, η Κα­κού­ρη δεν έ­γρα­ψε. Προ­τί­μη­σε να πα­ρα­μεί­νει στον 20ο αιώ­να. Με α­στυ­νο­μι­κά ξε­κί­νη­σε την συγ­γρα­φι­κή της πο­ρεία, το 1963, ε­νώ το πρώ­το ι­στο­ρι­κό μυ­θι­στό­ρη­μά της, που ε­ξέ­δω­σε το 1970, ή­ταν έ­να α­πό τα δυο ι­στο­ρι­κά, που εί­χε έ­τοι­μα στο συρ­τά­ρι της, το «Δρα­πέ­της της Αυ­λώ­νας». Στην “πε­ρίερ­γη”, ό­πως την α­πο­κα­λεί, ι­στο­ρία της έκ­δο­σής του α­φιε­ρώ­νει έ­να ι­διαί­τε­ρο κε­φά­λαιο. Γι’ αυ­τό το μυ­θι­στό­ρη­μα, που πλέ­κε­ται γύ­ρω α­πό το παι­δο­μά­ζω­μα, του­τέ­στιν τη συ­γκέ­ντρω­ση, στα χρό­νια του Εμφυ­λίου, α­πό το Δη­μο­κρα­τι­κό Στρα­τό παι­διών α­πό τη Βό­ρεια Ελλά­δα και την α­πο­στο­λή τους στις Ανα­το­λι­κές Χώ­ρες, έ­κα­νε την πρώ­τη συ­στη­μα­τι­κή έ­ρευ­να σε ε­φη­με­ρί­δες, αλ­λά και στα Αρχεία του Υπουρ­γείου Εξω­τε­ρι­κών. Την α­πα­σχο­λού­σε κα­τά πό­σο πράγ­μα­τι μπο­ρεί να συ­νέ­βη ή μή­πως ε­πρό­κει­το για προ­πα­γάν­δα, ό­πως ο­ρι­σμέ­νοι υ­πο­στή­ρι­ζαν τό­τε. Βε­βαίως, το ε­ρώ­τη­μα, που θέ­τουν ό­σοι, α­κό­μη και σή­με­ρα, προ­βλη­μα­τί­ζο­νται, α­φο­ρά την ί­δια τη λέ­ξη, “παι­δο­μά­ζω­μα”, και τη φόρ­τι­ση που κου­βα­λά α­πό τα ο­θω­μα­νι­κά χρό­νια. Πά­ντως, δί­νει την πλη­ρο­φο­ρία, ό­τι, εν και­ρώ Δι­κτα­το­ρίας, ου­δείς εί­χε την διά­θε­ση να εκ­δώ­σει βι­βλίο με πα­ρό­μοιο θέ­μα, ε­κτός α­πό τις εκ­δό­σεις «Κι­βω­τός» του Χρή­στου Κα­κού­ρη. Ανα­φέ­ρει και το σχε­τι­κό με το “παι­δο­μά­ζω­μα” βι­βλίο του α­πο­σκιρ­τή­σα­ντα α­πό το ΚΚΕ Γεωρ­γίου Μα­νού­κα. Βι­βλίο “κλα­σι­κό” ε­πί του θέ­μα­τος, ό­πως το εμ­φα­νί­ζει, το ο­ποίο η Απρι­λια­νή Δι­κτα­το­ρία α­να­τύ­πω­σε στις εκ­δό­σεις του Γε­νι­κού Επι­τε­λείου Στρα­τού.
Ενδια­φέ­ρον πα­ρου­σιά­ζει η θη­τεία της στη με­τα­φρα­στι­κή δου­λειά ό­χι βι­βλίων αλ­λά στα πλαί­σια ε­νός πε­ριο­δι­κού, με­τά το 1967, στον «Τα­χυ­δρό­μο», με ε­πι­κε­φα­λής τον χαλ­κέ­ντε­ρο συγ­γρα­φέα Γεώρ­γιο Ρούσ­σο. Η νοο­τρο­πία ως προς την ποιό­τη­τα και το ψα­λί­δι­σμα δεν δια­φέ­ρει και πο­λύ α­πό ε­κεί­νη της ε­πο­χής του Πα­πα­δια­μά­ντη, έ­να πε­ρί­που αιώ­να νω­ρί­τε­ρα. Ιδιαί­τε­ρο κε­φά­λαιο α­φιε­ρώ­νε­ται στο μο­να­δι­κό φαι­νό­με­νο, που α­πο­τέ­λε­σε ο «Τα­χυ­δρό­μος» κα­τά την προ­η­γού­με­νη δε­κα­ε­τία. Την ε­πο­χή του Γ. Π. Σαβ­βί­δη και της Λέ­νας Σαβ­βί­δη. Όπως ε­πι­γραμ­μα­τι­κά γρά­φει, “οι Σαβ­βί­δη­δες εί­χαν κα­τά νου να πουν πράγ­μα­τα ζου­με­ρά” και τα εί­παν. “Ήταν δά­σκα­λος”, ο Σαβ­βί­δης, “και ε­πει­δή γνώ­ρι­ζε και α­γα­πού­σε την ελ­λη­νι­κή λο­γο­τε­χνία, ό­λες μας τις α­πό­πει­ρες, α­κό­μη και σε εί­δη που δεν εί­ναι κα­θα­ρώς λο­γο­τε­χνι­κά τις μέ­τρα­γε χω­ρίς να κά­νει σκό­ντα”.
Εν τέ­λει, η “κου­ζί­να της συγ­γρα­φέως” Αθη­νάς Κα­κού­ρη εί­ναι εν­δια­φέ­ρου­σα, για­τί εί­ναι φτιαγ­μέ­νη με τα ί­δια υ­λι­κά, που χρη­σι­μο­ποιεί και στα μυ­θι­στο­ρή­μα­τά της.

Μ.Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Ψηφιακή Κιβωτός των φωτογράφων*

Βα­σι­κή αρ­χή σε κά­θε ε­πι­στή­μη εί­ναι η ορ­θο­λο­γι­κή τα­ξι­νό­μη­ση του α­ντι­κει­μέ­νου που ε­ξε­τά­ζει και α­να­λύει. Ωστό­σο, προ­τάσ­σε­ται ο ε­ντο­πι­σμός του ε­πι­στη­μο­νι­κού α­ντι­κει­μέ­νου και η προ­ε­τοι­μα­σία του ε­ρευ­νη­τι­κού πε­δίου. Αμέ­σως με­τά έρ­χε­ται και παίρ­νει θέ­ση η τα­ξι­νό­μη­ση.

Εάν α­πο­δεχ­θού­με αυ­τήν την αρ­χή, η τεκ­μη­ριω­τι­κή, η α­να­μνη­στι­κή, η συμ­βο­λι­κή, η αι­σθη­τι­κή και κά­θε άλ­λη διά­στα­ση της φω­το­γρα­φίας, εί­ναι στοι­χεία, ό­χι πρω­θύ­στε­ρα, αλ­λά στοι­χεία που έ­πο­νται. Εάν τώ­ρα κά­νου­με προ­βο­λή, ή αν θέ­λε­τε ε­φαρ­μο­γή αυ­τής της γε­νι­κής ε­πι­στη­μο­νι­κής αρ­χής στο ε­ρευ­νη­τι­κό πε­δίο της ελ­λη­νι­κής φω­το­γρα­φίας, τό­τε θα προ­κύ­ψει βα­θιά α­πο­γοή­τευ­ση. Σε ό­σους δεν τρέ­φουν ψευ­δαι­σθή­σεις, το πε­δίο εί­ναι α­πο­καρ­διω­τι­κό.
Ενώ α­πό το 1839 η φω­το­γρα­φία βα­δί­ζει στα­θε­ρά στον ελ­λα­δι­κό χώ­ρο, τα πε­ρισ­σό­τε­ρα ί­χνη ε­πί των ο­ποίων βά­δι­σε και ά­φη­σε πί­σω της, μέ­νουν α­κό­μη στο σκό­τος. Κα­τά υ­πο­κει­με­νι­κή ε­κτί­μη­ση, ό­σα ί­χνη έ­χουν μεί­νει α­νε­ντό­πι­στα, εί­ναι, α­να­λο­γι­κά, α­πεί­ρως πε­ρισ­σό­τε­ρα ό­σων έ­χουν ε­ντο­πι­στεί.
Σπεύ­δω, ό­μως, να δώ­σω ε­ξη­γή­σεις, για να μη θεω­ρη­θώ μί­ζε­ρα αυ­στη­ρός. Υπάρ­χει, βε­βαίως, η έ­ντυ­πη Ιστο­ρία της Ελλη­νι­κής Φω­το­γρα­φίας του Άλκη Ξαν­θά­κη (εκδ. Πά­πυ­ρος, 2008). Υπάρ­χουν, ε­πί­σης, κά­μπο­σες μο­νο­γρα­φίες, ο­ρι­σμέ­νες χω­ρίς αμ­φι­βο­λία υ­πο­δειγ­μα­τι­κές, ό­πως, για πα­ρά­δειγ­μα, «Η φω­το­γρά­φος Βού­λα Πα­παϊωάν­νου» της Φα­νής Κων­στα­ντί­νου (εκδ. Άγρα/Μου­σείο Μπε­νά­κη, 2006). Σ’ αυ­τά προ­στί­θε­νται και κά­ποιες ε­πι­μέ­ρους διε­ρευ­νή­σεις φω­το­γρα­φι­κών θε­μά­των ή χρο­νι­κών πε­ριό­δων. Κα­νέ­να εξ ό­λων αυ­τών δεν υ­πο­τι­μώ ή ό­τι δεν δια­δρα­μα­τί­ζει κά­ποιο ρό­λο στο φω­το­γρα­φι­κό προ­σκή­νιο. Αντι­θέ­τως - λέω ευ­τυ­χώς που υ­πάρ­χουν κι αυ­τά.
Θέ­τω, ό­μως, το ε­ρώ­τη­μα ως ρη­το­ρι­κή δια­τύ­πω­ση. Εί­ναι ό­λα αυ­τά ι­κα­νά να φω­τί­σουν πλή­ρως το πε­δίο της φω­το­γρα­φίας; Έχου­με, δη­λα­δή, ρί­ξει ά­πλε­το φως, σε ό­λα α­νε­ξαι­ρέ­τως τα ά­ξια με­λέ­της πρό­σω­πα και θέ­μα­τα της φω­το­γρα­φίας, ό­πως για πα­ρά­δειγ­μα οι Γάλ­λοι, και μας μέ­νουν υ­πο­φω­τι­σμέ­να ή α­φώ­τι­στα τα ευ­τε­λή και α­σή­μα­ντα;
Μπο­ρεί ψη­λά ο πή­χυς, αλ­λά δεν α­νέ­φε­ρα τυ­χαία τους Γάλ­λους. Λί­γο πο­λύ, η φω­το­γρα­φι­κή μας α­φε­τη­ρία ταυ­τί­ζε­ται. Η πο­ρεία εί­ναι αυ­τή που σχη­μα­τί­ζει τη με­τα­ξύ μας με­γά­λη δια­φο­ρά. Σε αυ­τήν, ό­μως, τη δια­φο­ρά συμ­ψη­φί­ζε­ται και το ό­τι χρεια­ζό­μα­στε α­κό­μη πο­λύ ε­ρευ­νη­τι­κό μόχ­θο για να υ­πάρ­ξει, ό­πως σε κεί­νους, α­ξιό­πι­στο πα­νό­ρα­μα του φω­το­γρα­φι­κού πα­ρελ­θό­ντος.
Επει­δή θεω­ρη­τι­κο­λο­γώ­ντας κιν­δυ­νεύω να πέ­σω πά­λι σε μί­ζε­ρη αυ­στη­ρό­τη­τα, θα το θέ­σω λί­γο δια­φο­ρε­τι­κά. Θα κα­τα­φύ­γω σε πα­ρά­δειγ­μα, μή­πως και γί­νω πιο πει­στι­κός για τις υ­πάρ­χου­σες ελ­λεί­ψεις και τα χά­σμα­τα.
Στο ε­βδο­μα­διαίο πε­ριο­δι­κό Ει­κο­νο­γρα­φη­μέ­νος Παρ­νασ­σός συ­να­ντά­με, το Φθι­νό­πω­ρο του 1910, έ­να δη­μο­σίευ­μα σε τρεις δια­δο­χι­κές συ­νέ­χειες. Το υ­πο­γρά­φει ο ά­γνω­στος σε μέ­να Κ. Κο­ντο­γιάν­νης. Ει­κο­νο­γρα­φεί­ται με δι­κές του φω­το­γρα­φίες και εξ αυ­τού συ­νά­γε­ται ό­τι πρό­κει­ται του­λά­χι­στον για ε­ρα­σι­τέ­χνη του φω­το­γρα­φι­κού φα­κού. Το δη­μο­σίευ­μά του φέ­ρει τίτ­λο: «Η φω­το­γρα­φία εί­νε καλ­λι­τε­χνία;»
Το ε­ρω­τη­μα­τι­κό του τίτ­λου φαί­νε­ται λο­γι­κό, κα­θώς δεν έ­χου­με α­κό­μη ε­γκλι­μα­τι­στεί για κα­λά στον πο­λι­τι­σμό της φω­το­γρα­φι­κής ει­κό­νας. Εδώ πρέ­πει να λά­βου­με υ­πό­ψη ό­τι η έ­ντυ­πη δη­μο­σίευ­ση φω­το­γρα­φιών εί­ναι α­κό­μη νω­πή υ­πό­θε­ση. Πέ­ραν αυ­τού, το ε­ρω­τη­μα­τι­κό α­πο­κτά α­κό­μη πιο λο­γι­κή υ­πό­στα­ση, για­τί και ο­που­δή­πο­τε αλ­λού η φω­το­γρα­φία βρί­σκε­ται στην προ­κα­ταρ­τι­κή φά­ση α­νε­ξαρ­τη­το­ποίη­σης ως καλ­λι­τε­χνι­κή έκ­φρα­ση. Γε­μά­τη συ­μπλέγ­μα­τα πα­σχί­ζει να α­πο­τι­νά­ξει το εκ γε­νε­τής μειο­νέ­κτη­μα του α­πλού α­ντι­γρα­φέα της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας, διεκ­δι­κώ­ντας ι­σό­τι­μη κα­τά­τα­ξη στον κύ­κλο των ει­κα­στι­κών τε­χνών.
Κά­νου­με έ­να χρο­νι­κό άλ­μα τριών δε­κα­ε­τιών. Προσ­γειω­νό­μα­στε στη δεύ­τε­ρη δε­κα­ε­τία του Με­σο­πο­λέ­μου, με τις πρω­το­φα­νείς καλ­λι­τε­χνι­κές και λο­γο­τε­χνι­κές ζυ­μώ­σεις. Εκεί, αρ­χές ά­νοι­ξης του 1940, στο πε­ριο­δι­κό Νε­ο­ελ­λη­νι­κά Γράμ­μα­τα συ­να­ντά­με μια άλ­λη δη­μο­σίευ­ση. Υπο­γρά­φε­ται α­πό τον Δη­μή­τριο Που­λια­νό, έ­ναν ξε­χα­σμέ­νο σή­με­ρα ζω­γρά­φο και θεω­ρη­τι­κό της τέ­χνης, με σπου­δές στο Πα­ρί­σι. Το κεί­με­νο φέ­ρει τίτ­λο, πά­λι με ε­ρω­τη­μα­τι­κό: «Η φω­το­γρα­φι­κή εί­ναι τέ­χνη;».
Ο Που­λια­νός κα­τα­θέ­τει προ­βλη­μα­τι­σμούς, έ­χο­ντας ως α­φορ­μή την έκ­θε­ση του πα­ρε­πι­δη­μού­ντα τό­τε στην Ελλά­δα Γερ­μα­νού φω­το­γρά­φου Χέρ­μπερτ Λί­στ. Με ε­πι­χει­ρη­μα­το­λο­γία υ­ψη­λής στάθ­μης, ο Που­λια­νός δια­τυ­πώ­νει την ά­πο­ψη, ό­τι η φω­το­γρα­φία εί­ναι δέ­σμια της μη­χα­νι­κής της προέ­λευ­σης και ό­τι λό­γω αυ­τού δεν μπο­ρεί να εμ­φα­νί­ζε­ται υ­πό ί­σους ό­ρους δί­πλα στις άλ­λες τέ­χνες. Αυ­τό έ­δω­σε έ­ναυ­σμα και στο α­μέ­σως ε­πό­με­νο τεύ­χος, ο κι­νη­μα­το­γρα­φι­κός κρι­τι­κός του πε­ριο­δι­κού Αλ. Χατ­ζη­γεωρ­γίου, με ε­ξί­σου υ­ψη­λή ε­πι­χει­ρη­μα­το­λο­γία αλ­λά και με έ­ναν υ­πό­γειο τό­νο δη­κτι­κό­τη­τας, α­πο­κα­θι­στά την καλ­λι­τε­χνι­κή υ­πό­στα­ση της φω­το­γρα­φίας, λέ­γο­ντας ό­τι η μη­χα­νι­κή της πλευ­ρά εί­ναι γνώ­ρι­σμα του εκ­φρα­στι­κού της μέ­σου. Στον α­ντί­λο­γο, προ­τάσ­σει αυ­τό που σχε­δόν κα­τ’ α­ντι­γρα­φή ή σε βελ­τιω­μέ­νη πα­ραλ­λα­γή προ­συ­πο­γρά­φου­με μέ­χρι σή­με­ρα σε ό,τι α­φο­ρά την καλ­λι­τε­χνι­κή φω­το­γρα­φία.
Θα πί­στευε κα­νείς ό­τι το ε­ρώ­τη­μα α­πα­ντή­θη­κε ο­ρι­στι­κά υ­πέρ της φω­το­γρα­φίας, α­φή­νο­ντας πί­σω πα­ρό­μοιες συ­ζη­τή­σεις και προ­βλη­μα­τι­σμούς. Όποιος, ό­μως, το πι­στέ­ψει δια­κιν­δυ­νεύει την προ­φη­τι­κή του ο­ξυ­δέρ­κεια.
Αφού με­σο­λα­βή­σει η Κα­το­χή και μπού­με στο κα­μί­νι του Εμφυ­λίου, δύο μή­νες πριν τη λή­ξη του, ο γνω­στός τε­χνο­κρι­τι­κός της ΚΑ­ΘΗ­ΜΕ­ΡΙ­ΝΗΣ Άγγε­λος Προ­κο­πίου δη­μο­σιεύει άρ­θρο με α­ντί­στοι­χο τίτ­λο, θέ­το­ντας, ό­μως, και ε­κεί­νος ε­ρω­τη­μα­τι­κό: «Εί­ναι τέ­χνη η φω­το­γρα­φία;», ρω­τά. Πα­ρεν­θε­τι­κά, αλ­λά ό­χι ά­σχε­τα, υ­πεν­θυ­μί­ζω ό­τι δεν πρό­κει­ται για τυ­χαίο πρό­σω­πο. Εκτός α­πό τη γε­νι­κό­τε­ρη ει­κα­στι­κή του καλ­λιέρ­γεια, ή­ταν ε­πί­σης κα­λός γνώ­στης και σε θέ­μα­τα φω­το­γρα­φίας. Υπεν­θυ­μί­ζω, ε­πί­σης, ό­τι βρί­σκε­ται α­νά­με­σα στα ι­δρυ­τι­κά μέ­λη της κα­τό­πιν Ελλη­νι­κής Φω­το­γρα­φι­κής Εται­ρίας - πιο γνω­στής με τα αρ­κτι­κά Ε­ΦΕ - και ό­τι ε­κεί έ­δι­νε δια­λέ­ξεις, α­να­πτύσ­σο­ντας υ­πό μορ­φή σε­μι­να­ρίων θέ­μα­τα αι­σθη­τι­κής.
Τι μπο­ρεί, λοι­πόν, να με­σο­λά­βη­σε εν­διά­με­σα, στο πε­δίο της φω­το­γρα­φίας και θέ­τει εκ νέ­ου το ί­διο α­κρι­βώς ε­ρώ­τη­μα; Έχου­με κα­θη­λω­θεί και α­να­κυ­κλώ­νου­με τους προ­βλη­μα­τι­σμούς του 1910; Αμφι­σβη­τεί τη φω­το­γρα­φία ως τέ­χνη, ό­πως ο Που­λια­νός στο Με­σο­πό­λε­μο; Το θέ­τει ρη­το­ρι­κά και με ά­λυ­σο ε­πι­χει­ρη­μά­των το α­ναι­ρεί, κα­τα­λή­γο­ντας σε κα­τα­φα­τι­κή α­πά­ντη­ση; Κά­τι, πά­ντως, πρέ­πει να συμ­βαί­νει. Και το κυ­ριό­τε­ρο· αυ­τής της μορ­φής προ­βλη­μα­τι­σμοί ξα­να­εμ­φα­νί­ζο­νται στον Τύ­πο ή ξε­φου­σκώ­νουν και μέ­νου­με ως σή­με­ρα στην κα­τά­φα­ση;
Φε­ρέγ­γυα α­πά­ντη­ση στην α­να­δρο­μή αυ­τού του θέ­μα­τος - το ο­ποίο α­νέ­φε­ρα πρό­χει­ρα και εν­δει­κτι­κά - δεν υ­πάρ­χει. Με άλ­λα λό­για, η κα­τά χρο­νι­κή δια­δο­χή πρόσ­λη­ψη του θέ­μα­τος α­που­σιά­ζει ή εί­ναι ελ­λι­πής. Αυ­τό με­τα­φρά­ζε­ται σε α­τε­λή και, εν­δε­χο­μέ­νως, σε πα­ρα­πλα­νη­τι­κή ει­κό­να, ε­νώ ζη­τού­με­νο εί­ναι η σύν­θε­ση μιας α­κέ­ραιας.
Εάν, τε­λι­κά, δεν συ­νταχ­θεί σχε­τι­κή βι­βλιο­γρα­φία του ελ­λη­νι­κού Τύ­που, θα μας κα­τα­κλύ­ζουν πα­ρό­μοια α­να­πά­ντη­τα ε­ρω­τή­μα­τα σε σω­ρεία άλ­λων φω­το­γρα­φι­κών θε­μά­των και η φω­το­γρα­φι­κή ει­κό­να του πα­ρελ­θό­ντος θα πα­ρα­μέ­νει α­πο­σπα­σμα­τι­κή. Μό­νο με συ­στη­μα­τι­κή α­πο­δελ­τίω­ση δη­μο­σιευ­μά­των μπο­ρούν να ε­ντο­πι­στούν τα ί­χνη και σε σύ­ζευ­ξη με τα ε­πε­ξερ­γα­σμέ­να φω­το­γρα­φι­κά αρ­χεία, να σχη­μα­τι­στεί ο πε­ρι­ζή­τη­τος άτ­λας της ελ­λη­νι­κής φω­το­γρα­φίας. Δια­φο­ρε­τι­κά, δη­λα­δή χω­ρίς α­να­δί­φη­ση, θα πέ­φτου­με συ­χνά σε συ­σκο­τι­σμέ­να θέ­μα­τα ε­κνευ­ρι­στι­κά α­προ­σέγ­γι­στα.
Όλοι, ό­μως, ξέ­ρου­με ό­τι η Ελλά­δα εί­ναι μια δύ­σκο­λη χώ­ρα και ό­τι κά­τι τέ­τοιο φα­ντά­ζει πε­ριτ­τή πο­λυ­τέ­λεια. Και ό­πως έ­χουν α­νέ­κα­θεν τα φω­το­γρα­φι­κά πράγ­μα­τα και ι­δίως σή­με­ρα, με τα ά­γρια οι­κο­νο­μι­κά α­διέ­ξο­δα, θα έ­λε­γα ό­τι ως ελ­πί­δα πραγ­μά­τω­σης κι­νεί­ται στο χώ­ρο της ει­κο­νι­κής πραγ­μα­τι­κό­τη­τας. Κά­τι, δη­λα­δή, ι­δε­α­τό και ά­πια­στο. Έτσι, κά­θε πα­ρελ­θο­ντι­κό ί­χνος έ­χει α­φε­θεί προς ε­ντο­πι­σμό στο φι­λό­τι­μο κά­ποιων «μα­νια­κών».
Σ’ αυ­τήν, λοι­πόν, τη χο­ρεία των «μα­νια­κών» υ­πά­γε­ται και ο Άλκης Ξαν­θά­κης, με την Ιστο­ρία του, τις δη­μο­σιεύ­σεις του και με το νεό­βγαλ­το ψη­φια­κό Λε­ξι­κό του. Ομο­ει­δές του Λε­ξι­κού στα ελ­λη­νι­κά, στην ό­μο­ρη πε­ριο­χή των ει­κα­στι­κών τε­χνών αλ­λά σε έ­ντυ­πη μορ­φή, εί­ναι το τε­τρά­το­μο Λε­ξι­κό Ελλή­νων Καλ­λι­τε­χνών (εκδ. Μέ­λισ­σα). Υπάρ­χει μια συγ­γέ­νεια, του­λά­χι­στον εξ αγ­χι­στείας, στον το­μέα της καλ­λι­τε­χνι­κής φω­το­γρα­φία, η ο­ποία ε­κεί, για ά­γνω­στο λό­γο, α­που­σιά­ζει. Κα­τ’ α­πό­λυ­τη α­ντι­στοι­χία εί­ναι μη συ­γκρί­σι­μα, για­τί πέ­ραν της ό­ποιας δια­φο­ράς του α­ντι­κει­μέ­νου, ε­κεί υ­πήρ­ξε έμ­μι­σθη σύ­μπρα­ξη πο­λυ­με­λούς ο­μά­δας και ε­ξω­τε­ρι­κών συ­νερ­γα­τών, με ή­δη υ­παρ­κτό βι­βλιο­γρα­φι­κό υ­λι­κό. Εδώ, α­ντί­στοι­χα, δού­λε­ψε μό­νο έ­νας, τό­σο στη συλ­λο­γή στοι­χείων ό­σο και στη σύ­ντα­ξη των λημ­μά­των. Στο ε­ρευ­νη­τι­κό πε­δίο δεν υ­πήρ­ξε ι­διαί­τε­ρη προ­ε­τοι­μα­σία. Κι­νή­θη­κε σε σχε­δόν παρ­θέ­να βι­βλιο­γρα­φι­κά πε­ριο­χή, έ­χο­ντας, το πο­λύ-πο­λύ, την α­δή­λω­τη βοή­θεια κά­ποιων φί­λων. Εκεί, τα ο­νο­μα­στι­κά λήμ­μα­τα έ­χουν πε­ρι­φρα­στι­κό χα­ρα­κτή­ρα και βι­βλιο­γρα­φι­κό κα­τα­φύ­γιο, ε­νώ ε­δώ κα­τα­χω­ρού­νται, τη­ρου­μέ­νων των α­να­λο­γιών, σε πιο ευ­σύ­νο­πτη μορ­φή και χω­ρίς βι­βλιο­γρα­φία. Μοιά­ζουν σαν σε α­να­μο­νή για πε­ραι­τέ­ρω συ­μπλη­ρώ­σεις ο­νο­μά­των και στοι­χείων, διορ­θώ­σεις σε τυ­χόν λαν­θα­σμέ­να στοι­χεία κ.λπ.
Ωστό­σο, το Λε­ξι­κό, το ο­ποίο θεω­ρώ κά­τι σαν κι­βω­τό των φω­το­γρά­φων, συν­δέε­ται στε­νά με τον πο­λυ­σέ­λι­δο τό­μο της Ιστο­ρίας της Ελλη­νι­κής Φω­το­γρα­φίας. Συ­νυ­φαί­νε­ται μα­ζί της και το έ­να α­να­πλη­ρώ­νει το άλ­λο. Το μεν Λε­ξι­κό πα­ρα­τάσ­σει προς α­να­πλή­ρω­ση ε­ξαι­ρε­τι­κά με­γά­λο α­ριθ­μό α­πό ελ­λεί­πο­ντα ο­νό­μα­τα, η δε Ιστο­ρία α­ντα­πο­δί­δει την α­να­πλή­ρω­ση, κυ­ρίως με θέ­μα­τα πε­ριό­δων, χρο­νι­κής δια­δο­χής, ο­μα­δο­ποιή­σεων, τά­σεων, αι­σθη­τι­κής, κοι­νω­νι­κο-ι­στο­ρι­κά κ.λπ. Εν ο­λί­γοις, λει­τουρ­γούν ως συ­μπα­γές σύ­νο­λο, χω­ρίς, βε­βαίως, να τί­θε­ται σε αμ­φι­σβή­τη­ση η αυ­το­τε­λής υ­πό­στα­ση.
Πά­ντως, ό­σο και να στα­θεί κα­νείς α­παι­τη­τι­κός, α­ντι­με­τω­πί­ζο­ντας το Λε­ξι­κό με αυ­στη­ρούς ό­ρους, πρέ­πει να λά­βει υ­πό­ψη ό­τι δεν υ­πάρ­χει άλ­λο γε­νε­α­λο­γι­κό μη­τρώο της ελ­λη­νι­κής φω­το­γρα­φίας. Δεν υ­πάρ­χει, δη­λα­δή, κά­τι άλ­λο σχε­τι­κό προς σύ­γκρι­ση. Συ­νε­πώς, αυ­τό έ­χου­με, με αυ­τό θα πο­ρευ­τού­με, εί­τε ως ε­ρευ­νη­τές εί­τε ως ε­ρα­σι­τέ­χνες προ­σκολ­λη­μέ­νοι έμ­μο­να στη φω­το­γρα­φία.
Με κίν­δυ­νο να εκ­τρα­πώ, θα έ­λε­γα ό­τι σε μια χώ­ρα, ό­πως η Ελλά­δα, η ο­ποία ξέ­ρει μό­νο να αυ­το­θαυ­μά­ζε­ται για το πο­λι­τι­στι­κό της πα­ρελ­θόν, το Λε­ξι­κό δεν της εί­ναι μό­νο αρ­κε­τό αλ­λά ό­τι της πε­ρισ­σεύει. Τις πε­ρισ­σεύει, για­τί ως α­πο­τέ­λε­σμα το έ­φε­ρε εις πέ­ρας, ό­χι μια ο­μά­δα υ­πό θε­σμι­κή σκέ­πη, αλ­λά έ­νας στην κλει­σού­ρα του σπι­τιού του, με μό­νη συν­δρο­μή το υ­ψη­λό κό­στος πα­ρα­γω­γής, που α­νέ­λα­βε το Ε­ΛΙΑ. Αυ­τό το «έ­νας» θέ­λω να πι­στεύω εξ α­νά­γκης και ό­χι ως ε­γωι­στι­κή α­πώ­θη­ση του «ο­μα­δι­κά».
Αν ό­χι ό­λοι, του­λά­χι­στον οι πιο υ­πο­ψια­σμέ­νοι ξέ­ρου­με ό­τι για να φτά­σει σε πλή­ρη πε­ρά­τω­ση κά­τι α­νά­λο­γο, προϋπο­θέ­τει μα­κρο­χρό­νια πα­ρα­δειγ­μα­τι­κή α­φο­σίω­ση. Να κοι­μά­σαι, δη­λα­δή, και να ξυ­πνάς με το υ­πό α­να­ζή­τη­ση α­ντι­κεί­με­νο. Μια τέ­τοια πε­ρί­πτω­ση φι­λέ­ρευ­νου τα­μπε­ρα­μέ­ντου θεω­ρώ ό­τι εί­ναι ο Άλκης Ξαν­θά­κη.

Κω­στής Λιό­ντης

Ση­μείω­ση. Το κεί­με­νο, με μι­κρές πα­ραλ­λα­γές, α­πο­τέ­λε­σε ο­μι­λία κα­τά την πα­ρου­σία­ση του ψη­φια­κού Λε­ξι­κού του Άλκη Ξαν­θά­κη (Λε­ξι­κό Φω­το­γρά­φων 1839-1960. Έλλη­νες φω­το­γρά­φοι και ξέ­νοι φω­το­γρά­φοι στην Ελλά­δα, εκδ. Ε.Λ.Ι.Α. του Μ.Ι.Ε.Τ.). Η πα­ρου­σία­ση πραγ­μα­το­ποιή­θη­κε στις 7 Μαίου σε αί­θου­σα του Μορ­φω­τι­κού Ινστι­τού­του της Εθνι­κής Τρα­πέ­ζης. Πέ­ρα α­πό τον υ­πο­γρά­φο­ντα, μί­λη­σαν η Φα­νή Κων­στα­ντί­νου, σύμ­βου­λος στο Φω­το­γρα­φι­κό Αρχείο του Μου­σείου Μπε­νά­κη και ο Τά­κης Τζή­μας, κα­θη­γη­τής φω­το­γρα­φίας και εκ­δό­της του πε­ριο­δι­κού ΦΩ­ΤΟ­ΓΡΑ­ΦΟΣ. Επί­σης, ο ί­διος ο Άλκης Ξαν­θά­κης μί­λη­σε διε­ξο­δι­κά για την μα­κρά πε­ρίο­δο έ­ρευ­νας και προ­ε­τοι­μα­σίας του ψη­φια­κού Λε­ξι­κού, κά­νο­ντας, ταυ­τό­χρο­να, και δειγ­μα­το­λη­πτι­κή πα­ρου­σία­ση. Στο Λε­ξι­κό κα­τα­χω­ρού­νται πά­νω α­πό 4.000 λήμ­μα­τα Ελλή­νων και ξέ­νων φω­το­γρά­φων, που ερ­γά­στη­καν στην Ελλά­δα, ό­πως και Ελλή­νων που ερ­γά­στη­καν στο ε­ξω­τε­ρι­κό. Ορι­σμέ­να λήμ­μα­τα, κά­που 1.500, συ­νο­δεύο­νται α­πό πορ­τρέ­τα των ί­διων των φω­το­γρά­φων ή α­ντι­προ­σω­πευ­τι­κά δείγ­μα­τα φω­το­γρα­φιών τους. Προ­γραμ­μα­τί­ζε­ται και πρό­κει­ται σύ­ντο­μα να γί­νει α­νάρ­τη­ση του Λε­ξι­κού στον δια­δι­κτυα­κό τό­πο του Ε.Λ.Ι.Α., με ε­λεύ­θε­ρη πρό­σβα­ση. Για τυ­χόν σχό­λια, πλη­ρο­φο­ρίες και ε­μπλου­τι­σμό των λημ­μά­των εκ μέ­ρους των «ε­πι­σκε­πτών», το ο­ποίο εί­ναι μέ­σα στις ε­πι­διώ­ξεις του Ε.Λ.Ι.Α., θα προ­βλέ­πε­ται πρό­σβα­ση ή τρό­πος ε­πι­κοι­νω­νίας. Όποιος, λοι­πόν, εί­χε πα­τέ­ρα, παπ­πού, προ­πάπ­πο ή ο­ποιασ­δή­πο­τε άλ­λης συγ­γέ­νειας ή και γνω­ρι­μίας φω­το­γρά­φο πριν το 1960, κα­λεί­ται να κα­τα­βάλ­λει τον ο­βο­λό του, ό­χι σε χρή­μα, αλ­λά σε έ­γκυ­ρες πλη­ρο­φο­ρίες.

Λεζάντα φωτογραφιών: Από επάνω αριστερά: Φίλιππος Μαργαρίτης, ο πρώτος Έλληνας φωτογράφος. Φρέντ Μπουασσοννά, ένας από τους ξένους φωτογράφους, που επισκέπτεται τη χώρα μας στις αρχές του 20ου αι. και απαθανατίζει συστηματικά το ελληνικό τοπίο. Βούλα Παπαϊωάννου, μια από τις κορυφαίες Ελληνίδες φωτογράφους. Κώστας Μπαλάφας, ο πρεσβύτερος εν ζωή φωτογράφος.

Ένας πλατωνικός έρωτας

Κώ­στας Ου­ρά­νης
«Ένα ει­δύλ­λιο
36 α­νέκ­δο­τες ε­πι­στο­λές»
Επι­μέ­λεια Αλόη Σι­δέ­ρη
Εκδό­σεις Ίδρυ­μα Κώ­στα
και Ελέ­νης Ου­ρά­νη

“Εδώ κα­ρά­βια χά­νο­νται, βαρ­κού­λες αρ­με­νί­ζου­ν”, θα σκε­φτεί ο α­να­γνώ­στης του «Ex Libris», βλέ­πο­ντας να ε­πα­νερ­χό­μα­στε στον Ου­ρά­νη. Ίσως και να έ­χει δί­κιο, αν μας χρεώ­σει με άρ­ρω­στο ρο­μα­ντι­σμό. Ού­τε, βε­βαίως, το γε­γο­νός ό­τι ε­φέ­τος συ­μπλη­ρώ­νο­νται 120 χρό­νια α­πό τη γέν­νη­ση του Ου­ρά­νη μας σώ­ζει, δε­δο­μέ­νου του πλή­θους των α­ξιο­μνη­μό­νευ­των ε­πε­τείων, τις ο­ποίες έ­χου­με κα­τά και­ρούς προ­σπε­ρά­σει. Πα­ρό­λα αυ­τά εν­δί­δου­με στην εμ­μο­νή να μην ε­γκα­τα­λεί­που­με έ­να θέ­μα η­μι­τε­λές. Ύστε­ρα, το βι­βλίο, στο ο­ποίο α­να­φε­ρό­μα­στε, έ­τσι κι αλ­λιώς, αν δεν σφάλ­λου­με, λαν­θά­νει. Ο Ου­ρά­νης α­γα­πή­θη­κε πο­λύ στην ε­πο­χή του και έ­μει­νε ως “ο τε­λευ­ταίος ρο­μα­ντι­κός των γραμ­μά­των μας”, γραμ­μα­το­λο­γι­κά κα­τα­χω­ρη­μέ­νος στην Αθη­ναϊκή Σχο­λή του νε­ο­ρο­μα­ντι­σμού και νε­ο­συμ­βο­λι­σμού. Ας ε­πα­νέλ­θου­με, ό­μως, στο η­μι­τε­λές κεί­με­νο της προ­πε­ρα­σμέ­νης Κυ­ρια­κής.
«Η μο­να­χή Αλκο­φο­ρά­δο, ο Ου­ρά­νης και η ε­πι­στο­λο­γρα­φία» ή­ταν ο τίτ­λος του. Τρία ου­σια­στι­κά δη­μιουρ­γούν τρεις δυα­δι­κές σχέ­σεις. Σε ε­κεί­νο το κεί­με­νο ε­ξα­ντ­λού­σα­με τις δυο: η πορ­το­γα­λί­δα μο­να­χή έ­γρα­ψε πα­θια­σμέ­νες ε­ρω­τι­κές ε­πι­στο­λές τον 17ο αιώ­να, ο Ου­ρά­νης τις με­τέ­φρα­σε το 1920, πι­θα­νώς και πί­νο­ντας κα­φέ στο κα­φε­νε­δά­κι της Λισ­σα­βώ­νας, που σύ­χνα­ζε ο Πεσ­σόα. Τε­λειώ­νει, ό­μως, η σχέ­ση του Ου­ρά­νη με την ε­πι­στο­λο­γρα­φία στο ρό­λο το δεύ­τε­ρο του με­τα­φρα­στή; Στους δώ­δε­κα τό­μους, που ε­ξέ­δω­σε με­τά το θά­να­τό του, το 1953, η σύ­ζυ­γός του Ελέ­νη Ου­ρά­νη, συ­γκε­ντρώ­θη­καν ποιή­μα­τα, πε­ζά και με­λέ­τες. Πά­σης φύ­σεως πε­ζά· διη­γή­μα­τα, α­φη­γή­σεις, λυ­ρι­κές πρό­ζες, α­πο­σπά­σμα­τα μυ­θι­στο­ρη­μά­των, προ­πα­ντός, τα τα­ξι­διω­τι­κά του. “Ένα εί­δος Απά­ντω­ν”, τους α­πο­κα­λεί ο Λου­κάς Κού­σου­λας, υ­πεν­θυ­μί­ζο­ντας το πλή­θος των δη­μο­σιευ­μά­των του Ου­ρά­νη, που πα­ρα­μέ­νουν σκόρ­πια σε ποι­κί­λα έ­ντυ­πα. Πά­ντως, σε αυ­τό το συ­γκε­ντρω­τι­κό σώ­μα του έρ­γου του, ε­πι­στο­λές δεν δη­μο­σιεύο­νται. Θα μπο­ρού­σαν, βε­βαίως, να υ­πάρ­χουν στο Αρχείο του και να μη κρί­θη­καν α­πό την ε­πι­με­λή­τρια και σύ­ζυ­γο ά­ξιες δη­μο­σίευ­σης. Κα­τ’ αρ­χήν, ό­μως, υ­πάρ­χει Αρχείο Ου­ρά­νη;
Η Αλόη Σι­δέ­ρη εί­ναι κα­τη­γο­ρη­μα­τι­κή: “Αρχείο Ου­ρά­νη δεν υ­πάρ­χει που­θε­νά!” Έτσι κι αλ­λιώς, τα κα­τά­λοι­πα των συγ­γρα­φέων συ­νι­στούν μια μα­κριά ό­σο και με­λαγ­χο­λι­κή ι­στο­ρία, που γεν­νά πε­ρισ­σό­τε­ρες ει­κα­σίες πα­ρά βε­βαιό­τη­τες. Ένα συ­μπέ­ρα­σμα εί­ναι σί­γου­ρο: οι κά­το­χοί τους λει­τουρ­γούν με γνώ­μο­να το ί­διον ό­φε­λος. Κι αυ­τό ι­σχύει, εί­τε πρό­κει­ται για κλη­ρο­νό­μους, ό­πως συ­ζύ­γους και εξ αί­μα­τος συγ­γε­νείς, εί­τε για φε­ρώ­νυ­μες Εται­ρείες και Ιδρύ­μα­τα. Ωστό­σο, η Σι­δέ­ρη εί­χε στη διά­θε­σή της τις ε­πι­στο­λές του Ου­ρά­νη. Ίσως να μην εί­ναι οι μο­να­δι­κές δια­σω­θεί­σες σε κά­ποιο ά­φα­ντο ή και λαν­θά­νον Αρχείο. Πά­ντως, εί­ναι, σί­γου­ρα, οι μο­να­δι­κές που έ­χουν, μέ­χρι σή­με­ρα, εκ­δο­θεί. Την η­με­ρο­μη­νία, Μάιος 1992, φέ­ρει η ει­σα­γω­γή της στην έκ­δο­ση, με τον ρο­μα­ντι­κό τίτ­λο, «Ένα ει­δύλ­λιο». Και πράγ­μα­τι, μέ­σα α­πό τις ε­πι­στο­λές, ξε­δι­πλώ­νε­ται έ­να ει­δύλ­λιο, και με τις δυο έν­νοιες της λέ­ξης. Τό­σο την κυ­ριο­λε­κτι­κή, ως αι­σθη­μα­τι­κό πε­ζο­γρά­φη­μα ε­πι­στο­λι­κής μορ­φής, ό­σο και τη με­τα­φο­ρι­κή ως τρυ­φε­ρή ε­ρω­τι­κή σχέ­ση. Ανε­ξάρ­τη­τα αν ο ση­με­ρι­νός α­να­γνώ­στης ως προς το δεύ­τε­ρο σκέ­λος, μπο­ρεί και να το χα­ρα­κτη­ρί­σει έ­να πα­ρά­δο­ξο έως α­δια­νό­η­το ει­δύλ­λιο.
“Τα γράμ­μα­τα του Ου­ρά­νη στην Κα­λο­μοί­ρα Κου­ρού­κλη εί­ναι α­πό τα πε­ρι­πα­θέ­στε­ρα ε­ρω­τι­κά κεί­με­να της νε­ο­ελ­λη­νι­κής πε­ζο­γρα­φίας”, δια­πι­στώ­νει η Σι­δέ­ρη. Πρό­κει­ται για 30 ε­πι­στο­λές, πυ­κνο­γραμ­μέ­νες και σχε­δόν ό­λες πο­λυ­σέ­λι­δες, 6 τα­χυ­δρο­μι­κές κάρ­τες και 9 φω­το­γρα­φίες του Ου­ρά­νη. Η πρώ­τη ε­πι­στο­λή, σε ε­πι­στο­λό­χαρ­το με τη φίρ­μα «Εφη­με­ρίς Ακρό­πο­λις», φέ­ρει η­με­ρο­μη­νία 2 Φε­βρουα­ρίου 1913, και η τε­λευ­ταία, 19 Απρι­λίου 1915, σε ε­πι­στο­λό­χαρ­το με τη φίρ­μα «Cafe Restaurant d’ Orsay». Η διεύ­θυν­ση του α­πο­στο­λέα αλ­λά­ζει: Αθή­να, Λεω­νί­διο Κυ­νου­ρίας, Πα­ρί­σι, Μι­λά­νο, Λον­δί­νο. Η διεύ­θυν­ση της πα­ρα­λή­πτριας πα­ρα­μέ­νει στα­θε­ρά στο Λη­ξού­ρι Κε­φα­λο­νιάς, τη γε­νέ­τει­ρά της. Η Κα­λο­μοί­ρα Κου­ρού­κλη ή­ταν δυο χρό­νια μι­κρό­τε­ρη του Ου­ρά­νη, γεν­νη­θεί­σα το 1892. Ποιή­τρια και ε­κεί­νη, έ­κα­νε νω­ρίς την πρώ­τη της εμ­φά­νι­ση στα γράμ­μα­τα. Δε­κα­ε­πτά ε­τών δη­μο­σίευ­σε πε­ζά της στην πα­τραϊκή ε­φη­με­ρί­δα «Πε­λο­πόν­νη­σος» και στο ε­βδο­μα­διαίο φι­λο­λο­γι­κό πε­ριο­δι­κό «Ελλάς» του Σπύ­ρου Πο­τα­μιά­νου. Λί­γους μή­νες νω­ρί­τε­ρα, Δε­κέμ­βριο 1908, και πά­λι στο «Ελλάς», δη­μο­σίευ­σε ποίη­μα, για πρώ­τη φο­ρά, και ο Ου­ρά­νης.
Το ει­δύλ­λιο του Ου­ρά­νη και της Κα­λο­μοί­ρας πλέ­χτη­κε μέ­σω των ε­πι­στο­λών. Το αί­σθη­μα ή­ταν α­μοι­βαίο, ω­στό­σο ε­μείς γνω­ρί­ζου­με μό­νο τη μια ό­ψη του, α­φού τα γράμ­μα­τα της Κα­λο­μοί­ρας δεν βρέ­θη­καν. Αντ’ αυ­τών, η Σι­δέ­ρη πα­ρα­θέ­τει έ­να «Τρα­γού­δι» της, δη­μο­σιευ­μέ­νο στο κε­φαλ­λο­νί­τι­κο πε­ριο­δι­κό «Ζι­ζά­νιον», το 1914: «Σου φέρ­νω ε­γώ της νειό­της μου την πρό­σχα­ρην η­μέ­ρα / μες του χει­μώ­να τ’ ά­γριου τον ά­γριο και­ρό / ε­γώ ’μαι η ο­λο­γέ­λα­στη του πέ­λα­ου θυ­γα­τέ­ρα, / Μάη σου φέρ­νω ε­γώ...» Σε αυ­τό το νέο και φω­τει­νό, που φέρ­νει η Κα­λο­μοί­ρα, ό­χι στη ζωή, αλ­λά κυ­ρίως στην ποίη­ση του Ου­ρά­νη, ε­στιά­ζει τον σχο­λια­σμό της η Σι­δέ­ρη. Δια­βά­ζο­ντας πα­ράλ­λη­λα τα ποιή­μα­τα του Ου­ρά­νη και το και­νού­ριο ντο­κου­μέ­ντο, που συ­νι­στούν οι ε­πι­στο­λές του, δεί­χνει τις εκ­φρα­στι­κές και θε­μα­τι­κές τους συ­μπτώ­σεις, ε­ξη­γώ­ντας με το “ει­δύλ­λιο” την ε­ξέ­λι­ξη της ποίη­σής του αλ­λά και χρο­νο­λο­γώ­ντας πολ­λά ποιή­μα­τά του. Εξέ­λι­ξη, που ο­ρι­σμέ­νοι κρι­τι­κοί του Ου­ρά­νη έ­χουν ε­πι­ση­μά­νει. Για πα­ρά­δειγ­μα, ο Λί­νος Πο­λί­της θεω­ρεί ό­τι ο Ου­ρά­νης ε­πη­ρέ­α­σε πο­λύ τους συγ­χρό­νους του και τους λί­γο νεό­τε­ρους, δη­λα­δή τη λε­γό­με­νη γε­νιά του 1920, με τη μο­να­δι­κή ου­σια­στι­κά συλ­λο­γή του, τις «Νο­σταλ­γίες» του 1920. Πα­ρό­τι εί­χε δη­μο­σιεύ­σει δύο προ­η­γού­με­νες, την πρώ­τη («Σαν ό­νει­ρα») του 1909, που δια­γρά­φει και ο ί­διος ο Ου­ρά­νης, και το «Spleen» του 1912. Όταν ακ­μά­ζει το ει­δύλ­λιο, φαί­νε­ται ό­τι γρά­φει τα έ­ξι «Ερω­τι­κά» και τα τρία ποιή­μα­τα του «Ύμνου στην Άνοι­ξη», τα ο­ποία, στη συ­γκε­ντρω­τι­κή έκ­δο­ση του 1953, τα­ξι­νο­μού­νται στα «Τρα­γού­δια», μα­ζί με άλ­λα σκόρ­πια ποιή­μα­τα, που βρέ­θη­καν α­πό τη σύ­ζυ­γό του στα χαρ­τιά του. Την ί­δια ε­πο­χή, ξε­κι­νά­ει να γρά­φει και τα ποιή­μα­τα της τρί­της συλ­λο­γής.
Τη δια­φο­ρο­ποίη­ση της ποίη­σης του Ου­ρά­νη α­πό το «Spleen» στις «Νο­σταλ­γίες», μα­ζί με έ­ναν ε­κτε­νέ­στε­ρο σχο­λια­σμό των ποιη­τι­κών συμ­βο­λι­σμών και των με­τα­πτώ­σεων της ποιη­τι­κής του διά­θε­σης, τα πα­ρου­σία­σε η Σι­δέ­ρη, σε έ­να δεύ­τε­ρο βι­βλίο της για τον Ου­ρά­νη, που εκ­δό­θη­κε έ­να χρό­νο αρ­γό­τε­ρα, το 1993, στην ε­ξαί­ρε­τη σει­ρά, «Η ελ­λη­νι­κή ποίη­ση», των εκ­δό­σεων της Εστίας, με διευ­θυ­ντή τον ποιη­τή Γιώρ­γο Κο­ρο­πού­λη. Εί­ναι ο δεύ­τε­ρος τό­μος, σε συ­νο­λι­κά μό­λις ο­κτώ. Κα­τά την Σι­δέ­ρη, ο Ου­ρά­νης, ό­πως ό­λοι οι ε­ρω­τευ­μέ­νοι, έ­χει ξαφ­νι­κά α­να­κα­λύ­ψει τον πα­ρά­δει­σο. Το νέο στοι­χείο εί­ναι ο υ­παρ­κτός και φω­τει­νός κό­σμος, που πα­ρα­με­ρί­ζει χί­μαι­ρες, νο­σταλ­γι­κά ό­νει­ρα και με­λαγ­χο­λία. Μπο­ρεί το ει­δύλ­λιο να κρά­τη­σε μό­λις δυο χρό­νια, η αλ­λα­γή, ό­μως, ό­χι τό­σο ως διά­θε­ση, αλ­λά στους στι­χουρ­γι­κούς του τρό­πους, έ­μει­νε.
Η Κα­λο­μοί­ρα δια­λύει τις ο­μί­χλες στην ψυ­χή του Ου­ρά­νη. Πώς, ό­μως, άρ­χι­σε η αλ­λη­λο­γρα­φία τους; Το πρώ­το γράμ­μα το στέλ­νει ο Ου­ρά­νης, με­τά μια συ­ζή­τη­ση με φί­λη του για την Κα­λο­μοί­ρα, που του δη­μιούρ­γη­σε την ε­ντύ­πω­ση πως πρό­κει­ται για μια α­πό τις “λε­πτές ψυ­χές” που ζού­νε “με τη νο­σταλ­γία του ω­ραίου και της αρ­μο­νίας”. Και ε­κεί­νη θα του α­πα­ντή­σει με μια ε­πι­στο­λή, που έ­δει­χνε πράγ­μα­τι μια α­δελ­φή ψυ­χή. Ανταλ­λάσ­σουν φω­το­γρα­φίες αλ­λά δεν συ­να­ντιού­νται. Ο Ου­ρά­νης, το κα­λο­καί­ρι του 1913, πα­ρα­θε­ρί­ζει στο πα­τρο­γο­νι­κό του, στο Λεω­νί­διο, τη “βίλ­λα” του, ό­πως την α­πο­κα­λεί. Στη συ­νέ­χεια, προσ­λαμ­βά­νε­ται ως α­ντα­πο­κρι­τής της κα­θη­με­ρι­νής ε­φη­με­ρί­δος «Νέα Ελλάς» στο Λον­δί­νο, ό­που και μέ­νει μέ­χρι το τέ­λος του 1913. Τε­λι­κά, φεύ­γει για το Πα­ρί­σι.
Στην τε­λευ­ταία ε­πι­στο­λή α­πό το Λον­δί­νο γρά­φει: «... Δεν πι­στεύω να φο­βά­σαι τώ­ρα το Πα­ρί­σι. Θα αι­σθά­νε­σαι πό­σο δι­κός σου εί­μαι ώ­στε να εί­νε δύ­σκο­λο να στρα­φώ προς τις πα­ληές γυ­ναί­κες. Τα δε­σμά της δι­κής σου α­γά­πης εί­νε τό­σο ε­πι­θυ­μη­τά και α­γα­πη­μέ­να που βέ­βαια δεν θά­μαι ε­γώ που θα τα σπά­σω για να τρέ­ξω πί­σω α­πό προ­βλη­μα­τι­κές ευ­τυ­χίες... Τώ­ρα για μέ­να το Πα­ρί­σι θα εί­ναι η πό­λις του πνεύ­μα­τος...». Ολό­κλη­ρο το 1914 και τους πρώ­τους μή­νες του 1915 βρί­σκε­ται στο Πα­ρί­σι. Συ­χνά εί­ναι άρ­ρω­στος. Οι ε­πι­στο­λές γί­νο­νται ό­λο και θερ­μό­τε­ρες. “Σε φι­λώ α­γα­πη­μέ­νη μου στα χεί­λια –σή­με­ρα– στα χεί­λια κι εί­μαι δι­κός σου.” Εί­ναι η κα­τα­κλεί­δα της ε­πι­στο­λής της 6ης Ια­νουα­ρίου 1915. Μέ­χρι την τε­λευ­ταία σω­θεί­σα ε­πι­στο­λή, στην ο­ποία στρέ­φε­ται σε πρα­κτι­κά θέ­μα­τα: «... Ναι, δεν μπο­ρού­με πια να ζού­με στην α­να­μο­νή. Όλα τεί­νουν σε μια μοι­ραία ε­ξέ­λι­ξη. Κι’ η α­γά­πη μας; Λοι­πόν, νο­μί­ζεις πως εί­νε και­ρός τώ­ρα; Ας βά­νου­με τις βά­σεις της μελ­λο­ντι­κής μας ζωής. Αρχί­ζω ε­γώ πρώ­τα...» Ανα­λύει τα στε­νά οι­κο­νο­μι­κά του και την κα­κή σχέ­ση με τον πλού­σιο πα­τέ­ρα του. Την ρω­τά­ει, αν μπο­ρεί αυ­τή να συ­νει­σφέ­ρει. Ενώ, το­νί­ζει πως εί­ναι πια “η Γυ­ναί­κα του”.
Με αυ­τήν την ε­πι­στο­λή τε­λειώ­νει η αλ­λη­λο­γρα­φία τους. Σε μια υ­πο­σε­λί­δια ση­μείω­ση, η Σι­δέ­ρη πλη­ρο­φο­ρεί, ό­τι, σύμ­φω­να με προ­φο­ρι­κή μαρ­τυ­ρία της Κα­λο­μοί­ρας, ε­κεί­νη του εί­χε α­πα­ντή­σει ό­τι μπο­ρού­σε να συ­νει­σφέ­ρει στο γά­μο τους ε­λά­χι­στα με­τρη­τά και έ­να α­κί­νη­το στο Λη­ξού­ρι. Γνω­ρί­ζου­με ό­τι ο Ου­ρά­νης ε­πέ­στρε­ψε στην Αθή­να άρ­ρω­στος. Στο «Ημε­ρο­λό­γιο ε­νός φθι­σι­κού», δια­βά­ζου­με ό­τι στις 15 Οκτω­βρίου 1915 βρί­σκε­ται α­κό­μη στο Πα­ρί­σι. Αρχές Νο­εμ­βρίου, έρ­χε­ται στην Αθή­να, μέ­νει για λί­γο στο Λεω­νί­διο, και στις 27 Νο­εμ­βρίου α­να­χω­ρεί για το Ντα­βός. Εκεί μέ­νει δυο χρό­νια και γνω­ρί­ζει την Μα­νουέ­λα Σα­ντιά­γκο, που πα­ντρεύε­ται στις αρ­χές του 1918. Η Κα­λο­μοί­ρα πα­ντρεύε­ται τον συ­ντο­πί­τη της Χα­ρά­λα­μπο Μα­τα­ρά­γκα, και ε­κεί­νος ποιη­τής, Ια­νουά­ριο 1921. Συ­μπτω­μα­τι­κά, εί­ναι η χρο­νιά που εκ­δί­δε­ται η με­τά­φρα­ση των ε­πι­στο­λών της μο­να­χής Αλκο­φο­ρά­δο α­πό τον Ου­ρά­νη.
Οι α­πο­ρίες μέ­νουν. Άρα­γε α­πά­ντη­σε ο Ου­ρά­νης ή α­πλώς, σιώ­πη­σε; Όρι­σαν κά­ποιο ρα­ντε­βού; Ακό­μη κι αν δεν εί­χαν τα χρεια­ζού­με­να για να στή­σουν σπι­τι­κό, α­κό­μη κι αν ο Ου­ρά­νης ή­ταν φθι­σι­κός, φαί­νε­ται τό­σο α­πί­θα­νο σε ε­μάς σή­με­ρα να μην έ­χουν την πε­ριέρ­γεια μιας γνω­ρι­μίας. Μέ­νουν οι ε­πι­στο­λές και η διε­ξο­δι­κό­τε­ρη πα­ρου­σία­σή τους ως πε­ζο­γρα­φή­μα­τα. Σύμ­φω­να με τον Κώ­στα Στερ­γιό­που­λο, το τα­ξι­διω­τι­κό έρ­γο του Ου­ρά­νη α­να­νέω­σε και τε­λειο­ποίη­σε το εί­δος των τα­ξι­διω­τι­κών ε­ντυ­πώ­σεων στο Με­σο­πό­λε­μο. Ενώ, ταυ­τό­χρο­να, το α­να­γνω­ρί­ζει ως α­μι­γώς λο­γο­τε­χνι­κό έρ­γο. Ισχύει η ί­δια δια­πί­στω­ση για τις ε­πι­στο­λές του; Εν ευ­θέ­τω χρό­νω, η α­πά­ντη­ση.
Απο­μέ­νει, ό­μως, μια α­κό­μη α­πο­ρία σχε­τι­κά με τη συ­γκε­κρι­μέ­νη έκ­δο­ση. Μια τό­σο κα­λή φι­λό­λο­γος, ό­πως υ­πήρ­ξε η Αλόη Σι­δέ­ρη, πώς και λη­σμο­νεί να α­να­φέ­ρει το Αρχείο, στο ο­ποίο βρί­σκο­νται οι ε­πι­στο­λές που πα­ρου­σιά­ζει; Την α­πο­ρία λύ­νει μια υ­πο­σε­λί­δια ση­μείω­ση, η ο­ποία και ε­ξη­γεί την εμ­μο­νή της με τον Ου­ρά­νη. Ποιή­τρια η ί­δια, δεν έ­χει α­σχο­λη­θεί με κα­νέ­ναν άλ­λο τό­σο διε­ξο­δι­κά. Όπως φαί­νε­ται, η Αλόη Σι­δέ­ρη, α­κρι­βέ­στε­ρα η Αλόη Μα­τα­ρά­γκα-Σι­δέ­ρη, με­γά­λω­σε με ι­στο­ρίες για τον πλα­τω­νι­κό έ­ρω­τα της μη­τέ­ρας της. Με αυ­τήν την προο­πτι­κή, η ε­πι­κέ­ντρω­ση στον ποιη­τή Ου­ρά­νη και η α­πο­σιώ­πη­ση του αν­θρώ­που γί­νε­ται κα­τα­νο­η­τή και α­ξιέ­παι­νης δια­κρι­τι­κό­τη­τας. Ση­μειώ­νου­με ό­τι η Σι­δέ­ρη δη­μο­σίευ­σε τις ε­πι­στο­λές τριά­ντα χρό­νια με­τά το θά­να­το της μη­τέ­ρας της.
Ξα­να­δια­βά­ζο­ντας το πρό­σφα­το διή­γη­μα του Μι­χά­λη Γκα­νά, «Μυ­ρω­διά βρεγ­μέ­νης θά­λασ­σας» και το ποίη­μα «Πε­ρα­στι­κές» του Ου­ρά­νη, α­να­λο­γι­ζό­μα­στε μή­πως ο ρο­μα­ντι­σμός των συγ­γρα­φέων ε­ξαν­τλεί­ται στη λο­γο­τε­χνία;

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Φωτογραφία: «Έρως και Ψυχή», γλυπτό του Αντόνιο Κανόβα.

Στίχοι και αφηγήσεις με δυνατό κροσέ

Arthur Cravan
«O Oscar Wilde ζει!»
Ει­σα­γω­γή-Με­τά­φρα­ση
Νί­κος Στα­μπά­κης
Εκδό­σεις Φαρ­φου­λάς
Νοέμ­βριος 2009

Δεν θα πρέ­πει να εί­ναι πολ­λοί οι συγ­γρα­φείς, που ε­πι­δό­θη­καν πα­ραλ­λή­λως και στην πυγ­μα­χία, κα­θώς οι δυο ε­πι­δό­σεις δεν θα έ­λε­γε κα­νείς ό­τι συγ­γε­νεύουν. Ο μό­νος, που μας έρ­χε­ται στο νου, εί­ναι ο Έρνε­στ Χέ­μιν­γουεϋ. Οι συγ­γρα­φείς εί­θι­σται να κα­τα­πιά­νο­νται με την ευ­γε­νή πά­λη των λέ­ξεων και μέ­σω αυ­τών να γρον­θο­κο­πούν τους άλ­λους και την κοι­νω­νία. Κι αυ­τό, στις πε­ρι­πτώ­σεις που εμ­φα­νί­ζουν βίαιο τα­μπε­ρα­μέ­ντο. Ο Νί­κος Στα­μπά­κης, ποιη­τής ο ί­διος αλ­λά ό­χι πυγ­μά­χος, σύμ­φω­να του­λά­χι­στον με το βιο­γρα­φι­κό του, πα­ρου­σιά­ζει έ­να συγ­γρα­φέα πυγ­μά­χο. Όχι, ό­μως, έ­να μυ­θι­στο­ριο­γρά­φο, αλ­λά έ­ναν ποιη­τή, δη­λα­δή το πιο λε­πταί­σθη­το εί­δος συγ­γρα­φέα. Δε­δο­μέ­νου ό­τι ο Στα­μπά­κης εί­ναι ι­δρυ­τι­κό μέ­λος της Υπερ­ρε­α­λι­στι­κής Ομά­δας Αθη­νών και ε­ντρυ­φεί στον υ­περ­ρε­α­λι­σμό, γη­γε­νή και διε­θνή, το βι­βλίο του γι’ αυ­τόν τον ποιη­τή και πυγ­μά­χο μπο­ρεί να γεν­νή­σει, σε ό­σους δεν έ­χουν α­κού­σει το ό­νο­μα του Άρθουρ Κρα­βάν, την υ­πο­ψία ό­τι πρό­κει­ται για υ­περ­ρε­α­λι­στι­κή ε­πι­νό­η­ση. Άλλω­στε σκια­γρα­φεί έ­να πρό­σω­πο ι­δια­ζό­ντως εκ­κε­ντρι­κό, ε­νώ α­νι­στο­ρεί έ­να βίο, βρα­χύ μεν, αλ­λά γε­μά­το πε­ρι­πέ­τειες. Πα­ρ’ ό­λα αυ­τά, ο Άρθουρ Κρα­βάν εί­ναι πρό­σω­πο υ­παρ­κτό, έ­στω κι αν τα τεκ­μή­ρια της πα­ρου­σίας του ε­πι­σκιά­ζο­νται και υ­περ­κα­λύ­πτο­νται α­πό τις συ­γκε­χυ­μέ­νες και α­ντι­κρουό­με­νες δια­δό­σεις, κα­θι­στώ­ντας τον μια θρυ­λι­κή φυ­σιο­γνω­μία των πρώ­των δε­κα­ε­τιών του 20ου αιώ­να.
Το Άρθουρ Κρα­βάν δεν εί­ναι το πραγ­μα­τι­κό του ό­νο­μα, αλ­λά το προ­ε­ξάρ­χον ψευ­δώ­νυ­μό του, κα­θό­σον υ­πήρ­ξε έ­νας μα­νια­κός της ψευ­δω­νυ­μίας. Το πραγ­μα­τι­κό του ό­νο­μα εί­ναι Φα­μπιάν Αβε­νά­ριους Λόϊντ. Γεν­νή­θη­κε στις 22 Μαΐου 1887 στη Λω­ζάν­νη και φέ­ρε­ται ως δευ­τε­ρό­το­κος γιος του Άγγλου Ότο Χόλ­λα­ντ Λόϊντ, που ή­ταν κου­νιά­δος του Όσκαρ Ουάϊλντ. Η συγ­γέ­νεια του Κρα­βάν με τον Ουάϊλντ α­πο­τε­λεί μέ­ρος του θρύ­λου του. Η σύ­ζυ­γος του Ουάϊλντ, η Κον­στά­νς Λόϊντ, ή­ταν α­δελ­φή του πα­τέ­ρα του. Σύμ­φω­να με τα βιο­γρα­φι­κά, που πα­ρα­θέ­τει ο Στα­μπά­κης, οι γο­νείς του Κρα­βάν χώ­ρι­σαν α­μέ­σως με­τά τη γέν­νη­σή του. Ο Ότο Λόϊντ α­δια­φο­ρού­σε γι’ αυ­τόν και ο με­γα­λύ­τε­ρος γιος της οι­κο­γέ­νειας, κι αυ­τός ο­νο­μα­ζό­με­νος Ότο Λόϊντ, τον θεω­ρού­σε ε­τε­ρο­θα­λή α­δελ­φό του. Μά­λι­στα, προ­σθέ­τει την πλη­ρο­φο­ρία, ό­τι την ί­δια ε­πο­χή χώ­ρι­σε και ο Ουάϊλντ. Ωστό­σο, ο βιο­γρά­φος του Ουάϊλντ, Ρί­τσαρ­ντ Έλλμαν δεν α­να­φέ­ρει κα­νέ­να νό­θο γιο, ού­τε, ό­μως, και δια­ζύ­γιο. Σύμ­φω­να με τη βιο­γρα­φία του, που με­τα­φρά­στη­κε πέ­ρυ­σι και στα ελ­λη­νι­κά (εκ­δό­σεις Πα­τά­κη), ο Ότο Λόϊντ γνώ­ρι­σε τον Ουάϊλντ στην Οξφόρ­δη, τα χρό­νια των σπου­δών τους. Ενώ, την Κον­στά­νς, ο Ουάϊλντ την γνώ­ρι­σε αρ­γό­τε­ρα, μέ­σω ε­νός θείου της, που ή­ταν δι­κη­γό­ρος της Βα­σι­λι­κής Αυ­λής. Πα­ντρεύ­τη­καν στις 29 Μαΐου 1884 και α­πέ­κτη­σαν δυο γιους, τον έ­να με­τά τον άλ­λο: στις 5 Ιου­νίου 1885 γεν­νή­θη­κε ο Σί­ρι­λ, στις 5 Νο­εμ­βρίου 1886 ο Βί­βιαν. Ωστό­σο, στη συ­νέ­χεια, δεν χώ­ρι­σαν, α­πλώς α­πο­ξε­νώ­θη­καν. Στη βιο­γρα­φία α­να­φέ­ρε­ται ό­τι ο Ότο θεω­ρού­σε την α­πο­μά­κρυν­σή τους ως έ­να κα­νο­νι­κό δια­ζύ­γιο. Αργό­τε­ρα, την ε­πο­χή των δι­κα­στι­κών διώ­ξεων του Ουάϊλντ, η σύ­ζυ­γός του εί­χε υ­πο­βά­λει α­γω­γή δια­ζυ­γίου, την ο­ποία τε­λι­κά α­πέ­συ­ρε. Επί­σης, α­πό τη βιο­γρα­φία τεκ­μαί­ρε­ται ό­τι ού­τε ο Ότο Λόϊντ χώ­ρι­σε, α­φού, το 1891, το ζεύ­γος πα­ρέ­θε­σε γεύ­μα στον Ουάϊλντ. Εκτός κι αν πρό­κει­ται για δεύ­τε­ρη σύ­ζυ­γο του Ότο, κα­θώς ο Έλλμαν δεν την α­να­φέ­ρει ο­νο­μα­στι­κά.
Όπως και να έ­χει, ο Κρα­βάν, σε έ­να α­πό τα γνω­στό­τε­ρα κεί­με­νά του, με τον τίτ­λο «Ο Όσκαρ Ουάϊλντ ζει!», ό­που α­φη­γεί­ται μια ε­πί­σκε­ψη του φα­ντά­σμα­τος του Ουάϊλντ στο σπί­τι του, την νύ­χτα της 23ης Μαρ­τίου 1913, τον πα­ρου­σιά­ζει ως πα­τέ­ρα του. Ο νε­κρα­να­στη­μέ­νος, δε­κα­τρία χρό­νια με­τά το θά­να­τό του, Ουάϊλντ, ρω­τά νέα για την μη­τέ­ρα του. Εκεί πα­ρα­τη­ρεί: «Αυ­τή η ε­ρώ­τη­ση μου προ­ξέ­νη­σε μιαν ι­διά­ζου­σα φυ­σι­κή ε­πί­πτω­ση, κα­θώς, πολ­λές φο­ρές, μου εί­χαν πει μι­σό­λο­γα σχε­τι­κά με τη μυ­στη­ριώ­δη γέν­νη­σή μου· και με εί­χαν δια­φω­τί­σει ε­λά­χι­στα, α­φή­νο­ντάς με να υ­πο­θέ­σω ό­τι ί­σως ο Όσκαρ Ουάϊλντ να ή­ταν πα­τέ­ρας μου. Του α­φη­γή­θη­κα ό­λα ό­σα ή­ξε­ρα για ε­κεί­νη· προ­σέ­θε­σα α­κό­μη κι ό­τι η κυ­ρία Ουάϊλντ, πριν πε­θά­νει, την εί­χε ε­πι­σκε­φθεί, στην Ελβε­τία. Του μί­λη­σα για τον κύ­ριο Λόϊντ -τον πα­τέ­ρα μου;- θυ­μί­ζο­ντάς του αυ­τό που εί­χε πει ο ί­διος κά­πο­τε για ε­κεί­νο­ν: “Εί­ναι ο πλέ­ον ε­πί­πε­δος άν­θρω­πος που έ­χω γνω­ρί­σει πο­τέ”. Δια­ψεύ­δο­ντας τις προ­βλέ­ψεις μου, ο Ουάϊλντ έ­μοια­σε να θλί­βε­ται σ’ αυ­τήν την α­νά­μνη­ση.» Πά­ντως, η Κον­στά­νς πέ­θα­νε δυο χρό­νια πριν τον Ουάϊλντ, το 1898.
Επα­νερ­χό­μα­στε στον Κρα­βάν, α­νη­ψιό ή νό­θο γιο του Ουάϊλντ. Τα παι­δι­κά του χρό­νια τα πέ­ρα­σε στη Λω­ζάν­νη, ε­νώ τα ε­φη­βι­κά του, με­τα­ξύ Λω­ζάν­νης και Μπέρ­μιγ­χαμ. Φη­μο­λο­γεί­ται ό­τι φοί­τη­σε σε αγ­γλι­κή στρα­τιω­τι­κή α­κα­δη­μία, α­πό την ο­ποία α­πο­βλή­θη­κε κα­τό­πιν ξυ­λο­δαρ­μού κα­θη­γη­τή. Στα δε­κα­ε­πτά του, έ­ζη­σε για λί­γο στο Βε­ρο­λί­νο. Το 1906 μπάρ­κα­ρε, ως θερ­μα­στής, σε φορ­τη­γό πλοίο, με προο­ρι­σμό την Αυ­στρα­λία. Εκεί ε­γκα­τέ­λει­ψε το πλοίο και ερ­γά­στη­κε ως υ­λο­τό­μος. Χρο­νο­λο­γία σταθ­μός γι’ αυ­τόν, στά­θη­κε το 1909, που ε­γκα­τα­στά­θη­κε στο Πα­ρί­σι. Ένα πρώ­το άρ­θρο του ε­ντο­πί­ζε­ται στην α­θλη­τι­κή ε­φη­με­ρί­δα «L’ Echo des Sports», το ο­ποίο και υ­πο­γρά­φει με το πραγ­μα­τι­κό του ό­νο­μα. Το ψευ­δώ­νυ­μο Άρθουρ Κρα­βάν πρω­το­εμ­φα­νί­στη­κε στο πε­ριο­δι­κό του. Το προ­κλη­τι­κό «Maintenant», του ο­ποίου το πρώ­το τεύ­χος κυ­κλο­φό­ρη­σε τον Απρί­λιο του 1912, με εκ­δό­τη τον Άρθουρ Κρα­βάν. Ορι­σμέ­νοι υ­πο­στη­ρί­ζουν ό­τι το Κρα­βάν εί­ναι ε­μπνευ­σμέ­νο α­πό την ο­μώ­νυ­μη πό­λη της Δυ­τι­κής Γαλ­λίας, που τύ­χαι­νε να εί­ναι η γε­νέ­τει­ρα της αρ­ρα­βω­νια­στι­κιάς, που εί­χε ε­κεί­νη την ε­πο­χή. Όσο για το Αρθού­ρος, πα­ρα­μέ­νει ά­γνω­στο για­τί το ε­πέ­λε­ξε. Εκτός αν εί­χε κα­τά νου τον θρυ­λι­κό βα­σι­λιά Αρθού­ρο και τους ιπ­πό­τες του, που, στην πε­ρί­πτω­σή του, συγ­χω­νεύο­νταν ό­λοι σε έ­να πρό­σω­πο, το δι­κό του. Μό­νος του γρά­φει το «Maintenant», υ­πο­γρά­φο­ντας τα κεί­με­να με δια­φο­ρε­τι­κά ψευ­δώ­νυ­μα.
Η ύ­λη του πε­ριο­δι­κού α­παρ­τί­ζε­ται, κα­τ’ αρ­χήν, α­πό ποιή­μα­τα, που, εκ των υ­στέ­ρων, οι γάλ­λοι ντα­νταϊστές θεώ­ρη­σαν προ­δρο­μι­κά των δι­κών τους. Ο Στα­μπά­κης με­τα­φρά­ζει το ποίη­μα «Σφυ­ρί­χτρα», που ή­ταν το πρω­το­σέ­λι­δο του πρώ­του τεύ­χους. Ακο­λου­θούν ι­διό­τυ­πα πε­ζά, τα ο­ποία, στα με­τέ­πει­τα χρό­νια, πο­λύ ε­κτί­μη­σαν οι υ­περ­ρε­α­λι­στές. Ένα, μά­λι­στα, α­πό αυ­τά, υ­πό τον τίτ­λο, «Αντρέ Ζι­ντ», πρω­το­σέ­λι­δο του δεύ­τε­ρου τεύ­χους, που εκ­δό­θη­κε Ιού­λιο 1913, το συ­μπε­ριέ­λα­βε ο Αντρέ Μπρε­τόν στην «Ανθο­λο­γία του μαύ­ρου χιού­μορ», που ο­λο­κλή­ρω­σε το 1940. Σε αυ­τό ο Κρα­βάν α­φη­γεί­ται ό­σα συ­νέ­βη­σαν κα­τά την ε­πί­σκε­ψή του στην οι­κία του Ζι­ντ, πε­ρι­γρά­φο­ντας γλα­φυ­ρά πό­σο πο­λύ, κα­τά τη φα­ντα­σία του, γοή­τε­ψε τον γάλ­λο συγ­γρα­φέα. Πρό­κει­ται για έ­να σα­τι­ρι­κό πε­ζό, που δια­κω­μω­δεί τον Ζι­ντ. Με­τα­ξύ άλ­λων, ση­μειώ­νει: «... Εν ό­λω, εί­ναι μια ύ­παρ­ξη πο­λύ μι­κρή. Ο κ. Gide θα πρέ­πει να ζυ­γί­ζει πε­ρί τα πε­νή­ντα πέ­ντε κι­λά, με ύ­ψος πε­ρί­που έ­να και ε­ξή­ντα πέ­ντε. Το βά­δι­σμά του δεί­χνει πε­ζο­γρά­φο, που δεν θα μπο­ρέ­σει πο­τέ να γρά­ψει ού­τε έ­να στί­χο. Με ό­λα αυ­τά, ο καλ­λι­τέ­χνης πα­ρου­σιά­ζει μια ό­ψη α­σθε­νι­κή...». Τό­τε, ο Ζι­ντ ή­ταν 44 ε­τών. Ένα χρό­νο αρ­γό­τε­ρα, του α­ντα­πέ­δω­σε τα ί­σα στο μυ­θι­στό­ρη­μά του «Τα Υπό­γεια του Βα­τι­κα­νού», πλά­θο­ντας έ­ναν ή­ρωα ε­μπνευ­σμέ­νο α­πό τα δι­κά του κα­τορ­θώ­μα­τα, τον Λευ­κά­διο.
Το πε­ριο­δι­κό «Maintenant» κυ­κλο­φό­ρη­σε πέ­ντε τεύ­χη, με τε­λευ­ταίο το 1915. Ο Στα­μπά­κης με­τα­φρά­ζει και δη­μο­σιεύει τα πε­ρισ­σό­τε­ρα α­πό τα κεί­με­να του πε­ριο­δι­κού. Εκτός α­πό τα α­νέκ­δο­τα τεκ­μή­ρια και τα φα­ντα­στι­κά πε­ρι­στα­τι­κά πε­ρί του Όσκαρ Ουάϊλντ και τη σά­τι­ρα για τον Αντρέ Ζι­ντ, το πιο σκαν­δα­λώ­δες κεί­με­νο εί­ναι «Η Έκθε­ση των Ανε­ξαρ­τή­των». Δη­μο­σιεύ­τη­κε στο τέ­ταρ­το τεύ­χος του πε­ριο­δι­κού και ο Κρα­βάν εί­χε το θρά­σος να που­λά­ει το τεύ­χος έ­ξω α­πό το Σα­λό­νι των Ανε­ξαρ­τή­των, ό­που κά­θε χρό­νο γι­νό­ταν η έκ­θε­ση των με­λών. Σε αυ­τό δη­λώ­νει εκ προοι­μίου, ό­τι πε­ρι­φρο­νεί τη ζω­γρα­φι­κή και ό­τι προ­τι­μά τη φω­το­γρα­φία, ε­νώ, στη συ­νέ­χεια, δί­κην κρι­τι­κής, δια­σύ­ρει τους ζω­γρά­φους, που εκ­θέ­τουν, ε­μπαί­ζο­ντας τους πί­να­κές τους. Πα­ρα­δό­ξως, σε μο­νο­μα­χία δεν τον κα­λεί κά­ποιος α­πό τους θι­γό­με­νους ζω­γρά­φους, αλ­λά ο Γκυ­γιώμ Απολ­λι­ναί­ρ, θια­σώ­της της μο­ντέρ­νας ζω­γρα­φι­κής, που εί­χε δη­μο­σιεύ­σει ε­γκω­μια­στι­κή κρι­τι­κή για την έκ­θε­ση. Ο λό­γος, ό­μως, της μο­νο­μα­χίας ή­ταν άλ­λος. Ο Κρα­βάν τον εί­χε α­πο­κα­λέ­σει Εβραίο, προ­σθέ­το­ντας, ω­στό­σο, ό­τι δεν εί­χε κα­μία προ­κα­τά­λη­ψη ε­να­ντίον του Εβραίων και ό­τι τους προ­τι­μού­σε α­πό τους προ­τε­στά­ντες. Μή­νυ­ση, πά­ντως, για προ­σβο­λή κα­τέ­θε­σε μό­νο η Ρω­σί­δα Σό­νια Τερ­κ, σύ­ζυ­γος του φί­λου τού Απολ­λι­ναί­ρ, ζω­γρά­φου Ρο­μπέρ Ντε­λω­ναί. Πά­ντως, οι πα­ρά­γρα­φοι, που της α­φιε­ρώ­νει, συ­νι­στούν μια α­πο­θέω­ση του φαλ­λο­κρα­τι­σμού και εί­ναι οι δια­σκε­δα­στι­κό­τε­ρες του λί­βε­λου. Βε­βαίως, το μό­νο που δεί­χνει ο χλευα­σμός της ζω­γρα­φι­κής του Ντε­λω­ναί, που θεω­ρεί­ται ο πρώ­τος α­μι­γώς α­νει­κο­νι­κός ζω­γρά­φος, εί­ναι η ά­γνοια του Κρα­βάν σε θέ­μα­τα μο­ντέρ­νας τέ­χνης. Πά­ντως, ο ί­διος ζω­γρά­φι­ζε και κυ­ρίως, σκι­τσά­ρι­ζε, υ­πο­γρά­φο­ντας τα δη­μο­σιευ­μέ­να στο πε­ριο­δι­κό σκί­τσα με διά­φο­ρα ψευ­δώ­νυ­μα.
Του ποιη­τή, ό­μως, και του λι­βε­λο­γρά­φου Κρα­βάν προ­η­γή­θη­κε ο πυγ­μά­χος. Εί­ναι με αυ­τήν την ι­διό­τη­τα που έ­μελ­λε να α­να­γρα­φεί και στις ελ­λη­νι­κές ε­φη­με­ρί­δες. Εν μέ­σω των ει­δή­σεων α­πό το πο­λε­μι­κό μέ­τω­πο της Λιέ­γης και τις γαλ­λο­γερ­μα­νι­κές μά­χες, την Κυ­ρια­κή, 3 Αυ­γού­στου 1914, δη­μο­σιεύε­ται, στα ψι­λά των ε­φη­με­ρί­δων, στη στή­λη “θέ­α­τρα”, η α­να­κοί­νω­ση για “τον μέ­γα α­γώ­να πυγ­μα­χίας του Κα­να­δού Κρα­βάν με­τά του Ολυ­μπιο­νί­κου Γιώρ­γου Κα­λα­φά­τη”, που λαμ­βά­νει χώ­ρα στο Θέ­α­τρο Ολύ­μπια. Εκεί­νο το χρό­νο, ο Κρα­βάν τα­ξί­δευε ε­κτός Γαλ­λίας, σε ου­δέ­τε­ρες, α­κό­μη, χώ­ρες για να α­πο­φύ­γει την στρά­τευ­ση. Τε­λι­κά, έ­φυ­γε για τις Η­ΠΑ, ό­που και συ­νέ­χι­σε τον πε­ρι­πε­τειώ­δη βίο του. Εκεί γνώ­ρι­σε την ποιή­τρια Μί­να Λόϊ, την ο­ποία και πα­ντρεύ­τη­κε στο Με­ξι­κό. Μό­νο που δεν νοι­κο­κυ­ρεύ­τη­κε, πα­ρό­λο που το προ­σπά­θη­σε, α­νοί­γο­ντας σχο­λή πυγ­μα­χίας. Τα ί­χνη του χά­θη­καν τον Νοέμ­βριο του 1918. Το πι­θα­νό­τε­ρο, πνί­γη­κε στα α­νοι­κτά του κόλ­που του Με­ξι­κού. Λέ­γε­ται ό­τι εί­χε φύ­γει με μια βάρ­κα με πα­νί. Στα γρα­πτά του, συ­χνά α­να­φε­ρό­ταν σε μια ε­ντυ­πω­σια­κή αυ­το­κτο­νία. Την φα­ντα­ζό­ταν σαν μια α­κό­μη πα­ρά­στα­ση, κά­τι σαν ύ­στα­το χαι­ρε­τι­σμό, στο ύ­ψος ε­νός με­γά­λου “περ­φόρ­με­ρ”. Τον πε­ρι­γρά­φουν σαν έ­ναν ε­ντυ­πω­σια­κό ά­ντρα, δύο μέ­τρα ψη­λό, που ζύ­γι­ζε 125 κι­λά. Η Μί­να Λόϊ έ­γρα­ψε έ­να βι­βλίο γι’ αυ­τόν, που πο­τέ δεν ο­λο­κλή­ρω­σε. Μό­νο κά­ποια α­πο­σπά­σμα­τα δη­μο­σιεύ­τη­καν. Φέ­ρει, πά­ντως, τον τίτ­λο, «Ο Κο­λοσ­σός». Σί­γου­ρα, δια­φο­ρε­τι­κός του “Κο­λοσ­σού του Μα­ρου­σιού”, αλ­λά πο­λύ πέ­ραν ε­κεί­νου ε­ντυ­πω­σια­κός. Ο Ρά­βαν υ­πήρ­ξε μια εκ­κε­ντρι­κή προ­σω­πι­κό­τη­τα, που φαί­νε­ται ό­τι ε­νέ­πνευ­σε πε­ρισ­σό­τε­ρο τους μυ­θι­στο­ριο­γρά­φους πα­ρά τους βιο­γρά­φους. Πρό­σφα­τα, με­τα­φρά­στη­κε στα ελ­λη­νι­κά το βι­βλίο του Άγγλου Ντέ­η­βι­ντ Λαίη­λ, «Τε­λευ­ταίος σταθ­μός Σα­λί­να Κρους», γραμ­μέ­νο σαν τα­ξι­διω­τι­κό στα ί­χνη του Κρα­βάν. Γι’ αυ­τό και χρω­στά­με χά­ρι­τες στο Στα­μπά­κη για το βι­βλίο τεκ­μη­ρίων, που ε­ξέ­δω­σε.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Η μοναχή Αλκοφοράδο, ο Ουράνης και η επιστολογραφία

Guilleragues
«Ερω­τι­κές ε­πι­στο­λές
πορ­το­γα­λί­δας μο­να­χής»
Με­τά­φρα­ση Βά­να Χατ­ζά­κη
Εκδό­σεις Άγρα Μάρ­τιος 2010

Σύμ­φω­να με τον ευ­ρω­παϊκό λο­γο­τε­χνι­κό κα­νό­να, πρώ­το μυ­θι­στό­ρη­μα εί­ναι το «Δε­καή­με­ρον» του Βοκ­κά­κιου και πρώ­το ε­πι­στο­λι­κής μορ­φής οι «Ερω­τι­κές ε­πι­στο­λές μιας πορ­το­γα­λί­δας μο­να­χής». Όσοι, ό­μως, α­πο­δέ­χο­νται, ό­τι το μυ­θι­στό­ρη­μα εί­ναι μια αρ­χαία “και­νο­το­μία”, ως πρώ­το μυ­θι­στό­ρη­μα το­πο­θε­τούν «Τα πε­ρί Χαι­ρέ­αν και Καλ­λι­ρό­ην» του Χα­ρί­τω­να και ως πρώ­το ε­πι­στο­λι­κό, το «Μυ­θι­στό­ρη­μα του Χίω­νος». Αυ­τό ση­μαί­νει, ό­τι οι μεν Ευ­ρω­παίοι το­πο­θε­τούν την αρ­χή της μυ­θι­στο­ριο­γρα­φίας στα μέ­σα του 14ου αιώ­να, ε­νώ οι α­πο­δε­χό­με­νοι ως α­φε­τη­ρία το ελ­λη­νι­στι­κό μυ­θι­στό­ρη­μα, στον πρώ­το αιώ­να προ Χρι­στού. Και α­ντι­στοί­χως, τη γέν­νη­ση του ι­διό­τυ­που μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κού εί­δους, που συ­νι­στά το ε­πι­στο­λι­κό, οι μεν πρώ­τοι το 1669, ε­νώ οι α­να­δι­φώ­ντες τους πα­πύ­ρους, τον πρώ­το αιώ­να με­τά Χρι­στό. Το τε­λευ­ταίο προέ­κυ­ψε μέ­σα α­πό τις πολ­λα­πλές εκ­δο­χές του ψευ­δοϊστο­ρι­κού «Βίου Αλε­ξάν­δρου του Μα­κε­δό­νος», στο α­φη­γη­μα­τι­κό πλαί­σιο του ο­ποίου υ­πήρ­χαν πλα­στές ε­πι­στο­λές. Συν τω χρό­νω, αυ­τές αυ­το­νο­μή­θη­καν, φτά­νο­ντας, τε­λι­κά, να δώ­σουν έ­να α­μι­γώς ε­πι­στο­λι­κό μυ­θι­στό­ρη­μα. Το πρώ­το σω­ζό­με­νο του εί­δους εί­ναι το σύ­ντο­μο «Μυ­θι­στό­ρη­μα του Χίω­νος». Χα­ριέ­στα­το μεν, αλ­λά ου­δό­λως συ­γκρι­νό­με­νο με τις πα­θια­σμέ­νες ε­πι­στο­λές της πορ­το­γα­λί­δας μο­να­χής Μα­ριάν­νας ντα Κό­στα Αλκο­φο­ρά­δο.
Όταν πρω­το­εκ­δό­θη­καν οι ε­πι­στο­λές, ού­τε η ταυ­τό­τη­τα της γρά­φου­σας ή­ταν γνω­στή, ε­κτός α­πό το ό­τι ε­πρό­κει­το για πορ­το­γα­λί­δα μο­να­χή, ού­τε σε ποιον α­πευ­θύ­νο­νταν, ού­τε, βε­βαίως, το ό­νο­μα του με­τα­φρα­στή τους στα γαλ­λι­κά. Μό­νο ε­κεί­νος που εί­χε την πρω­το­βου­λία της έκ­δο­σής τους ή­ταν γνω­στός. Επρό­κει­το για τον Γκα­μπριέλ ντε Λα­βέρν, υ­πο­κό­μη του Γκι­γιε­ρά­γκ. Έναν α­ρι­στο­κρά­τη, που κα­τεί­χε υ­ψη­λά πο­λι­τι­κά α­ξιώ­μα­τα. Με λο­γο­τε­χνι­κό τα­λέ­ντο α­πο­δε­δειγ­μέ­νο, α­φού δη­μο­σίευε ποιή­μα­τα και ε­πι­στο­λές. Ήταν φί­λος της Μα­ντάμ ντε Σε­βι­νιέ, που κα­το­χυ­ρώ­θη­κε ως συγ­γρα­φέ­ας χά­ρις στις 1700 ε­πι­στο­λές που έ­στει­λε στην κό­ρη της. Οι δι­κές της ή­ταν πραγ­μα­τι­κές, σε α­ντί­θε­ση με ε­κεί­νες της πορ­το­γα­λί­δας μο­να­χής, που, τε­λι­κά, οι ει­δή­μο­νες των πρώ­των δε­κα­ε­τιών του ει­κο­στού αιώ­να α­πέ­δω­σαν στον Γκι­γιε­ρά­γκ. Τό­τε, α­κό­μη, α­πα­σχο­λού­σε την λο­γο­τε­χνι­κή κοι­νό­τη­τα ο πλα­στός ή μη χα­ρα­κτή­ρας τους, προ­κει­μέ­νου έ­να βι­βλίο να χα­ρα­κτη­ρι­στεί μυ­θι­στό­ρη­μα. Σή­με­ρα, βε­βαίως, με την άν­θη­ση που γνω­ρί­ζει το μυ­θι­στό­ρη­μα τεκ­μη­ρίων, πα­ρό­μοιες έ­γνοιες τεί­νουν να πα­ρα­με­ρι­στούν ο­ρι­στι­κά.
Όπως και να έ­χουν φι­λο­λο­γι­κά τα πράγ­μα­τα, το πρό­σω­πο της πορ­το­γα­λί­δας μο­να­χής εί­ναι πραγ­μα­τι­κό. Η ζωή της, μά­λι­στα, έ­χει τρο­φο­δο­τή­σει και μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κές βιο­γρα­φίες, με­τα­φρα­σμέ­νες, του­λά­χι­στον μια, και στα ελ­λη­νι­κά. Εκτός α­πό τους πί­να­κες, που ε­νέ­πνευ­σε στους Μα­τίς, Μο­ντι­λιά­νι και Μπρακ. Η Μα­ριάν­να, ό­πως την α­πο­κα­λούν οι βιο­γρά­φοι της, γεν­νή­θη­κε το 1640 στην πό­λη Μπέ­ζα, στα νο­τιο­α­να­το­λι­κά της Λισ­σα­βώ­νας. Σή­με­ρα, υ­πάρ­χει ε­κεί έ­να μο­να­στή­ρι, στα χρό­νια, ό­μως, τα δι­κά της, υ­πήρ­χαν τρία γυ­ναι­κεία. Τα παι­δι­κά χρό­νια της συ­μπί­πτουν με την τε­λευ­ταία πε­ρίο­δο του τρια­κο­ντα­ε­τούς πο­λέ­μου, ό­ταν οι Πορ­το­γά­λοι ε­πα­να­στα­τούν ε­να­ντίον της ι­σπα­νι­κής κυ­ριαρ­χίας και οι Γάλ­λοι, που έ­χουν κι αυ­τοί α­να­μιχ­θεί στον πό­λε­μο, σπεύ­δουν να τους βο­η­θή­σουν. Ευ­κα­τά­στα­τος και ευ­γε­νούς κα­τα­γω­γής ο πα­τέ­ρας της Μα­ριάν­νας, την κλεί­νει στο Κον­σεϊσά­ου, το Βα­σι­λι­κό Μο­να­στή­ρι της Συλ­λή­ψεως της Θε­ο­τό­κου, σε η­λι­κία έ­ντε­κα ε­τών. Πι­θα­νώς, για να μορ­φω­θεί, ί­σως, ό­μως, αν δώ­σου­με βά­ση στους βιο­γρά­φους της, για­τί πα­ρου­σία­ζε πα­ρά­ξε­νες θυ­μι­κές με­τα­πτώ­σεις. Ως ε­πι­σκέ­πτης έρ­χε­ται στο μο­να­στή­ρι ο γάλ­λος α­ξιω­μα­τι­κός ντε Σα­μι­γύ, συ­νο­δεύο­ντας, ό­πως ει­κά­ζε­ται, τον α­δελ­φό της, γύ­ρω στο 1666. Εί­κο­σι έ­ξι ε­τών η Μα­ριάν­να, ή­δη φρα­γκι­σκα­νή μο­να­χή, τον ε­ρω­τεύε­ται σφό­δρα. Ο τρια­ντά­χρο­νος α­ξιω­μα­τι­κός εν­δί­δει στον πει­ρα­σμό. Οι συ­νευ­ρέ­σεις τους λαμ­βά­νουν χώ­ρα στα ι­διαί­τε­ρα δω­μά­τια κα­τοι­κίας μέ­σα στο μο­να­στή­ρι, που της έ­χει ε­ξα­σφα­λί­σει ο πα­τέ­ρας της. Πέ­ντε ε­πι­στο­λές στέλ­νει η Μα­ριάν­να στον ε­ρα­στή της, με­τά την α­να­χώ­ρη­σή του. Εί­ναι γραμ­μέ­νες με το ε­ρω­τι­κό πά­θος μιας μο­να­χι­κής ύ­παρ­ξης και την α­πελ­πι­σία της ε­γκα­τα­λε­λειμ­μέ­νης. Σε κά­ποιες εκ­δό­σεις των ε­πι­στο­λών υ­πάρ­χουν και α­πα­ντη­τι­κές ε­πι­στο­λές του α­ξιω­μα­τι­κού, σύ­ντο­μες και συ­γκρα­τη­μέ­νες. Η Μα­ριάν­να πέ­θα­νε το 1723 στο μο­να­στή­ρι. Ο εκ­δό­της και φε­ρό­με­νος ως πι­θα­νός συγ­γρα­φέ­ας των ε­πι­στο­λών Γκι­γιε­ρά­γκ, α­πε­βίω­σε πο­λύ νω­ρί­τε­ρα, το 1685, σε η­λι­κία 57 ε­τών, στην Κων­στα­ντι­νού­πο­λη, ό­που έ­κα­νε χρέη πρε­σβευ­τή της Γαλ­λίας στην Οθω­μα­νι­κή Αυ­λή.
Την πρώ­τη έκ­δο­ση των «Ερω­τι­κών ε­πι­στο­λών μιας πορ­το­γα­λί­δας μο­να­χής» α­κο­λού­θη­σαν πολ­λα­πλές ε­πα­νεκ­δό­σεις και με­τα­φρά­σεις, που πι­στεύε­ται ό­τι ά­σκη­σαν κα­θο­ρι­στι­κή ε­πί­δρα­ση στους πρώ­τους συγ­γρα­φείς ε­πι­στο­λι­κών μυ­θι­στο­ρη­μά­των. Εβδο­μή­ντα χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, εμ­φα­νί­στη­καν τα ε­πι­στο­λι­κά μυ­θι­στο­ρή­μα­τα - πο­τα­μός του Άγγλου Σά­μιουελ Ρί­τσαρ­ντσον, α­φού εί­χαν προ­η­γη­θεί τα συ­ντο­μό­τε­ρα ε­πι­στο­λι­κά του Μο­ντε­σκιέ και Μα­ρι­βώ. Ο Ρί­τσαρ­ντσον ξε­κί­νη­σε στα πε­νή­ντα του να γρά­φει υ­πο­δείγ­μα­τα ε­πι­στο­λο­γρα­φίας για ε­παρ­χιώ­τες Βρε­τα­νούς και κα­τέ­λη­ξε να γρά­ψει, ε­ντός μιας δε­κα­πε­ντα­ε­τίας, τα δί­το­μα «Πα­μέ­λα» και «Κλα­ρί­σα», κα­θώς και την «Ιστο­ρία του σερ Τσαρ­λς Γκρά­ντι­σον». Δεί­χνει λί­γο α­πο­γο­η­τευ­τι­κό, στη γε­νε­α­λο­γία του ε­πι­στο­λι­κού μυ­θι­στο­ρή­μα­τος, την πα­θια­σμέ­νη Μα­ριάν­να να την δια­δέ­χε­ται η πο­νη­ρή Πα­μέ­λα, που δια­φύ­λα­ξε την παρ­θε­νία της και ε­πέ­τυ­χε την δια του γά­μου α­πο­κα­τά­στα­ση. Ακο­λού­θη­σαν ο Ρουσ­σώ με την «Νέα Ελοΐζα», το 1762, και ο Λα­κλό με τις «Επι­κίν­δυ­νες Σχέ­σεις», το 1782 (το 2009, ε­πα­νεκ­δό­θη­κε σε έ­να τό­μο και με­τά­φρα­ση Ανδρέα Στάι­κου, και πά­λι α­πό τις εκ­δό­σεις Άγρα). Ωστό­σο, πλη­σιέ­στε­ρα στην πορ­το­γα­λί­δα μο­να­χή βρί­σκε­ται η πρώ­τη Ελοΐζα, ε­κεί­νη του 12ου αιώ­να, που εί­χε κα­τά νου ο Ρουσ­σώ, ό­ταν α­πο­κα­λού­σε την η­ρωί­δα του η νέα Ελοΐζα. Η νε­α­ρά α­νι­ψιά του ε­φη­μέ­ριου στην Μη­τρό­πο­λη του Πα­ρι­σιού, που α­γά­πη­σε πα­ρά­φο­ρα ο “πε­ρι­πα­τη­τι­κός” φι­λό­σο­φος Πέ­τρος Αβε­λάρ­δος. Διέ­πρε­ψε ο Αβε­λάρ­δος, καί­τοι πλή­ρω­σε τον έ­ρω­τά του με ευ­νου­χι­σμό. Πά­ντως, η Ελοΐζα έ­μει­νε, για το υ­πό­λοι­πο της ζωής της, έ­γκλει­στη σε μο­να­στή­ρι, νο­σταλ­γώ­ντας τον ε­ρα­στή της. Τα «Γράμ­μα­τα της Ελοΐζας και του Αβε­λάρ­δου» με­τα­φρά­στη­καν α­πό τα λα­τι­νι­κά και εκ­δό­θη­καν μό­λις 28 χρό­νια με­τά τις «Ερω­τι­κές ε­πι­στο­λές μιας πορ­το­γα­λί­δας μο­να­χής», συμ­βάλ­λο­ντας κα­θο­ρι­στι­κά στην άν­θη­ση της ε­πι­στο­λο­γρα­φίας κα­τά τον 18ο αιώ­να. Όσο για τα νε­ο­ελ­λη­νι­κά ε­πι­στο­λι­κά μυ­θι­στο­ρή­μα­τα, τον προ­ε­πα­να­στα­τι­κό «Πα­πα­τρέ­χα» του Κο­ραή και τον α­μι­γώς ε­πι­στο­λι­κό «Λέ­αν­δρο» του Πα­να­γιώ­τη Σού­τσου, που εί­ναι και το πρώ­το νε­ο­ελ­λη­νι­κό μυ­θι­στό­ρη­μα, με χρο­νο­λο­γία έκ­δο­σης 1834, διεκ­δι­κούν σή­με­ρα, κυ­ρίως γραμ­μα­το­λο­γι­κή α­ξία. Από το πλή­θος των ξε­νό­γλωσ­σων ε­πι­στο­λι­κών μυ­θι­στο­ρη­μά­των, τα πρώ­τα χρό­νια του ελ­λη­νι­κού κρά­τους, με­τα­φρά­στη­κε μό­νο ε­κεί­νο του Μο­ντε­σκιέ, «Επι­στο­λαί περ­σι­καί», στη Σμύρ­νη.
Την λο­γο­τε­χνι­κή α­ξία των “πορ­το­γα­λι­κών ε­πι­στο­λώ­ν” συ­νο­ψί­ζει ο πρώ­τος με­τα­φρα­στής τους στα ελ­λη­νι­κά, ο Κώ­στας Ου­ρά­νης. «Οι πέ­ντε αυ­τές ε­ρω­τι­κές ε­πι­στο­λές, που έ­γρα­ψε η Μα­ριάν­να Αλκο­φο­ρά­δο, εί­ναι ό,τι ω­ραιό­τε­ρο, πα­θη­τι­κώ­τε­ρο, α­λη­θι­νώ­τε­ρο έ­χει γρα­φτεί στο εί­δος αυ­τό.» Ακό­μη σή­με­ρα, εν­δια­φέ­ρει η με­τά­φρα­ση του Ου­ρά­νη, κα­θώς η α­να­γνω­στι­κή α­πό­λαυ­ση, που προ­σφέ­ρει έ­να πα­ρό­μοιο κεί­με­νο, εί­ναι ά­με­σα συ­σχε­τι­σμέ­νη με το λο­γο­τε­χνι­κό τα­λέ­ντο του με­τα­φρα­στή. Εκτός α­πό την πρό­σφα­τη και ε­κεί­νη του Ου­ρά­νη, το 1921, ε­ντο­πί­ζε­ται εν­διά­με­σα μια τρί­τη, του Γιώρ­γου Πρά­τσι­κα, που δη­μο­σιεύ­τη­κε το 1945. Από τους βα­σι­κούς με­τα­φρα­στές των εκ­δό­σεων Γκο­βό­στη ο Πρά­τσι­κας, η με­τά­φρα­σή του ε­ξα­κο­λού­θη­σε να ε­πα­νεκ­δί­δε­ται, με πιο πρό­σφα­τη ε­πα­νέκ­δο­σή της, το 2007. Να θυ­μί­σου­με, ό­τι την ε­πο­χή, που ο Ου­ρά­νης με­τέ­φρα­ζε τις “πορ­το­γα­λι­κές ε­πι­στο­λές” ή­ταν πα­ντρε­μέ­νος με Πορ­το­γα­λί­δα, την Μα­νουέ­λα Σα­ντιά­γκο, και ζού­σε στη Λισ­σα­βώ­να. Εί­χε διο­ρι­στεί Γε­νι­κός Πρό­ξε­νος της Ελλά­δας στην πορ­το­γα­λι­κή πρω­τεύου­σα το 1920 και πα­ρέ­μει­νε σε αυ­τήν τη θέ­ση μέ­χρι το 1924, που ε­πέ­στρε­ψε στην Αθή­να. Κα­τά πα­ρά­δο­ξη συ­γκυ­ρία, ο θά­να­τός του (12 Ιου­λίου 1953) συ­μπί­πτει με το δη­μο­σιευό­με­νο τό­τε σε συ­νέ­χειες ε­πι­στο­λι­κό μυ­θι­στό­ρη­μα «Η Σα­λα­μά­ντρα» του Αλκ. Γιαν­νό­που­λου, στο πε­ριο­δι­κό Νέα Εστία.
Πε­ριέρ­γως, οι Πορ­το­γά­λοι ε­ξα­κο­λου­θούν τα τι­μούν τον Ου­ρά­νη. Πέ­ρυ­σι, στις 21 Ια­νουα­ρίου, διορ­γά­νω­σαν Ημε­ρί­δα προς τι­μή του, υ­πό τον τίτ­λο, «Κώ­στας Ου­ρά­νης: Από τον Ατλα­ντι­κό στη Μαύ­ρη Θά­λασ­σα - Δια­σταυ­ρού­με­να βλέμ­μα­τα». Προΐστα­το ο νε­ο­ελ­λη­νι­στής κα­θη­γη­τής και υ­πεύ­θυ­νος του Κέ­ντρου Ελλη­νι­κών Σπου­δών της Σχο­λής Κοι­νω­νι­κών και Ανθρω­πι­στι­κών Επι­στη­μών του κρα­τι­κού Πα­νε­πι­στη­μίου της Λισ­σα­βώ­νας, Jose Antonio Costa Ideias. Συμ­με­τεί­χαν ως ει­ση­γη­τές κα­θη­γη­τές και ε­ρευ­νη­τές του Κέ­ντρου. Ενώ, πα­ρα­βρέ­θη­κε η κό­ρη του Ου­ρά­νη, Μα­ρία Αγγε­λι­κή Wild. Την Ημε­ρί­δα συ­νό­δευε έκ­θε­ση χει­ρο­γρά­φων, σκί­τσων και φω­το­γρα­φιών του Ου­ρά­νη. Από ελ­λη­νι­κής πλευ­ράς, πα­ρα­κο­λού­θη­σαν την Ημε­ρί­δα η Κι­κή Δη­μου­λά και ο Θα­νά­σης Νιάρ­χος, εκ­προ­σω­πώ­ντας το Ίδρυ­μα Κώ­στα και Ελέ­νης Ου­ρά­νη. Από ό­σο γνω­ρί­ζου­με, δεν υ­πήρ­ξε κα­μία σχε­τι­κή α­να­φο­ρά στον α­θη­ναϊκό Τύ­πο. Δό­θη­κε, ω­στό­σο, η υ­πό­σχε­ση, με δα­πά­νη του Ιδρύ­μα­τος Ου­ρά­νη, να γί­νει η έκ­δο­ση των Πρα­κτι­κών της Ημε­ρί­δας. Δε­δο­μέ­νου ό­τι ε­φέ­τος συ­μπλη­ρώ­νο­νται 120 χρό­νια α­πό την γέν­νη­σή του, η έκ­δο­ση των Πρα­κτι­κών θα ή­ταν μια ευ­και­ρία να τι­μή­σου­με ο­λί­γον τι και ε­μείς οι προ­κομ­μέ­νοι τον λυ­ρι­κό Ου­ρά­νη.
Πά­ντως, οι εκ­δό­σεις της Εστίας, στις ο­ποίες, με­τά το θά­να­τό του, η σύ­ζυ­γός του Ελέ­νη Νε­γρε­πό­ντη-Ου­ρά­νη, κα­τα­γε­γραμ­μέ­νη στη λο­γο­τε­χνία ως Άλκης Θρύ­λος, συ­γκέ­ντρω­σε, σε δώ­δε­κα τό­μους, το ποιη­τι­κό, πε­ζο­γρα­φι­κό και δο­κι­μια­κό έρ­γο του, έ­κα­ναν το χρέ­ος τους. Ο πρώ­τος τό­μος, τα «Ποιή­μα­τα», που εκ­δό­θη­κε το 1953 και πε­ρι­λαμ­βά­νει ά­πα­ντα τα ευ­ρε­θέ­ντα ποιή­μα­τά του, δη­μο­σιευ­μέ­να και α­δη­μο­σίευ­τα (πλην της πρώ­της συλ­λο­γής «Σαν ό­νει­ρα» του 1909), ε­πα­νεκ­δό­θη­κε πέ­ρυ­σι τον Νοέμ­βριο. Δυ­στυ­χώς, χω­ρίς κά­ποια φι­λο­λο­γι­κά ε­πι­λε­γό­με­να για τον α­νε­ξοι­κείω­το νεό­τε­ρο α­να­γνώ­στη. Και βέ­βαια, που­θε­νά λό­γος για πι­θα­νή έκ­δο­ση ε­κεί­νης της πρώ­της με­τά­φρα­σης Ου­ρά­νη των “πορ­το­γα­λι­κών ε­πι­στο­λώ­ν”.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

ΠΕΡΑΣΤΙΚΕΣ

Γυναίκες, που σας είδα σ’ ένα τραίνο
τη στιγμή που κινούσε γι’ άλλα μέρη·
γυναίκες, που σας είδα σ’ άλλου χέρι
με γέλιο να περνάτε ευτυχισμένο·
γυναίκες, σε μπαλκόνια να κοιτάτε
στο κενό μ’ ένα βλέμμα ξεχασμένο
ή από ένα πλοίο σαλπαρισμένο
μ’ ένα μαντήλι αργά να χαιρετάτε:
να ξέρατε με πόση νοσταλγία,
στα δειλινά τα βροχερά και κρύα,
σας ξαναφέρνω στην ανάμνησή μου,
γυναίκες, που περάσατε μιαν ώρα
απ’ τη ζωή μου μέσα - και που τώρα
κρατάτε μου στα ξένα την ψυχή μου!

Στί­χους α­πό αυ­τό το ποίη­μα, που α­νή­κει στη συλ­λο­γή «Νο­σταλ­γίες» του 1920, “ψι­θύ­ρι­σε ο Ου­ρά­νης στο έ­σω ους” του Μι­χά­λη Γκα­νά και ί­σως έ­τσι προέ­κυ­ψε το τε­λευ­ταίο “διή­γη­μα” στο πρό­σφα­το βι­βλίο του, με τίτ­λο «Γυ­ναι­κών» (εκδ. Με­λά­νι).

Φωτο 1: Η μοναχή Αλκοφοράδο σε σκίτσο του Ματίς.
Φω­το 2: Κώ­στας Ου­ρά­νης, ο πρώ­τος με­τα­φρα­στής των ε­πι­στο­λών της πορ­το­γα­λί­δας μο­να­χής.

Στη Λευκοθέα τη Φωτολάμπουσα

«Λευ­κω­σία»
Επι­λο­γή κει­μέ­νων Κυ­ριά­κος Χα­ρα­λα­μπί­δης
Με πα­λαιό­τε­ρες
και σύγ­χρο­νες φω­το­γρα­φίες
Εκδό­σεις Με­ταίχ­μιο Μάρ­τιος 2010

Η δε­κά­τη ε­βδό­μη πό­λη στη σει­ρά των ει­κο­νο­γρα­φη­μέ­νων αν­θο­λο­γίων, «Μια πό­λη στη λο­γο­τε­χνία», εί­ναι η Λευ­κω­σία. Η τρί­τη που βρί­σκε­ται ε­κτός ελ­λα­δι­κών συ­νό­ρων αλ­λά ε­ντός της ελ­λη­νι­κής λο­γο­τε­χνίας. Η έκ­δο­ση θα μπο­ρού­σε να χα­ρα­κτη­ρι­στεί ε­πε­τεια­κή, κα­θώς ε­φέ­τος η Κυ­πρια­κή Δη­μο­κρα­τία συ­μπλη­ρώ­νει μι­σό αιώ­να ύ­παρ­ξης. Ήταν στη Λευ­κω­σία, τα με­σά­νυ­χτα της 15ης προς την 16η Αυ­γού­στου 1960, ό­ταν έ­γι­νε η ε­πί­ση­μη τε­λε­τή λή­ξεως της ε­πί 82 συ­να­πτά έ­τη βρε­τα­νι­κής δια­κυ­βέρ­νη­σης και η με­τα­βί­βα­ση της ε­ξου­σίας στον πρό­ε­δρο της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τίας, Αρχιε­πί­σκο­πο Μα­κά­ριο, που εί­χε ε­πι­τύ­χει σα­ρω­τι­κή νί­κη στις πρώ­τες προ­ε­δρι­κές ε­κλο­γές της 13ης Δε­κεμ­βρίου 1959. Την ε­πο­μέ­νη, 16η Αυ­γού­στου 1960, η­μέ­ρα Τρί­τη, υ­πο­γρά­φη­καν τα τε­λι­κά κεί­με­να των συμ­φω­νιών για την ε­γκα­θί­δρυ­ση της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τίας, που εί­χαν ε­πι­με­λώς ε­τοι­μα­στεί σε Ζυ­ρί­χη και Λον­δί­νο στις αρ­χές του 1959. Αμέ­σως με­τά, α­να­χώ­ρη­σε ο τε­λευ­ταίος βρε­τα­νός κυ­βερ­νή­της, σερ Χιού Φουτ. Στις 20 Σε­πτεμ­βρίου 1960, η Κυ­πρια­κή Δη­μο­κρα­τία έ­γι­νε μέ­λος του Ο.Η.Ε.. Η πρώ­τη πα­ρου­σία του διε­θνούς ορ­γα­νι­σμού στην Με­γα­λό­νη­σο έ­μελ­λε να εί­ναι η “πα­ρεμ­βαλ­λό­με­νη γραμ­μή του Ο­ΗΕ στην Κύ­προ”, κοι­νώς η “πρά­σι­νη γραμ­μή” της Λευ­κω­σίας, φυ­λασ­σό­με­νη α­πό τους κυα­νό­κρα­νους.
Η Λευ­κω­σία, ως α­κε­ραία πρω­τεύου­σα της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τίας, ε­πέ­ζη­σε μό­λις τρει­σή­μι­σι χρό­νια. Στις 30 Δε­κεμ­βρίου 1963, ο τό­τε διοι­κη­τής των βρε­τα­νι­κών δυ­νά­μεων στην Κύ­προ, στρα­τη­γός Πή­τερ Γιάν­γκ, χά­ρα­ξε με πρά­σι­νο μο­λύ­βι πά­νω στο χάρ­τη την πε­ρι­βό­η­τη “πρά­σι­νη γραμ­μή”. Κι αυ­τό, για­τί η Βρε­τα­νία α­πο­χώ­ρη­σε μεν, αλ­λά πα­ρέ­μει­νε, πά­ντα πα­ρού­σα και ε­σα­εί με­ρι­μνού­σα. Με­τά την ει­σβο­λή των τουρ­κι­κών στρα­τευ­μά­των στην Κύ­προ, το 1974, η “πρά­σι­νη γραμ­μή” ε­πε­κτά­θη­κε σε μή­κος 300 χλμ, χω­ρί­ζο­ντας ό­χι μό­νο την πό­λη σε δυο μέ­ρη αλ­λά και ο­λό­κλη­ρο το νη­σί. Γι’ αυ­τήν την άρ­τι δια­με­λι­σθεί­σα Λευ­κω­σία έ­γρα­ψε ο κύ­πριος ποιη­τής Κώ­στας Μό­ντης τους στί­χους «Όταν ε­πι­τέ­λους φθά­σης στη Λευ­κω­σία/ η Λευ­κω­σία δε θα υ­πάρ­χει πια./ Δεν την ξέ­ρουν, λέει, / δεν έ­χουν α­κού­σει, λέει.». Οι εν λό­γω στί­χοι έ­χουν ε­πι­λε­γεί ως ει­σα­γω­γι­κό μό­το στο Ανθο­λό­γιο. Εί­ναι α­πό τη συλ­λο­γή, «Γράμ­μα στη Μη­τέ­ρα κι άλ­λοι στί­χοι», που ε­ξέ­δω­σε το 1965. Το «Δεύ­τε­ρο γράμ­μα στη Μη­τέ­ρα» το ε­ξέ­δω­σε ε­πτά χρό­νια αρ­γό­τε­ρα. Ήταν τα δί­σε­κτα χρό­νια, που δο­κι­μα­ζό­ταν η νε­ο­πα­γής Κυ­πρια­κή Δη­μο­κρα­τία. Γρά­φει ο ποιη­τής: «Μη­τέ­ρα, εί­ν’ ό­λα έ­νας φαύ­λος κύ­κλος, / μη­τέ­ρα εί­μα­στε ό­λοι έ­νας φαύ­λος κύ­κλος, / μια α­στειό­της... / Μη­τέ­ρα, εί­ν’ ό­λα προ­με­τω­πί­δες, / εί­ν’ ό­λα ζο­φώ­δεις προ­με­τω­πί­δες, / κι α­φή­στε μας ή­συ­χους.» Ο Μό­ντης πέ­θα­νε στα ε­νε­νή­ντα του, την 1η Μαρ­τίου 2004, στη Λευ­κω­σία. Πα­ρό­τι μα­κρο­η­μέ­ρευ­σε, ού­τε στη γε­νέ­θλια πό­λη του, την Αμμό­χω­στο, μπό­ρε­σε να γυ­ρί­σει ού­τε τη Λευ­κω­σία χά­ρη­κε χω­ρίς την “πρά­σι­νη γραμ­μή”.
Στα πρώ­τα χρό­νια της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τίας εμ­φα­νί­στη­κε στη λο­γο­τε­χνία η Γε­νιά του ’60, που α­πο­κα­λεί­ται και Πρώ­τη Γε­νιά της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τίας. Σε αυ­τήν α­νή­κει ο αν­θο­λό­γος του τό­μου, Κυ­ριά­κος Χα­ρα­λα­μπί­δης. Και αυ­τός α­πό την Αμμό­χω­στο, και αυ­τός έ­νας α­πό τους κύ­πριους ποιη­τές, που οι ελ­λα­δι­κές γραμ­μα­το­λο­γίες ε­γκολ­πώ­νο­νται. Το βι­βλίο, που φτιά­χνει για την Λευ­κω­σία, εί­ναι έ­να α­πό τα αρ­τιό­τε­ρα της σει­ράς, κα­θώς η ποιη­τι­κή ι­διό­τη­τά του συν­δυά­ζε­ται με την φι­λο­λο­γι­κή ε­πάρ­κεια. Δεν λη­σμο­νεί, στο τέ­λος, να πα­ρα­θέ­σει και σύ­ντο­μα βιο­γρα­φι­κά για τους συγ­γρα­φείς των αν­θο­λο­γού­με­νων κει­μέ­νων.
Βε­βαίως, δε­δο­μέ­νου του λο­γο­τε­χνι­κού πλού­του, που υ­πάρ­χει για την πό­λη της Λευ­κω­σίας, συ­γκε­ντρω­μέ­νου α­πό Κυ­πρίους και Ελλα­δί­τες, θα α­να­με­νό­ταν να υ­λο­ποιή­σει ε­πί λέ­ξει τον τίτ­λο της σει­ράς, «Μια πό­λη στη λο­γο­τε­χνία». Ωστό­σο, ε­κεί­νος σπεύ­δει στον πρό­λο­γό του να διευ­κρι­νί­σει ό­τι ε­ξέ­λα­βε τον εν λό­γω τίτ­λο “ως λο­γό­τυ­πο συμ­βα­τι­κής α­ντι­με­τώ­πι­σης της λο­γο­τε­χνι­κής δη­μιουρ­γίας”. Δη­λα­δή, φά­νη­κε ε­λα­στι­κός και ε­ξέ­λα­βε “τη λο­γο­τε­χνία στην ευ­ρύ­τε­ρη ση­μα­σία της, ως τέ­χνη του λό­γου, ο­που­δή­πο­τε κι αν τη συ­να­ντά­με”. Και προ­σθέ­τει, “έ­να κεί­με­νο, λό­γου χά­ρη, γραμ­μέ­νο με α­φη­γη­μα­τι­κή μα­στο­ριά, δια­τη­ρεί, έ­στω κι αν δεν ε­ντάσ­σε­ται στην κα­τη­γο­ρία των γνω­στών λο­γο­τε­χνι­κών ει­δών, το πλέ­ον ου­σιώ­δες: τη χά­ρη και τη νο­στι­μιά του λό­γου”. Κα­μία α­ντίρ­ρη­ση. Ωστό­σο, χά­θη­κε μια μο­να­δι­κή ευ­και­ρία να α­να­δειχ­θεί η Λευ­κω­σία α­να­δυό­με­νη μέ­σα α­πό τη λο­γο­τε­χνία που ε­νέ­πνευ­σε.
Τα αν­θο­λο­γη­μέ­να κεί­με­να πα­ρα­τάσ­σο­νται με κα­τευ­θυ­ντή­ριο ά­ξο­να το χρό­νο, κα­τα­νε­μη­μέ­να σε ε­πτά ε­νό­τη­τες. Η πρώ­τη α­φιε­ρώ­νε­ται στο ό­νο­μα της πό­λης, την ι­στο­ρι­κή του δια­δρο­μή και τις ποι­κί­λες εκ­δο­χές του πριν κα­τα­λή­ξει ο­ρι­στι­κά στον ση­με­ρι­νό, λό­γιο τύ­πο, Λευ­κω­σία. «Λή­δρα, Λευ­κού­σα, Λευ­κό­θε­ον (η πό­λη των Λευ­κών Θεών) και Καλ­λι­νί­κι­σις (ε­πει­δή η θέα ή­ταν κα­λή) με ό­ποιο ό­νο­μα κι αν εμ­φα­νί­ζε­ται η Λευ­κω­σία... ε­ξα­κο­λου­θεί πά­ντα να υ­πάρ­χει και να δια­τη­ρεί την ε­πι­κρά­τειά της με­τα­ξύ των δυο βου­νών, στην εύ­φο­ρη γη της Με­σα­ο­ρίας...», γρά­φει η αρ­χαιο­λό­γος Άννα Μα­ρα­γκού. Και η ποιή­τρια Νά­σα Πα­τα­πίου σι­γο­ντά­ρει: «Τη Λευ­κο­θέα εν­νοώ / τη Φω­το­λά­μπου­σα...» Διορ­θω­τι­κά πα­ρεμ­βαί­νει ο γλωσ­σο­λό­γος Κυ­ριά­κος Χατ­ζηιωάν­νου, προσ­διο­ρί­ζο­ντας ό­τι ο μαρ­τυ­ρη­μέ­νος τύ­πος εί­ναι Λή­δρος και ό­χι Λή­δρα. Και ό­μως, αυ­τός ο α­νύ­παρ­κτος τύ­πος πα­ρα­δό­ξως ε­πι­κρά­τη­σε και η με­γά­λη ο­δός, που δια­σχί­ζει τη μέ­σα στα τεί­χη πό­λη, τέ­μνο­ντας κα­θέ­τως την “πρά­σι­νη γραμ­μή”, λέ­γε­ται ο­δός Λή­δρας. Όσο για τον τύ­πο Λευ­κου­σία, α­πα­ντά για πρώ­τη φο­ρά στον «Συ­νέκ­δη­μον» του Ιε­ρο­κλέ­ους, το πε­ριώ­νυ­μο έρ­γο πο­λι­τι­κής γεω­γρα­φίας του Βυ­ζα­ντίου.
Πρω­τεύου­σα της Κύ­πρου γί­νε­ται η Λευ­κω­σία προς τα τέ­λη της βυ­ζα­ντι­νής πε­ριό­δου, τον δέ­κα­το αιώ­να. Γι’ αυ­τό και δεν υ­πάρ­χει ι­διαί­τε­ρη ε­νό­τη­τα για τη σύ­ντο­μη βυ­ζα­ντι­νή πε­ρίο­δο της πό­λης. Η δεύ­τε­ρη ε­νό­τη­τα τιτ­λο­φο­ρεί­ται «Στίγ­μα­τα ι­στο­ρίας» και δεί­χνει ως προ­α­νά­κρου­σμα στις ε­νό­τη­τες που α­κο­λου­θούν για τις τέσ­σε­ρις ι­στο­ρι­κές πε­ριό­δους της πό­λης: τους κο­ντά τρεις αιώ­νες Φρα­γκο­κρα­τίας, τα 82 χρό­νια Ενε­το­κρα­τίας, τους λί­γο πε­ρισ­σό­τε­ρο α­πό τρεις αιώ­νες Τουρ­κο­κρα­τίας και τα συ­μπτω­μα­τι­κά και πά­λι 82 έ­τη Αγγλο­κρα­τίας.
Αυ­τή η δεύ­τε­ρη ε­νό­τη­τα ξε­κι­νά με τον Άγιο Τρι­φύλ­λιο, Επί­σκο­πο Λε­δρών, έ­ναν α­πό τους πρώ­τους Αγίους του νη­σιού, που, μα­ζί με τους Αγίους Σπυ­ρί­δω­να και Επι­φά­νιο, συ­νέ­χι­σε το έρ­γο του Από­στο­λου Βαρ­νά­βα. Ενώ, κλεί­νει με τον πρό­σφα­το Άγιο Φι­λού­με­νο και το μαρ­τυ­ρι­κό τέ­λος του στο Φρέ­αρ του Ια­κώ­β, α­πό φα­να­τι­κούς Εβραίους, στις 29 Νο­εμ­βρίου 1979. Ενδια­μέ­σως, α­νι­στο­ρεί­ται το μαρ­τύ­ριο των δε­κα­τριών μο­να­χών της Κα­ντά­ρας α­πό τους Λα­τί­νους και η σφα­γή των κα­τοί­κων της Λευ­κω­σίας α­πό τους Ναΐτες ιπ­πό­τες. Η σκη­νή αυ­τής της τε­λευ­ταίας α­γριό­τη­τας αν­τλεί­ται α­πό το έρ­γο «Κύ­προς δού­λη» του Ιωάν­νη Κα­ρα­γεωρ­γιά­δη, έ­να α­πό τα πρώ­τα του κυ­πρια­κού θεά­τρου. Αυ­τή η ε­νό­τη­τα κλεί­νει και η ε­πό­με­νη της Φρα­γκο­κρα­τίας α­νοί­γει με α­πο­σπά­σμα­τα α­πό το ση­μα­ντι­κό έρ­γο της πα­λαιό­τε­ρης πε­ζο­γρα­φίας μας, το Χρο­νι­κό του Λεό­ντιου Μα­χαι­ρά.
Την ει­κό­να της Φρα­γκο­κρα­τίας ο αν­θο­λό­γος την συν­θέ­τει με ε­κλε­κτές λο­γο­τε­χνι­κές ψη­φί­δες α­πό τους Δά­ντη, Βοκ­κά­κιο και Ντ’ Αννού­τσιο, που συν­δυά­ζο­νται με τον χρο­νι­κο­γρά­φο Γεώρ­γιο Βου­στρώ­νιο, τον Μό­ντη και άλ­λους πα­λαιό­τε­ρους και σύγ­χρο­νους. Ανά­με­σα σε αυ­τούς βρί­σκει θέ­ση και ο Σε­φέ­ρης, του ο­ποίου την πα­ρου­σία έ­νας Ελλα­δί­της θα α­νέ­με­νε με­γα­λύ­τε­ρη. Όμως, το εν­δια­φέ­ρον του αν­θο­λο­γίου, που κα­τάρ­τι­σε ο Χα­ρα­λα­μπί­δης, α­πορ­ρέει, εν πολ­λοίς, α­πό το ά­νοιγ­μά του σε λι­γό­τε­ρο ή και κα­θό­λου γνω­στά κεί­με­να. Πά­ντως, α­πό τον Σε­φέ­ρη έ­χου­με α­κέ­ραιο το ποίη­μα «Ο δαί­μων της πορ­νείας». Ού­τε, ό­μως, μια α­ρά­δα α­πό τις πολ­λές κυ­πρια­κές σε­λί­δες των σε­φε­ρι­κών η­με­ρο­λο­γίων.
Στο σύ­ντο­μο κε­φά­λαιο της Ενε­το­κρα­τίας αν­θο­λο­γού­νται και κεί­με­να πε­ριη­γη­τών. Σύ­ντο­μο και το ε­πό­με­νο κε­φά­λαιο της Τουρ­κο­κρα­τίας, πα­ρά την μα­κριά διάρ­κεια αυ­τής της πε­ριό­δου. Εδώ συ­μπε­ρι­λαμ­βά­νο­νται έ­να κυ­πρια­κό δη­μώ­δες ά­σμα και ποίη­μα, στην κυ­πρια­κή διά­λε­κτο, του ση­μα­ντι­κό­τε­ρου κύ­πριου ποιη­τή του 19ου αιώ­να, Βα­σί­λη Μι­χα­η­λί­δη. Την με­ρί­δα του λέ­ο­ντος στην αν­θο­λό­γη­ση την έ­χει η Αγγλο­κρα­τία με λι­γο­στούς Κύ­πριους αλ­λά πολ­λούς Βρε­τα­νούς και λοι­πούς ξέ­νους. Ορι­σμέ­να κεί­με­να σκια­γρα­φούν εν­δια­φέ­ρου­σες ό­ψεις της πό­λης και των κα­τοί­κων της, ό­πως, λ.χ., «Το Γυ­ναι­κο­πά­ζα­ρο» του Αρχι­δού­κα της Αυ­στρίας Λου­δο­βί­κου Σαλ­βα­τό­ρε ή το κεί­με­νο του άγ­γλου α­ξιω­μα­τού­χου Χέπ­γουωρθ Ντί­ξον για τους “Λευ­κω­σιά­τες”. Συ­γκρα­τού­με α­πό­σπα­σμα α­πό το ποίη­μα «Ξέ­σπα­σμα» του λευ­κω­σιά­τη συγ­γρα­φέα Κύ­πρου Χρυ­σάν­θη, εκ­δό­τη, με­τα­ξύ άλ­λων, και του μα­κρό­βιου πε­ριο­δι­κού «Πνευ­μα­τι­κή Κύ­προς». Από την ε­νό­τη­τα της Αγγλο­κρα­τίας δεν θα μπο­ρού­σε να λεί­πει α­πό­σπα­σμα α­πό το βι­βλίο του Λώ­ρε­νς Ντάρ­ρελ «Πι­κρο­λέ­μο­να». Ωστό­σο, πα­ρα­τί­θε­ται κα­τα­πώς πρέ­πει, συ­νο­δευό­με­νο α­πό πε­ζό του Μό­ντη, α­πό τη συλ­λο­γή διη­γη­μά­των του, «Κλει­στές πόρ­τες», που γρά­φτη­κε ως α­πά­ντη­ση στην νταρ­ρε­λι­κή ι­τα­μό­τη­τα. Και α­κο­λου­θεί η “α­πά­ντη­ση” του Ρό­δη Ρού­φου, που χρο­νι­κά εί­χε προ­η­γη­θεί, δια­τυ­πω­μέ­νη με σφο­δρό­τη­τα στο μυ­θι­στό­ρη­μά του για τον κυ­πρια­κό α­γώ­να, «Η Χάλ­κι­νη Επο­χή». Επί­σης, δη­μο­σιεύε­ται το άρ­θρο, που ο Αλ­-­μπέρ Κα­μύ α­πηύ­θυ­νε στη βα­σί­λισ­σα της Αγγλίας, με­τά την κα­τα­δί­κη σε θά­να­το του Μι­χα­λά­κη Κα­ρα­ο­λή α­πό το αγ­γλι­κό α­ποι­κια­κό δι­κα­στή­ριο της Λευ­κω­σίας, στις 28 Οκτω­βρίου 1955. Η ε­νό­τη­τα κλεί­νει με κεί­με­να για τη ζω­γρα­φι­κή του Γεωρ­γίου Πολ. Γεωρ­γίου. Πα­ρα­δό­ξως, ό­μως, δε δη­μο­σιεύε­ται ο μνη­μο­νευό­με­νος πί­να­κας, «Τα Φυ­λα­κι­σμέ­να Μνή­μα­τα». “Το θέ­μα του πί­να­κα εί­ναι η κρυ­φή, νυ­χτε­ρι­νή τα­φή δέ­κα αν­δρών της Ε­Ο­ΚΑ στον πε­ρί­βο­λο των κε­ντρι­κών φυ­λα­κών.”
Η τε­λευ­ταία ε­νό­τη­τα α­φιε­ρώ­νε­ται στη νεό­τε­ρη Λευ­κω­σία. Εδώ, έρ­χο­νται στο προ­σκή­νιο και οι νεό­τε­ροι κύ­πριοι ποιη­τές. Ο λυ­ρι­κός Θε­ο­δό­σης Πιε­ρί­δης, ο Μό­ντης, ο ο­λι­γο­γρά­φος Πα­ντε­λής Μη­χα­νι­κός με το ε­ντυ­πω­σια­κής σύλ­λη­ψης ποίη­μά του, «Άγιος Ιλα­ρίων», ο Θε­ο­κλής Κου­γιά­λης, ο Μι­χά­λης Πα­σιαρ­δής, με το πι­κρών τό­νων «Οδός Λή­δρας» («Πα­λιέ μου πυ­ρο­βο­λη­τή / στην ο­δό / Λή­δρας / που ’τρε­χες να προ­φτά­ξεις / τι;»), η Ντί­να Κα­τσού­ρη, ο Γιώρ­γος Μο­λέ­σκης, η Νί­κη Μα­ρα­γκού και ο νεό­τε­ρος της ο­μά­δας Μι­χά­λης Πιε­ρής, που μό­λις πρό­σφα­τα συ­γκέ­ντρω­σε την ποιη­τι­κή σο­δειά μιας τρια­κο­ντα­ε­τίας («Με­τα­μορ­φώ­σεις Πό­λεων. Ποιή­μα­τα 1978-2009» στον α­θη­ναϊκό εκ­δο­τι­κό οί­κο «Ίκα­ρος»).
Δί­πλα στους ποιη­τές στοι­χί­ζο­νται κύ­πριοι πε­ζο­γρά­φοι, ι­στο­ρι­κοί και δη­μο­σιο­γρά­φοι. Συ­γκρα­τού­με το σύ­ντο­μο πε­ζό του Γιώρ­γου Φ. Πιε­ρί­δη α­πό το βι­βλίο του «Ο και­ρός της δο­κι­μα­σίας» και το πρό­σφα­το πε­ζό του Λεύ­κιου Ζα­φει­ρίου, γε­μά­το θλί­ψη για την πα­λιά Λευ­κω­σία, που τη μνή­μη της τη σα­ρώ­νουν ο χρό­νος και ο ε­φη­συ­χα­σμός. Επί­σης, αν­θο­λο­γού­νται τα­ξι­διω­τι­κά κεί­με­να Ελλα­δι­τών, ό­πως ο Ι. Μ. Πα­να­γιω­τό­που­λος και ο Στρά­της Μυ­ρι­βή­λης. Αλλά και πε­ζό του Χρι­στό­φο­ρου Μη­λιώ­νη, που χρω­στά­ει στην εκ­παι­δευ­τι­κή θη­τεία του στη Με­γα­λό­νη­σο έ­να α­πό τα κα­λύ­τε­ρα βι­βλία του, «Το που­κά­μι­σο του Κέ­νταυ­ρου». Δη­μο­σιεύο­νται και κεί­με­να των κύ­πριων ζω­γρά­φων, Αδα­μά­ντιου Δια­μα­ντή και Τη­λέ­μα­χου Κάν­θου. Ευ­τυ­χώς, δεν λη­σμο­νή­θη­κε ο γάλ­λος ε­ρα­στής της Κύ­πρου και ι­διαί­τε­ρα της Λευ­κω­σίας, Ζακ Λα­κα­ριέρ. Κα­τά τα άλ­λα, δι­καιω­μα­τι­κά τον πρώ­το και τον τε­λευ­ταίο λό­γο κρα­τά­ει ο αν­θο­λό­γος. Εν αρ­χή, το πε­ζό του, «Στης Χώ­ρας τα κα­ντού­νια», που εί­χε εκ­φω­νη­θεί στην Πύ­λη Αμμο­χώ­στου της Λευ­κω­σίας, το 1985. Και ως κα­τα­κλεί­δα, το ποίη­μα «Ιστο­ρία με ά­λο­γο» α­πό τη συλ­λο­γή του «Με­θι­στο­ρία» του 1995, που εί­χε τι­μη­θεί με Κρα­τι­κό Βρα­βείο Ποίη­σης α­πό τους α­θη­ναίους ει­δή­μο­νες. Στον πρό­λο­γό του, ο αν­θο­λό­γος το­νί­ζει πως δεν ε­πι­χεί­ρη­σε να α­πο­δώ­σει το ά­παν της ει­κό­νας της Λευ­κω­σίας, πα­ρά μό­νο να προ­σθέ­σει το δι­κό του α­πο­ρη­μέ­νο βλέμ­μα, πα­ρα­με­ρί­ζο­ντας γραμ­μα­το­λο­γι­κούς σχο­λα­στι­κι­σμούς. Μέ­σα α­πό αυ­τήν την ο­πτι­κή, έ­φτια­ξε έ­να α­ξια­νά­γνω­στο αν­θο­λό­γη­μα. Πραγ­μα­τι­κή προ­σφο­ρά για τον ση­με­ρι­νό Ελλα­δί­τη, που πά­σχει α­πό προϊού­σα α­μνη­σία.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Φωτο: Κοντά στην “πράσινη γραμμή”.

Η εκπλήττουσα περίπτωση του Ανδρέα Κάλβου

«Επτα­νη­σια­κά Φύλ­λα»
Τό­μος ΚΘ, 3-4
Φθι­νό­πω­ρο-Χει­μώ­νας 2009
Ζά­κυν­θος

Το τεύ­χος, με ε­ξαί­ρε­ση τρία κεί­με­να, εί­ναι α­φιε­ρω­μέ­νο στον Ανδρέα Κάλ­βο, με τη συ­μπλή­ρω­ση 140 ε­τών α­πό το θά­να­τό του, στις 3 Νο­εμ­βρίου 1869, στο Λά­ουθ της Αγγλίας, σε η­λι­κία 77 ε­τών. Το α­φιέ­ρω­μα ε­πι­με­λή­θη­κε ο εκ­δό­της του πε­ριο­δι­κού Διο­νύ­σης Σέρ­ρας. Ένα πρώ­το α­φιέ­ρω­μα του πε­ριο­δι­κού στον ποιη­τή εί­χε δη­μο­σιευ­τεί στο ό­γδοο τεύ­χος, Αύ­γου­στο 1947, σε ε­πι­μέ­λεια του ι­δρυ­τή και μα­κρό­βιου εκ­δό­τη του Ντί­νου Κο­νό­μου. Σύμ­φω­να με την βι­βλιο­γρα­φία Ανδρέα Κάλ­βου του Γιώρ­γου Ανδρειω­μέ­νου, ε­κεί­νο ή­ταν το τρί­το α­φιέ­ρω­μα πε­ριο­δι­κού, με­τά το πρώ­το του πε­ριο­δι­κού «Πα­να­θή­ναια», το 1906, και το δεύ­τε­ρο, στη χρι­στου­γεν­νιά­τι­κη «Νέα Εστία» του 1946.
Σε άρ­θρο του, στο πα­ρόν α­φιέ­ρω­μα, ο Ανδρειω­μέ­νος α­να­κοι­νώ­νει ό­τι ε­τοι­μά­ζει μια η­λεκ­τρο­νι­κή έκ­δο­ση των ευ­ρι­σκο­μέ­νων του Κάλ­βου ως προάγ­γε­λο έ­ντυ­πης μορ­φής. Θυ­μί­ζει αυ­τά που έ­γρα­φε ο Σε­φέ­ρης στον πρό­λο­γό του για την α­λε­ξαν­δρι­νή έκ­δο­ση των Ωδών, το 1942: «...Φυ­σι­κά ε­κεί­νο που μας εν­δια­φέ­ρει πριν α­π’ ό­λα εί­ναι οι Ωδές. Αλλά ο Κάλ­βος έ­γρα­ψε και γράμ­μα­τα και έρ­γα στα ι­τα­λι­κά, και άρ­θρα στις ε­φη­με­ρί­δες της Κέρ­κυ­ρας, ί­σως και αλ­λού. Όλα αυ­τά πρέ­πει να μα­ζευ­τούν, να τα­χτο­ποιη­θούν και να τυ­πω­θούν σ’ έ­να σώ­μα. Τα ελ­λη­νι­κά με την ορ­θο­γρα­φία και τη στί­ξη του Κάλ­βου· τα ξε­νό­γλωσ­σα στο πρω­τό­τυ­πο με ελ­λη­νι­κή με­τά­φρα­ση, ό­σο γί­νε­ται πιο πι­στή και κυ­ρίως, ό­χι ποιη­τι­κή. Εκεί­νο που εν­δια­φέ­ρει εί­ναι να έ­χου­με τον Κάλ­βο ό­σο το δυ­να­τό πιο α­τό­φιο και χω­ρίς την πα­ρεμ­βο­λή της ι­διο­συ­γκρα­σίας τρί­των. Ύστε­ρα α­πό μια τέ­τοια ερ­γα­σία, αν υ­πάρ­χουν ση­μα­ντι­κά ξε­νό­γλωσ­σα ποιή­μα­τα, θα προ­σφέ­ρει βέ­βαια υ­πη­ρε­σία ο ποιη­τής που θα τους δώ­σει μια ελ­λη­νι­κή φω­νή. Αλλά η δου­λειά που δεν δέ­χε­ται α­να­βο­λή εί­ναι η πρώ­τη και θα πρέ­πει να γί­νει κά­πο­τε, το τα­χύ­τε­ρο...» Κά­πο­τε, ί­σως γί­νει. Όσο για το τα­χύ­τε­ρο, έ­χουν ή­δη πε­ρά­σει 68 χρό­νια α­πό το 1942, που α­ντι­στοι­χεί σε δυο α­κέ­ραιες γε­νιές φι­λο­λό­γων. Στο πα­ρόν α­φιέ­ρω­μα, τα βι­βλιο­γρα­φι­κά του Κάλ­βου συ­μπλη­ρώ­νει ο Σέρ­ρας. Σε έ­να ε­κτε­νές κεί­με­νο κα­τα­γρά­φει ό­σους, με έ­δρα την Ζά­κυν­θο, έ­γρα­ψαν για τον Κάλ­βο. Τους Ζα­κυν­θίους αλ­λά και ε­κεί­νους που έ­ζη­σαν και ερ­γά­στη­καν στο νη­σί. Επί­σης, α­πο­δελ­τιώ­νει ό­σα ποι­κί­λης μορ­φής και ση­μα­σίας γε­γο­νό­τα έ­λα­βαν χώ­ρα προς α­πό­δο­ση τι­μής στην πνευ­μα­τι­κή του κλη­ρο­νο­μιά. Με­τα­ξύ των άλ­λων, πα­ρα­θέ­τει κα­τά­λο­γο ζα­κυν­θι­νών ε­ντύ­πων, στα ο­ποία ε­ντο­πί­ζο­νται καλ­βι­κά δη­μο­σιεύ­μα­τα.
Το τεύ­χος α­νοί­γει με τα “νέα στοι­χεία”, που βρέ­θη­καν για τον Κάλ­βο. Κα­τ’ αρ­χήν, ο Λεύ­κιος Ζα­φει­ρίου πα­ρου­σιά­ζει τα βιο­γρα­φι­κά της Susan Fortune Ridout, που υ­πήρ­ξε μα­θή­τρια στα ι­τα­λι­κά του ποιη­τή κα­τά την πρώ­τη δια­μο­νή του στο Λον­δί­νο, α­πό τον Φε­βρουά­ριο του 1817 μέ­χρι το κα­λο­καί­ρι του 1820. Μα­θή­τρια, αρ­χι­κά, στη συ­νέ­χεια, ό­μως, με­τά το χω­ρι­σμό α­πό την πρώ­τη του σύ­ζυ­γο, α­γα­πη­μέ­νη και για μι­κρό χρο­νι­κό διά­στη­μα, αρ­ρα­βω­νια­στι­κιά. Κό­ρη ε­μπό­ρου η Ρι­ντού, ή­ταν έ­να χρό­νο νεό­τε­ρή του, τον ε­ρω­τεύ­θη­κε πρώ­τη, ε­κεί­νος α­ντα­πέ­δω­σε με κα­θυ­στέ­ρη­ση, ω­στό­σο ή­ταν ε­κεί­νη, που διέ­λυ­σε τον αρ­ρα­βώ­να τους. Ακρι­βέ­στε­ρα, ο πα­τέ­ρας της, που δεν ε­νέ­κρι­νε το γά­μο, σταθ­μί­ζο­ντας τον υ­πο­ψή­φιο με οι­κο­νο­μι­κά κρι­τή­ρια. Η Ρι­ντού, πέ­ντε χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, πα­ντρεύ­τη­κε. Διε­τέ­λε­σε διευ­θύ­ντρια παρ­θε­να­γω­γείου και πέ­θα­νε το 1857.
Στη συ­νέ­χεια, ο Θε­ο­δό­σης Πυ­λα­ρι­νός και ο Κώ­στας Καρ­δά­μης ο­ρι­στι­κο­ποιούν την η­με­ρο­μη­νία ά­φι­ξης του Κάλ­βου στην Κέρ­κυ­ρα, στις 26 Αυ­γού­στου 1826. Ο Κάλ­βος ερ­χό­ταν α­πό το Ναύ­πλιο. Την ί­δια η­μέ­ρα α­φίχ­θη­σαν στην Κέρ­κυ­ρα, ερ­χό­με­νοι ε­πί­σης α­πό το Ναύ­πλιο, τρία α­δέλ­φια α­πό το Αί­γιο, ο­νό­μα­τι Μεσ­ση­νέ­ζη. Οι δύο ε­ρευ­νη­τές ει­κά­ζουν ό­τι μπο­ρεί να συ­νο­δεύο­νταν α­πό τον Κάλ­βο και ελ­πί­ζουν μέ­σω αυ­τών να βρε­θούν στοι­χεία για τις σχέ­σεις του ποιη­τή με την Επα­νά­στα­ση. Τέ­λος, ο­ρί­ζουν έ­να terminus ante quem για το έ­τος του θα­νά­του του πα­τρός Κάλ­βου. Ο Ιωάν­νης Κάλ­βος θα πρέ­πει να πέ­θα­νε στο διά­στη­μα με­τα­ξύ της ά­νοι­ξης του 1820 και του κα­λο­και­ριού του 1826. Κα­τά τα άλ­λα, η οι­κο­γέ­νεια του Κάλ­βου, α­πό την πλευ­ρά του κερ­κυ­ραίου πα­τέ­ρα του, έ­χει αρ­κού­ντως διε­ρευ­νη­θεί. Μέ­χρι το γε­νε­α­λο­γι­κό δέ­ντρο των Κάλ­βων έ­χει συ­ντά­ξει ο Ζα­φει­ρίου. Σε α­ντί­θε­ση με τα λι­γο­στά στοι­χεία, που έ­χουν συ­γκε­ντρω­θεί για την ζα­κυν­θι­νή οι­κο­γέ­νεια της μη­τέ­ρας του, της Ανδρια­νής Ρου­κά­νη. Στο κεί­με­νό του, ο Διο­νύ­σης Φλε­μο­τό­μος πα­ρου­σιά­ζει στοι­χεία για ό­σους Ρου­κά­νη­δες έ­χουν ε­ντο­πι­στεί σε ι­διω­τι­κά και εκ­κλη­σια­στι­κά αρ­χεία. Η οι­κο­γέ­νεια Ρου­κά­νη εί­ναι μια α­πό τις πρώ­τες του Libro d’ Oro. Σύμ­φω­να με τον Λεω­νί­δα Ζώη, α­να­γρά­φε­ται το 1504. Τα πε­ρισ­σό­τε­ρα μέ­λη της οι­κο­γέ­νειας ή­ταν συμ­βο­λαιο­γρά­φοι, ε­νώ υ­πάρ­χουν και κά­ποιοι κλη­ρι­κοί. Συμ­βο­λαιο­γρά­φος ή­ταν και ο παπ­πούς του ποιη­τή, Νι­κό­λα­ος. Για­γιά του ή­ταν η Φιο­ρού­λα Δε Ρώσ­ση.
Για την μη­τέ­ρα του Κάλ­βου δη­μο­σιεύε­ται στο α­φιέ­ρω­μα έ­να α­κό­μη εν­δια­φέ­ρον κεί­με­νο. Πρό­κει­ται για την η­μι­τε­λή μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κή βιο­γρα­φία, που συ­νέ­τα­ξε γι’ αυ­τήν ο Κ. Πορ­φύ­ρης γύ­ρω στα 1960. Ο Σέρ­ρας, που την προ­λο­γί­ζει, ει­κά­ζει ό­τι ο Πορ­φύ­ρης, α­πό έ­να ση­μείο και ύ­στε­ρα, συ­νει­δη­το­ποίη­σε πως δεν διέ­θε­τε αρ­κε­τά στοι­χεία και ε­γκα­τέ­λει­ψε τη συγ­γρα­φή της. Αντ’ αυ­τής έ­γρα­ψε την μυ­θι­στο­ρη­μα­τι­κή βιο­γρα­φία του ί­διου του ποιη­τή, «Ανδρέ­ας Κάλ­βος ο Αγέ­λα­στος», που εκ­δό­θη­κε το 1962. Το α­δη­μο­σίευ­το χει­ρό­γρα­φο τιτ­λο­φο­ρεί­ται «Αντρια­νού­λα, η τρα­γι­κή μη­τέ­ρα του ποιη­τή Ανδρέα Κάλ­βου». Ήταν 21 ε­τών η Ανδρια­νή, ό­ταν πρω­το­α­ντί­κρυ­σε τον μέλ­λο­ντα σύ­ζυ­γό της: «... Μια μέ­ρα, κα­θώς η Αντρια­νού­λα πα­ρα­κο­λου­θού­σε πί­σω α­πό τις τζε­λουτ­ζίες την κί­νη­ση της ρού­γας, εί­δε να περ­νά­ει κα­μα­ρω­τά έ­νας “σοτ­το­τε­νέ­ντες”, αν­θυ­πο­λο­χα­γός δη­λα­δή στο βε­νε­τσιά­νι­κο στρα­τό. Εκεί­νη την ε­πο­χή, βρι­σκό­μα­στε γύ­ρω στα 1790, τη Ζά­κυν­θο την εί­χαν οι Βε­νε­τσιά­νοι...» Η συ­νέ­χεια ή­ταν μια σε­ρε­νά­δα του με­θυ­σμέ­νου αν­θυ­πο­λο­χα­γού κά­τω α­πό το πα­ρα­θύ­ρι της. Η Αντρια­νού­λα πί­σω α­πό τις τζε­λουτ­ζίες, κό­ντε­ψε να λι­πο­θυ­μή­σει α­πό τη συ­γκί­νη­σή της. Όμως, ο πα­τήρ Ρου­κά­νης το θεώ­ρη­σε προ­σβο­λή και ή­θε­λε να του σπά­σει τα παΐδια. Ού­τε να α­κού­σει για προ­ξε­νιό με έ­ναν μερ­σε­νά­ρο. Τε­λι­κά, ό­μως, ε­νέ­δω­σε να πά­ρει η κό­ρη του τον Τζαν­νέ­το Κάλ­μπο, α­πό τους Κορ­φούς. Κα­λο­καί­ρι 1791 πα­ντρεύ­τη­καν. Το 1815, στα 45 της, πέ­θα­νε η Αντρια­νού­λα. Κα­θώς ε­φέ­τος συ­μπλη­ρώ­νε­ται έ­νας αιώ­νας α­πό τη γέν­νη­ση του Κ. Πορ­φύ­ρη, αυ­τή η η­μι­τε­λής βιο­γρα­φία, με τις μυ­θο­πλα­στι­κές της ε­λευ­θε­ρίες, δεί­χνει μια άλ­λη πλευ­ρά του σο­βα­ρού με­λε­τη­τή της «Επι­θεώ­ρη­σης Τέ­χνης».
Στο α­φιέ­ρω­μα, δη­μο­σιεύο­νται με­λε­τή­μα­τα για το έρ­γο του Κάλ­βου και για τον ί­διο. Ενδια­φέ­ρον πα­ρου­σιά­ζει το κεί­με­νο της Αθη­νάς Γεωρ­γα­ντά, που ε­πι­κε­ντρώ­νε­ται στην “εκ­πλήτ­του­σα πα­ρέν­θε­ση των Ωδώ­ν”. Δη­λα­δή, την πα­ρεμ­βο­λή σε πέ­ντε στί­χους των Ωδών μιας συ­ντα­κτι­κής ε­νό­τη­τας ε­ντός πα­ρεν­θέ­σεως, που υ­πο­γραμ­μί­ζε­ται με τον δια­σκε­λι­σμό του στί­χου. Το εν λό­γω υ­περ­βα­τό σχή­μα έ­χει α­πο­δο­θεί σε ε­πιρ­ροή της ι­τα­λι­κής ποίη­σης. Η με­λε­τή­τρια, ό­μως, θεω­ρεί ό­τι το πρό­τυ­πο για τη χρή­ση του σχή­μα­τος α­πό τον Κάλ­βο πρέ­πει να α­να­ζη­τη­θεί στον αγ­γλι­κό ρο­μα­ντι­σμό. Συγ­γέ­νειες των Ωδών με την ποίη­ση της η­γε­μο­νι­κής τριά­δας του αγ­γλι­κού ρο­μα­ντι­σμού, Μπάυ­ρο­ν-Σέλ­λεϋ-Κη­τς, δεί­χνει και ο Πα­να­γής Αλι­πρά­ντης. Η μα­κρό­χρο­νη σιω­πή του Κάλ­βου α­πα­σχο­λεί την Αθη­νά Βα­χλιώ­τη, ε­νώ ο π. Γεώρ­γιος Με­ταλ­λη­νός προ­σεγ­γί­ζει την θρη­σκευ­τι­κό­τη­τα του ποιη­τή.
Εμπε­ρι­στα­τω­μέ­νο και γλα­φυ­ρό εί­ναι το τα­ξι­διω­τι­κό του Σα­ρά­ντη Αντίο­χου α­πό μια ε­πί­σκε­ψη στο Λά­ουθ της Αγγλίας. Κα­τά τα άλ­λα, α­στεί­ρευ­τη πη­γή έ­μπνευ­σης πα­ρα­μέ­νει ο Κάλ­βος, ό­πως δεί­χνουν τα ποιή­μα­τα των Γιώρ­γου Γεωρ­γού­ση, Λού­λας Βάλ­βη-Μυ­λω­νά, π. Πα­να­γιώ­τη Κα­πο­δί­στρια και Σέρ­ρα, αλ­λά και η ε­πι­στο­λή προς Κάλ­βο που συ­ντάσ­σει ο Νι­κίας Λού­ντζης. Στον Σπυ­ρί­δω­να Δε Βιά­ζη α­να­φέ­ρε­ται ο Διο­νύ­σης Μου­σμού­της, το­νί­ζο­ντας ό­τι ε­κεί­νος πρώ­τος έ­βγα­λε α­πό την α­φά­νεια τον Κάλ­βο. Ανε­ξάρ­τη­τα αν πολ­λοί α­πο­δί­δουν τα πρω­τεία στον Κω­στή Πα­λα­μά και τη διά­λε­ξή του στον Φι­λο­λο­γι­κό Σύλ­λο­γο Παρ­νασ­σός, στις 16 Μαρ­τίου 1889. Λη­σμο­νούν, ό­μως, ό­τι ε­κεί­νη η διά­λε­ξη εί­χε εν μέ­ρει στη­ρι­χτεί σε δυο δη­μο­σιεύ­μα­τα του Δε Βιά­ζη. Ο κερ­κυ­ραίος λό­γιος πρω­το­διά­βα­σε τη «Λύ­ρα» στα δε­κα­πέ­ντε του και εν­θου­σιά­στη­κε. Το 1881, που δη­μο­σίευ­σε τα ποιή­μα­τα του Κάλ­βου, οι ε­πτα­νή­σιοι λό­γιοι κρά­τη­σαν στά­ση ε­πι­φυ­λα­κτι­κή.
Στο τεύ­χος, δη­μο­σιεύε­ται και μια ε­πι­στο­λή του Λεω­νί­δα Ζώη προς τον κα­τά πε­νή­ντα χρό­νια νεό­τε­ρό του Πέ­τρο Μαρ­κά­κη, με η­με­ρο­μη­νία 17 Μαΐου 1950. Ο Μαρ­κά­κης του εί­χε στεί­λει το με­λέ­τη­μά του, «Η φυ­σιο­λα­τρεία στον Ανδρέα Κάλ­βο. Ψυ­χο­γρα­φι­κή σκια­γρα­φία. Ομι­λία», με προ­λε­γό­με­να του λυ­ρι­κού ποιη­τή Γιώρ­γου Στα­μπο­λή, που μό­λις εί­χε εκ­δώ­σει. Στο ξε­κί­νη­μα της ε­πι­στο­λής, ο Ζώης πα­ρα­τη­ρεί: «... Την προ­σω­πι­κή μορ­φή του Κάλ­βου δυ­στυ­χώς δεν την έ­χου­με. Ήταν κι αυ­τή μια α­πό τις πολ­λές του ι­διο­τρο­πίες. Το έρ­γο σας ό­μως μας τον ζω­γρα­φί­ζει...» Στην ει­κα­ζο­μέ­νη μορ­φή του ποιη­τή α­να­φέ­ρο­νται δυο άλ­λα κεί­με­να του α­φιε­ρώ­μα­τος. Το πρώ­το εί­ναι μια ε­πι­στο­λή του Γιάν­νη Πο­μό­νη-Τζα­γκλα­ρά, με η­με­ρο­μη­νια 12 Μαΐου 1992, προς τον Διο­νύ­σιο Βί­τσο, εκ­δό­τη τό­τε του πε­ριο­δι­κού «Πε­ρί­πλους». Λί­γο πριν τους σει­σμούς του 1953, ο Πο­μό­νης α­να­ζη­τού­σε κά­ποιο ο­ποιο­δή­πο­τε α­πεί­κα­σμα του Κάλ­βου, προ­σω­πο­γρα­φία ή φω­το­γρα­φία. Τό­τε έ­τυ­χε να συ­να­ντή­σει στον Πλα­τύ­φο­ρο τον δά­σκα­λο και φί­λο του, ζω­γρά­φο Χρή­στο Ρου­σέα, που τον πα­ρέ­συ­ρε στο ερ­γα­στή­ρι του. «...Πά­νω στο κα­βα­λέ­το φι­γου­ρά­ρι­ζε η προ­σω­πο­γρα­φία ε­νός α­γνώ­στου με­σή­λι­κα. Πλού­σια α­νά­κα­τη κό­μη, βλέμ­μα πυ­ρε­τι­κό, χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά έ­ντο­να και πο­λύ εκ­φρα­στι­κά. Έμει­να για λί­γο εκ­στα­τι­κός. Προ­σπα­θού­σα να ταυ­τί­σω το πορ­τρέ­το με πρό­σω­πο συ­γκε­κρι­μέ­νο. Ποιόν α­λή­θεια εί­χε φα­ντα­στεί ο Ρου­σέ­ας. Έδει­χνε δια­νο­η­τής. Δυ­τι­κός, του πε­ρα­σμέ­νου αιώ­να. Στο ε­ρω­τη­μα­τι­κό βλέμ­μα μου, ο Ρου­σέ­ας μου εί­πε α­πλά: “Ο Κάλ­βος. Έτσι τον ο­νει­ρεύ­τη­κα”...»
Το δεύ­τε­ρο κεί­με­νο εί­ναι του Νί­κου Κουρ­κου­μέ­λη. Το 1927, ο Μα­ρί­νος Σι­γού­ρος, στον πρό­λο­γό του για τα Άπα­ντα Κάλ­βου, δια­πι­στώ­νει: «... ού­τε μια προ­το­μή μπο­ρού­με να του στή­σου­με στη Ζά­κυν­θο, για­τί δεν ξέ­ρου­με τη μορ­φή του. Ο πα­ρά­ξε­νος και μο­να­χι­κός αυ­τός άν­θρω­πος δεν μας ά­φη­σε κα­μία φω­το­γρα­φία...». Ο Κουρ­κου­μέ­λης, ό­μως, θυ­μί­ζει, ό­τι υ­πάρ­χουν α­κρι­βή στοι­χεία για την εμ­φά­νι­σή του, τα ο­ποία και συ­νο­ψί­ζει. Ενώ, πα­ρα­κι­νεί να χρη­σι­μο­ποιη­θεί η σκε­λε­τι­κή αν­θρω­πο­λο­γία και η ια­τρο­δι­κα­στι­κή για την α­νά­πλα­ση του προ­σώ­που.
Μια τό­σο ε­κτε­νής πε­ρι­γρα­φή ε­νός α­φιε­ρω­μα­τι­κού τεύ­χους, πι­θα­νώς, να δεί­χνει υ­περ­βο­λι­κή. Αλλά έ­νας ε­ρα­σι­τέ­χνης στην καλ­βι­κή εν­δο­χώ­ρα α­δυ­να­τεί να προ­σφέ­ρει πε­ρισ­σό­τε­ρα. Ύστε­ρα, ο λό­γος γύ­ρω α­πό έ­να έρ­γο α­νοί­γει την ό­ρε­ξη σε έ­να ευ­ρύ­τε­ρο κοι­νό να γνω­ρί­σει και το ί­διο το έρ­γο. Κα­τά κά­ποιο τρό­πο, το α­φιέ­ρω­μα των «Επτα­νη­σια­κών Φύλ­λων» μπο­ρεί να ε­τοι­μά­σει α­γο­ρα­στές - ί­σως και α­να­γνώ­στες - των Απά­ντων του Κάλ­βου, εκ­δο­θέ­ντων και κυο­φο­ρού­με­νων.

Μ. Θε­ο­δο­σο­πού­λου

Φωτο: Ο Ανδρέας Κάλβος σε πορτρέτο του ζακυνθινού ζωγράφου Χρήστου Ρουσέα. Βρίσκεται στο Μουσείο Σολωμού και επιφανών Ζακυνθίων.